İzi šçmäs «Küräş ilhamliri»

0
34 ret oqıldı

(Şair, yazğuçi vä jurnalist Abdureşit İminniŋ tuğulğiniğa – 95 jil)

1944 – 1949-jilliri moҗut bolğan Şärqiy Türkstan Җumhuriyiti dävridä vuҗutqa kälgän bädiiy ädäbiyat hälqimizniŋ mäniviy hayatida alahidä ähmiyätkä egä. Moşu jilliri Şärqiy Türkstan Җumhuriyitidä (ŞTҖ) Keŋäşlär İttipaqida näşir qilinğan vä uyğur häm qazaq tilliriğa tärҗimä qilinğan bädiiy äsärlär, ilmiy ämgäklär, gezit vä jurnallar käŋ dairidä tarqitilğan edi. Bolupmu Taşkänttä yoruq kšrgän «Yeŋi hayat», «Qazaq eli» jurnalliri ŞTҖniŋ yaş iҗatkarliriniŋ yetilişigä, ziyalilarniŋ, umumän, amminiŋ duniya qarişini iҗabiy täräpkä šzgärtişkä salmaqliq hässä qoşti. «Şäriq häqiqiti», «Yeŋi hayat», «Qazaq eli» namliq iҗtimaiy-säyasiy vä ädäbiy-bädiiy jurnallar vä uyğurlar diyariğa ävätilidiğan barliq ädäbiy äsärlär äräp-uyğur yeziğida besilatti.

Mana moşu dävirdä yaşiğan nurğunliğan yazğuçi, şairlar sabiq keŋäş ädäbiyatiniŋ ataqliq namayändiliriniŋ äsärliridin ilhamlinip, šz dävriniŋ hayat näpäsini häqqaniy äkis ättüridiğan, gomindaŋçilarniŋ dähşätlik zulumiğa, milliy kamsitişiğa qarşi bir qädär yüksäk pikirgä egä munävvär äsärlärni yezip, šz hälqini demokratiya, azatliq, mustäqillik üçün harmay-talmay küräşkä atlinişqa ilhamlandurğanliğini alahidä qäyt qilişimiz lazim. Şuniŋ üçünmu bu dävirdiki ädäbiyat šziniŋ җäŋgivarliq, vätänpärvärlik vä inqilaviy ideyaliri bilän tarihiy ähmiyätkä egä rohiy bayliqtur.

Mana şu dävirdä yaşap, iҗat qilğan — inqilaviy şair, yazğuçi, jurnalist vä tärҗiman Abdureşit İmindur. Bu istedatliq ädip štkän äsirniŋ 40-jilliriniŋ ikkinçi yerimida käŋ dairidä tonulğan edi.

Abdureşit İmin 1922-jili İli vilayitiniŋ Honihaymazar yezisida şu dävirdiki ilğar ziyalilarniŋ biri, istedatliq tarihçi, etnograf vä märipätçi İminҗan Bahavudunniŋ (bu mubaräk zat häqqidä maqalä «Uyğur avazi» gezitiniŋ biyilqi 3-avgust sanida berildi) ailisidä duniyağa kälgän. U 1930-jilğiçä ailä tärbiyisidä bolup, 1934-jilğiçä Honihaymazar yezisida mäktäptä oquğan. Uni dadisi İminҗan Bahavudun 1935-jili Hitay mäktivigä oquşqa beridu vä u 1938-jilğiçä hitay başlanğuç mäktividä, andin 1939 – 1941-jilliri İli millätlär gimnaziyasiniŋ hitay sinipida tähsil kšridu. 1941-jildin 1944-jilniŋ 7-noyabriğiçä «İli Şinҗaŋ gezitida» tärҗiman vä tährir bolup işläydu. Bu jilliri «İli Şinҗaŋ gezitida» tonulğan şair Änvär Nasiriy gezitniŋ ädäbiyat bšlümidä işlätti. Uniŋ Abdureşit İminniŋ ädäbiy iҗadiyitiniŋ yüksilişigä zor täsir kšrsätkänligi kšpçilikkä yahşi mälum. Abdureşit İmin gezit redaktsiyasidä Änvär Nasiriydin kšp närsilärni üginidu. U yaş şair Abdureşitniŋ şeirlirini tährirläp, kamçiliqlirini tüzitip, uni tehimu tirişip iҗat qilişqa ündäydu.

Abdureşit şundaqla «İli Şinҗaŋ geziti» redaktsiyasidä işläş җäriyanida şu dävirdiki tonulğan ädiplär Zunun Qadiriy, Nurmähämät Bosaqov, Teyipҗan İliev, Abdulhäy Rozi, Älqäm Ähtäm, Muhämätsidiq Noruzovqa ohşaş kšpligän şair-yazğuçilar bilän tonuşidu. Vaqit štkänsiri ular Abdureşit İminniŋ äŋ yeqin säpdaş-mäsläkdaşliri bolup qalidu. Abdureşit İminniŋ dosti, şair vä jurnalist märhum Tursun Qahariy mundaq däp yazidu: «…1940-jillarniŋ ikkinçi yerimida Şärqiy Türkstandin bir türküm yazğuçi-şairlarniŋ äsärliri Almutidiki kšrnäklik ädäbiyatşunas Qadir Һasanovniŋ qolidin štätti. Şu җümlidin Lutpulla Mutällip, Teyipҗan İliev, Älqäm Ähtäm vä Nur Bosaqovniŋ äsärliri 1951-jili Qadir Һasanovniŋ tährirligidä «Qazaq eli» jurnalidin orun elip, Ğulҗa vä başqa şähärlärgä ävätilgän edi. Amma mälum säväplärgä bola bir türküm ädiplärniŋ äsärliri oqurmänlär bilän üz kšrüşälmäy qalğan. Şularniŋ qatarida Abdureşit İminniŋ «Küräş ilhamliri» kitavimu bar edi.

1997-jili, yäni Abdureşit İminniŋ vapatidin 48 jil štkändin keyin «Küräş ilhamliri» topliminiŋ qolyazmisi Qadir Һasanovniŋ şähsiy arhividin tepilip, 1997-jili Bişkek şähiridiki «İlim» näşriyatidin 500 nusha bilän yoruq kšrgän Abdureşitniŋ oğli alim Äkbärҗan Bahavudun näşirgä täyyarliğan…».

Һä, Abdureşit İminniŋ «Küräş ilhamliri» däp atalğan bu kitaviğa hekayiliri, şeirliri, oçerkliri kirgän.

Yaş şair Abdureşit İmin mäzkür toplamdiki «Qadaymiz tuğimizni» degän şeirida tšvändiki misralar bar.

Künlär eğir… taqät qilmay biz qozğalduq,

Mäydanara pida qilip җenimizni.

Gšr tähtini gumran qilip yaritip teç,

Qurduq älni azat qilip hulimizni.

Yäŋlär türüp, çiŋ bağlap bäl, sürän vaqirap,

Davam qilip rasa qizitip җenimizni.

Yälpülditip Han Täŋrigä qadaymiz biz,

Mubaräk bu, mayak bolğan tuğimizni.

Һä, şairniŋ 1945-jili martta yazğan bu şeiriniŋ ahirqi misrasidiki häliqni inqilapqa säpärvär qilğuçi inqilaviy ideya ämgäkçilärniŋ aŋ-sezimiğa nahayiti çoŋ täsir qilğan. Uyğurlarda Han Täŋriniŋ uluğvarliği härdayim yüksäk mähsätlär hissiyatlirini qozğaydu. Uyğur hälqi bu tağ çoqqisini azatliq, ärkinlik rämzi, äŋ muqäddäs җaylarniŋ biri däp bilätti. Han Täŋrini azatliq, vätän uluğvarliğiniŋ rämzi süpitidä qaraydu. Mäzkür şeirida şair gomindaŋçilarni uyğurlar diyarini zindanğa aylandurğanliğida äyipläp, mustäbit reaktsion tüzümniŋ mahiyitini paş qilidu.

Şair Abdureşit İmin optimist bolğanliği üçün, gomindaŋ äksiyätçiliriniŋ zorluq-zombiliqliriğa häliq ammisiniŋ bepärvä bolmasliğiğa çoŋqur işängän. Һä, käŋ häliq ammisi šzliriniŋ äşäddiy düşminigä qarşi küräşkä atlinip, ğalibiyät qazandi. Abdureşit İmin «İnqilap oqi» degän şeirida mundaq hitap qilidu.

Qara tün ketip,

Süzük taŋ atti.

Läşkirim behesap,

Kimdur oq atti.

Bu oq däl berip,

Tägdi räqipkä.

Räqip jiqildi,

Җan bärdi – yatti!»

İnqilapçi şair šziniŋ yänä bir şeirida šziniŋ inqilap yolidin yanmaydiğan küçlük iradisini vä inqilap rohini mundaq ipadiläydu:

Yeniş bizdä päqät yoq,

Qäsäm berip kirgän җäŋgä.

Yoruq taŋni atquzmisaq,

Ana süti haram tängä.

Abdureşit İminniŋ vätänpärvärlik ideyaliri uniŋ şeirliridiki inqilap düşmänliri – gomindaŋ äksiyätçilirigä nisbätän šziniŋ murassäsiz kürişişkä çaqirğanliğida, şundaqla šziniŋ Vätängä, šz hälqigä çoŋqur, çäksiz muhäbbitini izhar qilğanliğida yaqqal namayän bolidu. Şairniŋ «Yanmaymiz zadi», «Çalimän küräş sazin», «Vätän», «İnqilap oqi» vä kšpligän başqa şeirlirida uniŋ ilğar vätänpärvärlik ideyaliri yaqqal halda šz ipadisini tapidu.

Abdureşit İminniŋ iҗadiyitidä gumanizm ideyaliri ämgäkkä, ämgäkçilärgä nisbätän hšrmät-ehtiram bilän munasivät qilişida šz ipadisini tapqan. Şair «Bahar», «Sähär sälkini», «Qarşi alimän» vä başqa şeirlirida addiy ämgäkçi-dehanlar bilän bağvänlärniŋ ämgigini küyläydu.

Yalqunluq qäläm sahibiniŋ «Säyahät ilhami», «Kšrüşüş», «Käçki saqçiliq» degän hekayiliri Şärqiy Türkstan milliy armiyasiniŋ җäŋçilirigä beğişlanğan. Yazğuçi bu hekayiliridä uyğurlar diyariniŋ İli, Altay, Tarbağatay vilayätliridä milliy-azatliq inqilapniŋ utuqlirini nahayiti çoŋ hoşalliq ilkidä qarşi alğanliğini ipadiläydu. Uniŋ hekayiliridä Milliy armiya җäŋçi-ofitserliriniŋ düşmängä qarşi bolğan şiddätlik җäŋlärdä kšrsätkän qährimanliği, ularniŋ qät°iy iradisi häqqidä bayan qilinidu.

Ädipniŋ inisi Abduşükür İmin akisi toğriliq yazğan äslimisidä mundaq däp täkitläydu: «…1944-jili İlida väziyät käskinläşti, gomindaŋniŋ jürgüzüvatqan zulumliriğa çidap turalmiğan här millät hälqiniŋ qarşiliği küçäydi. İliniŋ Nilqa nahiyäsidä häliq quralliq partizanliriniŋ härikiti җanlandi. Moşundaq җiddiy väziyät boluvatqan künlärniŋ biridä akam Abdureşit İmin: «Män bügündin başlap yoşuruş halätkä štümän, çünki meniŋ arqamğa çüşkän paylaqçilar, huddi oğri mšşüktäk, tinmay marap jüridu. Meni sorap kälgänlärgä hizmätkä kätkän däŋlar» däp biz bilän hoşlişip, šz armanlirini ämälgä aşuruş yolidiki küräşkä atlandi…

1944-jili 7-noyabr'din başlap, häliq šz qorasidin çiqalmay, tamliriniŋ yoçuqliridin bir-biri bilän: «Bügün keçä oqlar tohtimay etilip, partizanlar Ğulҗa şähirigä kirip, vilayätlik baş saqçi idarisini azat qiptudäk. Ular hazir Üç Därvaziniŋ (mähällä nami – Ya.S.) bir koçisida ştab quruptudäk, talağa çiqqanlarğa ğayiptin oq tegip šlüvatqidäk…» degän gäp-sšzlärni qilişip, väziyätni küzitip yetişqa mäҗbur boluptu. Bu täşvişlik gäplärni aŋliğan anam Zäynäphan inisi Yoldaş bilän meni akamniŋ hävirini eliş üçün Vaŋ Qadir beğiniŋ (hazirqi Ğulҗa häliq bağçisi) arqisidin Şäriq mähällini aylinip maŋidiğan yol bilän vaqitliq baş ştabqa ävätkän edi. Biz ştab işigi aldiğa berip hävärçi arqiliq akamni soriğan eduq, u bizni akamniŋ yeniğa başlap kirdi. Akam bizgä qarar kšzi yoq hänzuçä şiarlarni qol-qoliğa tägmäy yezivatqan ekän. Amanlaşqandin keyin u: «Dadamniŋ ähvalidin hävär taptuq. U Dayul türmisidä ekän. Biz uni qutquzuşqa härikät qilivatimiz. Ätä-šgünlükkiçä türmidin saq-salamät çiqidu. Silär kälgän yeriŋlar bilän qaytip berip, anamğa salimimni eytiŋlar» dedi. Biz uniŋ tapşuruği bilän därhal šygä qayttuq.

1944-jili 12-noyabr' küni akam eytqandäk, gomindaŋniŋ qomandanliq ştabi Şängän yamul, gezithana, yärlik mallar şirkiti vä uniŋ tarmiğidiki Dayul türmisi biraqla azat qilinip, dadam türmidin saq-salamät çiqti. Akam Abdureşit İmin Şärqiy Türkstan Җumhuriyitiniŋ vaqitliq hškümitiniŋ orunlaşturuşiğa benaän, därhal İli gezithanisiğa işqa çüşüp, hitayçä gezitniŋ baş muhärriri bolup işlidi.

1945-jili u gezithanida işlävatqan vaqtida Şärqiy Türkstan Җumhuriyitiniŋ vaqitliq hškümiti bilän Gomandaŋ hškümiti teçliq sšhbitini štküzüşkä täyyarlandi. Üç vilayät täräp Rähimҗan Sabirhaҗiev (šmäk başliği), Obulhäyri tšrä (šmäk äzasi), Ähmätҗan Qasimiy qatarliqlarni sšhbät väkili qilip bälgülidi. Akam Abdureşit İminni tärҗimanliq, muhbirliq väzipisini štäşkä bäkitti. Ular 1945-jili 11-oktyabr', 13-noyabr' vä 25-dekabr' künliri Ürümçigä berip, gomandaŋ dairiliri bilän teçliq sšhbitini štküzdi. Ular quralliq toqunuşni tohtitidiğan «11 maddiliq teçliq bitim» layihisini pütirip, Ürümçidin kälgändä hškümät Ähmätҗan Qasimiyniŋ sšhbät davamida kšrsätkän tirişçanliqlirini juquri bahalap, ŞTҖniŋ ordeni bilän, akam Abdureşit İminni «Pidaiy» medali bilän täğdirläydu. Äynä şuniŋdin beri akam Abdureşit Üç vilayät märkiziy hškümitiniŋ ähbarat işhanisida mähsus muhbir, tärҗiman bolup işläp käldi…» («İli tarih materialliri», 29-tom, 201 — 203-bätlär).

1949-jili 27-avgust küni Ähmätҗan Qasimiy rähbärligidiki väkillär šmigi bilän Abdureşit İmin Hitay Häliq säyasiy mäslihät keŋişiniŋ birinçi jiğiniğa qatnişiş üçün ketip barğanda «samolet vaqiäsi» däp atalmiş dähşätlik paҗiädä qurvan boldi. U hayattin nahayiti baldur kätti. U çağda Abdureşit İmin ändila 27 yaşqa kälgän edi.

İstedatliq mutäpäkkür-filosof alim, şair, yazğuçi, tarihşunas, publitsist märhum Abduşükür Muhämmätimin: «Һämmä šlidu, šlümniŋ vaqti, şäkli härhil bolidu, däpin märasimliriniŋ däbdäbisimu bir hil bolmaydu. Amma üzülmäs dolqun – märipät tarihi, rohiyät tarihi biz haliğan şähslärni qaytidin tirildüridu! Buni buyrutqili, šzi qilivalğili, Appaqğoҗidäk yüz miŋliğan qäsämlik murit-muhlisliri vä qäbrigahliri bilän «äbädiylik abidägä» aylinivalğili bolmaydu! Nemä çarä, tarih äynä şundaq närsä! Bu pütünläy bolmisimu, häliq tepişmaqliridikidäk: «Täg desä tägmäydiğan, tägmä desä tegidiğan tilsim» däp yazidu (Eziz Atavulla Sartekin, «Mädäniyät dalasiğa säpär», Ürümçi, «Şinҗaŋ häliq näşriyati», 2003-jil, 3-bät).

Һä, alim Abduşükür Muhämmätimin täkitligändäk, märipät tarihimiz, mänaviyat tarihimiz Abdureşit İmindäk şähslärni qaytidin tirilduridu. İstedatliq yaş şair, yazğuçi, tärҗiman vä jurnalist Abdureşit İminniŋ hayati qisqa bolsimu, lekin u Şärqiy Türkstan inqilaviniŋ vä uniŋ bädiiy ädäbiyatiniŋ tarihida šzigä munasip šçmäs iz qaldurup kätti.

Yadikar SABİTOV.