Sadir ҺÄMRAEV: «Oŋayni» işqa qoşuş oŋay bolmidi»

0
527 ret oqıldı

Yoldaş MOLOTOV, “Uyğur avazi”/ Ahirqi vaqitlarda Almutida äŋ kšp muhakimä qilinğan mavzu — şähärniŋ җämiyätlik transport sistemisidiki yeŋiliqlar boldi. 1-avgusttin başlap kirgüzülgän differentsiyalängän tarif, uniŋ ävzällikliri bilän kamçiliği vä başqilar kšp talaş-tartişlarni päyda qildi. Almutidiki җämiyätlik transport sistemisiğa kirgüzülüvatqan barliq yeŋi layihilärni tävsiyä qilivatqan şirkät — «Almuta transport holdingi» җavapkärligi çäklängän yoldaşliği bolup hesaplinidu. Yeqinda äynä şu ҖÇYniŋ mudiri Sadir ҺÄMRAEV bilän sšhbätläşkän eduq.

— Sadir Artem oğli, siz başquruvatqan holdingniŋ asasiy paaliyiti nemidin ibarät?

Asasän ikki yšniliştin, «Oŋay» elektronluq bilet sistemisi bilän dispetçerliq başquruş, yäni barliq avtobuslarniŋ, trolleybuslarniŋ härikitini nazarät qiliştin ibarät. Bügünki taŋda Almutida 1450 җämiyätlik transport vasitisi bar. Moşularniŋ hämmisini biz başqurimiz. Dispetçerliq hizmättä yüz adäm işläydu. Һazir barliq avtobuslarda, trolleybuslarda «Oŋay» elektronluq bilet sistemisini vä «jürgüzgüçi yardämçisi» vasitisini ornattuq. «Jürgüzgüçi yardämçisi» vasitisi bilän härqandaq vaqitta jürgüzgüçi bilän hävärlişip, keräk bolsa, mäslihät berip turimiz. «Oŋay» vasitisi bilän yol häqqi tšlinidu. Şundaqla biz şähär üçün marşrutlar torini täyyarlaymiz. Yol häqqi üçün çüşkän mäbläğni jiğimiz vä hizmät kšrsitivatqan transport kompaniyaliri arisida tähsim qilimiz.

Bügünki taŋda Almutida jigirmigä yeqin transport şirkiti bar. Alahidä täkitläş lazimki, biz ularniŋ avtobusliriniŋ ähvaliğa, jürgüzgüçiliriniŋ tärtivigä җavap bärmäymiz. Һazir näq moşu ähvallar kšp җähättin yoluvçilar naraziliğini päyda qilivatidu.

— Qaidilärgä muvapiq, äsli җämiyätlik transport qandaq işlişi keräk?

Almutida җämiyätlik transport marşrutiğa qarap işini ätigänligi saat bäş yerimda, altidä vä altä yerimda başlaydu. Şundaqla käçqurunluği toqquzda, toqquz yerimda vä on bir yerimda tamamlaydu. Qaidä boyiçä, avtobuslarniŋ intervali 5-7 minut boluşi keräk, yäni Marşrut käştisigä riayä qilişi lazim. Bu, täkitläymänki, qaidigä muvapiq. Amma ämäliyatta uniŋğa riayä qiliş mümkin ämäs. Qiziq yeri, şähärdiki җämiyätlik transport grafigi, marşrut käştisi ilgärki keŋäş dävridä qobul qilinğan ekän vä moşu kämgiçä şuniŋğa muvapiq işläp kelivetiptu. Ändi u dävir bilän hazirqi künni selişturuşqa tamamän bolmaydu. Birinçidin, Almutida  avtotransport sani käskin kšpäydi. İkkinçidin, yoluvçiniŋ tälivi šsti. Üçinçidin, yoluvçilarniŋ sanimu kšpäymäktä. Demäk, grafiklar, marşrutlar käştisi alliqaçan konirap kätti.

Biyil män şähärlik җämiyätlik transport sistemisini täräqqiy ätküzüş layihisini täyyarlap çiqtim. Uniŋğa şähärlik byudjettin mäbläğ bšlünmäkçi. 2018-jildin başlap bu layihä ämälgä aşurulidu. İlgiri ätigänligi marşrut käştisi jürgüzgüçigä berilättidä vä u šzgärtilmätti. Jürgüzgüçi mümkinqädär şuniŋğa muvapiq işläşkä tirişatti, yäni intervalni saqlatti, yol qatnaş qaidilirigä riayä qilatti. Һazirqi Almuta koçiliridiki ähvalni bilimiz. Nurğun koçilarda remont işliri jürgüzülüvatidu, yol-transport halakitimu kšp. Şuŋlaşqa qaidilärgä muvapiq işläş qiyin. Uniŋdin taşqiri, qaysi yšnilişlärdä yoluvçilar eqiminiŋ kšpäygänligi häqqidä mälumatlar yoq. Ändi biz täklip qilğan layihidä marşrut käştisini onlayn rejimda nazarät qilişqa bolidu. Pävquladdä ähval yüz bärsä, yäni marşrutta yol-transport halakiti yüz bärsä, koçida remont jürgüzülüvatsa, dispetçerlar jürgüzgüçigä därhal hävär berip, marşrutni šzgärtişniŋ äŋ qolayliq amilini eytip beridu. Şundaqla qaysi marşrutta yoluvçilar saniniŋ kšpäygänligini, hätta qaysi bekättä qançä adäm oltarğanliğini, qaysi vaqitta yoluvçilar sani kšp bolidiğanliğini toluq kšrüp turalaymiz. Jürgüzgüçiniŋ yol qaidisigä, yoluvçini toşuş qaidisigä qançilik däriҗidä ämäl qilivatqanliğini bayqaymiz. Mäsilän, säksän orunluq avtobusqa yüz adämni oltarğuzsa vä başqimu ähvallar. Näq moşundaq ähvallarda yoluvçiniŋ naraziliği kšpiyidu. Biz uniŋ aldini elişimiz keräk. Buniŋdin keyin qaysi marşrutta qançä avtobus boluşimu hesapqa elinidu. Mäsilän, 92-marşrutni alayli. Ätigänligi vä käçqurunluği bu yšniliştä yoluvçilar kšp. Saat ondin keyin ta saat tšrtlärgiçä ularniŋ sani qisqiraydu. Demäk, ätigänligi vä käçqurunluği marşrutqa 40 avtobus çiqişi äqilgä muvapiq. Yoluvçilar sani qisqarğanda 20 — 25 avtobusmu yetärlik. Bu, birinçidin, ihtisadiy җähättin paydiliq. İkkinçidin, yoluvçilarğa süpätlik hizmät kšrsitilidu. Män buniŋ hämmisini šz kabinetimda oltiripla nazarät qilalaymän. Buniŋğa barliq tehnikiliq mümkinçiligimiz bar.

Җämiyätlik transport hizmitiniŋ süpitini kštirişniŋ yänä bir uslubi — avtobus vä trolleybuslar üçün çoŋ koçilarda mähsus yol aҗritiş. Mälumki, hazir şähärniŋ Abay, Rayımbek, Tole bi, Jeltoqsan vä Naurızbay batur koçilirida moşundaq mähsus yollar bar. Moşu koçilarda maŋidiğan җämiyätlik transport grafikqa, marşrut käştisigä toluq riayä qilidiğini bayqalmaqta. Keläçäktä җämiyätlik transportta meŋiş ihtisadiy җähättin paydiliq bolidu. Şähärdiki transport tiqilişi nuqtäiy näzäridin qarisaq, avtobusta haliğan җayiŋizğa tez yetip beriş mümkin bolidu. Şundaqla hazir Almutida maşina qoyidiğan җayni tepiş müşkül. Avtoturaqlarniŋ bahasimu qimmät. Bilişimçä, bir saatqa 100 täŋgä. Demäk, җämiyätlik transport süpätlik hizmät kšrsätsä, yoluvçi üçün qolayliq şarait yaritilsa, keläçäktä nurğun almutiliqlar päqät avtobusta qatnaydiğan bolidu.

— Moşuniŋdin bäş-altä jil ilgiri  җämiyätlik transportta yol häqqini validator arqiliq tšläş kirgüzülgän edi. Ändi mana «Oŋay» elektronluq bilet sistemisi җariy qilinivatidu. Ularniŋ pärqi nemidä?

— Validatorlar buniŋdin bäş-altä jil ilgiri zaman tälivigä muvapiq җariy qilinğan edi. Biraq uniŋ sälbiy täräplirimu kšp boldi. Birinçidin, validatorlar җämiyätlik transportniŋ 50 payiziğa ornitildi, yäni birpütün sistema şäkillänmidi. İkkinçidin, yol häqqi näq pul bilän tšlinätti. Älvättä, näq pul bar җayda kuvluq-şumluq bolidiğini täbiiyğu. Şuŋlaşqa uniŋdin vaz keçişkä toğra käldi. Ändi «Oŋay» elektronluq bilet sistemisiniŋ iҗabiy täräpliri kšp ekänligini täkitligän toğra. Bu sistemida näq pul yoq. Demäk, «kšläŋgüdiki» näq pul yoqitildi, hämmä närsä aşkarä ämälgä aşidiğan bolidu. «Oŋayni» җariy qiliştiki asasiy mähsätlirimizniŋ biri — şähärdiki җämiyätlik transportniŋ birpütün sistemisini şäkilländürüş. Һazir barliq җämiyätlik transportqa «Oŋay» ornitildi. Bu vasitä arqiliq hämmä ähvalni bayqap turuşqa bolidu. Muhimi, qaysi yšniliştä avtobuslarniŋ yetişmäyvatqanliğini eniqlaş mümkin. Bizniŋ mähsitimiz — yoluvçiğa süpätlik hizmät kšrsitiş. Amma bu sistemini birdin җariy qiliş mümkin bolmidi. Başqiçiräk eytsam, «Oŋayni» işqa qoşuş oŋay bolmidi. Mälumki, bir jildin oşuq vaqit җämiyätlik transportta yol häqqi häm näq pul, häm «Oŋay» arqiliq tšländi. Şuŋlaşqa biyil 1-avgusttin başlap differentsiyalängän tarifni kirgüzduq.

— Bu tarifni kirgüzüşniŋ sävävi nemä häm uniŋ däsläpki nätiҗiliri nemini kšrsätti?

— Differentsiyalängän tarif duniyaniŋ nurğunliğan dšlätliridä qobul qilinğan. Bizmu uni qobul qiliştin ilgiri şu dšlätlärniŋ täҗribisini ügänduq. Şähsän šzäm on tšrt dšlätkä berip käldim. Ändi qobul qilinğan qararğa muvapiq, yol häqqi näq pul bilän tšlänsä, 150 täŋgä turidu. Uniŋ 80 täŋgisi bizgä çüşidu, 70 täŋgisi bolsa, jürgüzgüçigä täälluq. Ändi yol häqqi “Oŋay” kartisi bilän tšlänsä, 80 täŋgä vä utoluği bilän hesapqa elinidu.

Juqurida eytqinimdäk, “Oŋay” hesap-çottiki aşkariliqni täminläydu häm yoluvçilarniŋ sanini eniqlaşqa mümkinçilik yaritidu. Häliq “Oŋayniŋ” ävzälligini därhal çüşändi. Bügünki küngä qädär yoluvçilarniŋ 90 payizi “Oŋay” arqiliq yol häqqini tšläydiğan boldi häm ularniŋ sani kündin-küngä kšpäymäktä. İlgiri yoluvçilarniŋ päqät ällik payizila “Oŋayni” paydilinip kälgän. Räqämlärni kältürsäm, Almutida tähminän 730 miŋ adäm künigä җämiyätlik transporttin paydilinidu. Ularniŋ yerimi yol häqqini  “Oŋay”  arqiliq tšlidi vä künigä 25 million täŋgä aşkarä kšrünätti. Differentsiyalängän tarif җariy qilinğan birinçi künila bu kšrsätküç 45 million täŋgigä yätti. Demäk, birinçi künila 20 million täŋgä “kšläŋgidin”, çiqti. İlgiri bu näq pul konduktorlarniŋ, jürgüzgüçilärniŋ yançuğida qalatti. Yäni, här küni 20 million täŋgidin heçbir seliq yaki heçbir iҗtimaiy tšlämlär tšlänmätti. Bu räqämni ottuz küngä kšpäytiŋ. Nahayiti nurğun mäbläğ. Һazir künigä 50 million täŋgä çüşüvatidu. Bu avgust eyiniŋ kšrsätküçliri, yäni hazir almutiliqlarniŋ nurğuni däm elişta, oquğuçilar vä studentlar tätildä jürgändä çüşüvatqan mäbläğ. Sentyabr'dä künigä 58 — 60 million täŋgä çüşidu däp tähmin qilivatimiz. Kšrüp turisizki,  “Oŋayniŋ” paydisi kšp.

— Ammiviy ähbarat vasitiliriniŋ mälumatliriçä, differentsiyalängän tarifqa naraziliq bildürgänlärmu boldi. Ayrim avtobus jügüzgüçiliri namayişqimu çiqti, konduktorlar bilän yoluvçilar arisida toqunuşlarmu yüz bärdi. Qarşi boluvatqanlar nemilärni kšzdä tutidu?

— Juqurida eytqinimdäk, “Oŋay”  aşkariliqni täminläydu häm differentsiyalängän tarif işqa qoşulğan däsläpki künila 20 million täŋgini “kšläŋgidin” çiqardi. Äynä şu nurğun näq ahçidin heçkimniŋ ayrilğusi kälmäydudä, älvättä. Jürgüzgüçilär, konduktorlar häm ularniŋ ğoҗayinliri qarşi boldi. Asasiy naraziliqni bildürgänlärmu şular. Һärhil iğvalarnimu uyuşturdi. Yänä täkitläymänki, biz avtobuslarniŋ ähvaliğa, jürgüzgüçilärniŋ tärtivigä heç җavap bärmäymiz. Päqät bizniŋ “Oŋay” vasitimiz şularniŋ avtobusiğa ornitilğan. Ayrim jürgüzgüçilär şu vasitini kardin çiqarğan ähvallirimu yüz bärdi. Mäsilän, vasitini energiya mänbäliridin aҗritivetiş, yalğan biletlarni setiş, çüşüp ketip barğan yoluvçiniŋ biletini elivelip häm uni täkrar setiş işlirimu bolğan. Ändi mundaq işlarğa yol qoyulmaydu. Biz nazarätni, täläpni küçäytimiz vä aşkariliqni täminläymiz.

İlgiri bu sahada riqabätçilik az edi. Şuŋlaşqa ayrim yoluvçilarni toşiğuçi şirkätlärniŋ hataliqliriğa kšz jumuşqa toğra kelätti. Һazir riqabät küçäymäktä. Demäk, ularğa qoyulidiğan täläpmu šsmäktä. Mana yeqindila şähärlik hakimiyät moşu sahada işlävatqan barliq şirkätlärgä agahlanduruş ävätti. Uniŋda yoluvçi toşuş qaidilirigä hilapliq qilinğan ähvalda ular bilän tüzülgän şärtnamä küçidin qalduridiğanliği täkitlängän. Ändi şirkätlär hizmät kšrsitiş süpitini kštiridu degän sšz.

Mälumki, hazir avtobus jürgüzgüçiliriniŋ kündä štküzidiğan tegişlik plani bar. Uni orunlaş üçün jürgüzgüçi avtobusqa adämni liq tolturup meŋişni halaydu. Älvättä, tiqma-tiqmaqta maŋğan yoluvçiniŋ naraziliğimu kšp bolidiğu. Biz plan štküzüş degänni päydin-päy yoqitimiz. Yäni, jürgüzgüçi pul jiğiş, bilet setiş işiğa diqqitini bšlmäydu. U päqät bevasitä šziniŋ işi bilän şuğullinişi keräk, yäni yol qatnaş qaidilirini buzmay, grafikqa riayä qilip, marşruttin çätnimäy, sipayiliq bilän hizmät kšrsitişi lazim. Şuniŋğa muvapiq ularniŋ ayliq maaşimu juquri bolidu. Biraq, qaidilärgä hilapliq qilsa, җäriman selinidu. Bu jürgüzgüçiniŋ tärtivini küçäytidu. Һazir “Almatıelektrotrans” kompaniyasi äynä şundaq işlävatidu.

Täkitläş lazimki, differentsiyalängän tarif җariy qilinğandin keyin “Oŋay”  kartisiniŋ tapçilliğini sün°iy räviştä päyda qilişni haliğuçilarmu boldi. Biz uniŋ aldini alduq. Kartilar hämmä yärdä ärkin setilmaqta. Özimizniŋ mähsus yoluvçiğa hizmät kšrsitiş märkizimu bar. Oquğuçilar häm studentlar šzliriniŋ oquş orunlirida “Oŋayni” alalaydu.

— Bäzidä avtobuslarda “Oŋay” kartisini qobul qilidiğan vasitä buzulup qaldi däp yol häqqini näq pul bilän alidiğan ähvallarmu bolup qalidu. Bu qaidigä muvapiqmu?

— Ägär vasitä buzulup qalsa, sizni yol häqqini näq pul bilän tšläşkä mäҗburlaşqa heçkimniŋ hoquqi yoq. “Oŋay”  kartisi bar bolsa, näq pul bilän häq tšlänmäydu. Moşuni alahidä täkitligüm kelidu. Qaidilärgä muvapiq, “Oŋay”  vasitisi buzulup qalsa, avtobusni tohtitip, därhal bizgä hävär berişi keräk.

İҗtimaiy täminati naçar şähslärgä berilgän imtiyazlar saqlinip qaldimu?

— Älvättä, saqlinip qaldi. 75 yaşqiçä bolğan pensionerlar, oquğuçilar, studentlar üçün yol häqqi ilgärkidäkla 40 täŋgä. Һäqsiz maŋidiğan şähslärniŋ imtiyazimu şu petiçä qaldi. Yoluvçilarni toşiğuçi şirkätlärgä moşu imtiyazlarğa munasivätlik kompensatsiyani şähärlik hakimiyät tšläydu.

Keläçäktä yänä qandaq yeŋiliqlarni kirgüzmäkçi boluvatisilär?

— “Oŋayniŋ” ävzälliklirini juqurida eyttim. Keläçäktä biz “Oŋayni” transporttila ämäs, bälki başqa sahalardimu paydilinişni qolğa almaqçimiz. Һazir Medevğa, hayvanatlar beğiğa kirgändä tšlinidiğan häqni “Oŋay” bilän tšläşkä bolidu. Keläçäktä kinoteatrlarda, Çimbulaqta, kommunal tšlämlärdä vä başqimu җaylarda “Oŋayni” paydilinişni kirgüzmäkçimiz. Çünki “Oŋayni” paydiliniş qolayliq häm oŋay. Mälumki, bank kartisini paydiliniş üçün mähsus terminal keräk häm häq tšligändä ayrim komissiya elinidu. “Oŋayda” undaq komissiyalär yoq. Kartiğa ahça salğandimu komissiya elinmaydu. Һazir aeroportta, vokzallarda, çoŋ soda märkäzliridä mähsus terminallarni ornitivatimiz. Bu yärlärdä “Oŋay” kartisini setivelişqa häm kartiğa pul selişqa bolidu. Keläçäktä “Oŋayni” universal häq tšläş kartisiğa aylanduruş niyitimiz bar.

“Oŋayni” kšp paydilanğanlarni räğbätländürüş qolğa elinamdu?

— Män juqurida eytqinimdäk, җämiyätlik transportta “Oŋayni” paydiliniş 20 kün içidä 90 payizğa yätti. Jilniŋ ahiriğiçä 95 — 98 payizğa yetidu däp tähmin qilivatimiz. Demäk, ahali uniŋ paydiliq ekänligini çüşändi. Biz “Oŋayni” paydilinişni räğbätländürüş mähsitidä härhil aktsiyalärni uyuşturuvatimiz. Mäsilän, kartini kšp paydilanğanlar bizniŋ bahaliq soğilirimizni utuvelişi mümkin. Uniŋ nätiҗilirini bizniŋ saytta kšrüşkä bolidu. Moşu küngä qädär ikki miŋdin oşuq adäm härhil bahaliq soğilarni utuvalidu. Şundaqla “Oŋayni” kšp paydilanğanlarğa ayrim yenikçiliklärni tävsiyä qilmaqçimiz. Mäsilän, on qetim yol häqqi “Oŋay” bilän tšlänsä, on birinçisidin başlap yol häqqi ular üçün 70 täŋgä bolidu. Uniŋdin taşqiri bir saat içidä  bir avtobustin yänä bir avtobusqa yštkälsä, yolni häqsiz qilişnimu qolğa almaqçimiz. Bu yärdä mäsilä ahçiğa kelip taqilidu, şuniŋğa munasivätlik «mäbläğni kim tšläydu?» degän soal bar. Biz buni şähärlik hakimiyätkä yolliduq. Һakimiyät iҗabiy häl qiliş täräpdari. Älvättä, planlirimiz kšp. Ularni päydin-päy ämälgä aşurimiz däp oylaymän.

Sšhbitiŋizgä rähmät.

Bälüşüş