Bizniŋ ailä

0
107 ret oqıldı

Nineläm ROZİBAQİEVA

Dšlät vä җämiyät ärbabi Abdulla Rozibaqievniŋ tuğulğininiŋ 120 jilliğiğa dair

(Ahiri. Beşi štkän sanda). Meniŋ apam — Saadät Rozibaqieva, 1900-jili Almuta vilayiti Ämgäkçiqazaq nahiyäsiniŋ Taştiqarisu yezisida duniyağa kälgän. U däsläpki bilimini šziniŋ kiçik dadisi Eliäkbärdin alidu. 1911-jili bolsa, Almutidiki tatar mäktivigä 3-sinipqa qobul qilinidu. Uni 1915-jili tamamlaydu. Apam šziniŋ baliliq vä yaşliq çağliri häqqidä maŋa nurğun hekayä qilip berätti. Uniŋ eytişiçä, yazniŋ künliri bovimiz uni šz yezisiğa elip ketättekän. Bovisiniŋ müҗäzi qattiq bolsimu, çoŋ nävrisini alaytän yahşi kšrüp, ärkä šstürgän ekän. Momisi bolsa, uniŋ sšyümlük tamiği — qorulğan poçaqni täyyarlap berättekän. Apamniŋ bovisi Mäkkigä häҗ säpirigä berip kälgän, turmuş-tirikçiligi yahşi adäm bolğan. Uniŋ bäş yüz qoyi, kiçikkinä dukinimu bar edi. Apamniŋ eytişiçä, nemişkidu, ular gšşni kšp yemättekän. Ägär uniŋ dukinidin jip eliş keräk bolsa, apamlar tuhumlarni jiğip štküzättekän. İnqilap başlinip, yezilarda qalaymiqançiliqlar yüz bärgändä, Daniyar bovayniŋ çopini bäş yüz qoyni haydap, çegaridin štüp ketiptu. 1918-jili uni qamaqqa alidu. Uruq-tuqqanlirimizniŋ eytişiçä, bovamni türmidin boşitilişiğa apam nurğun küç çiqarğan ekän.

Mälumki, şu dävirdä Vernıy şähiri härbiy qäl°ä bolğan, şuŋlaşqa härbiylär kšp bolidiğan. Däm eliş yaki mäyräm künliri ofitserlar šzliriniŋ çirayliq kiyingän ayalliri bilän haduk harvularda tağniŋ etigidä däm alatti. Apamniŋ eytişiçä, ularğa u nahayiti qiziqattekän. Һätta ular däm elivatqan җayğa kelip, marap turattekän. Şuŋlaşqimu inqilaptin keyin muällim vä җämiyätlik ärbapniŋ ayali süpitidä nahayiti çirayliq kiyinip jürätti.

Apam tatar mäktivini tügätkändin keyin rus tilini üginiş üçün rus mäktivigä oquşqa kiridu. Amma diniy etiqati küçlük Hatämhan momam «kapirlarniŋ» mäktividä oquşqa yol qoymaydu. 1916-jili dadam Abdullağa turmuşqa çiqidu. 1918-jili u altä ayliq muällimlär kursiğa oquşqa çüşüp, uni tamamliğandin keyin ayallar mäktividä däris berişkä başlaydu. Kündüzi şu mäktäptä, käçqurunluği bolsa, savatsiz adämlärni oqutidu. 1919-jili komsomolğa äza bolup kiridu vä mäktäptiki komsomol komitetiniŋ kativi bolup saylinidu. Uniŋdin taşqiri җämiyätlik işlarğa, sän°ät šmäklirigä aktiv qatnişidu. Dadam yazğan «Mänsäppäräslär» spektaklida rol'mu oyniğan. 1919-jili Oraz Jandosovniŋ täşäbbusi bilän štküzülgän musulman ayallarniŋ birinçi u°ezdliq qurultiyiğa delegat bolup saylinidu häm şu yärdä «Uyğur ayalliriniŋ ähvali häqqidä» degän dokladni oquydu.

1922-jili VKP(b) Hİ qurultiyiğa delegat bolup saylinidu. Şu yärdä N.Krupskaya bilän uçrişip, sšhbätlişidu. 1923-jili Taşkäntkä ävätilgän bir top uyğur yaşliri qatarida akuşerliq mäktäptä bilim alidu. Almutiğa qaytip kälgändin keyin, şähärdiki ağriqhanilarda işläydu. 1925-jili partiya sepigä qobul qilinidu. 1927-jili bolsa, Qizilordida şähärlik partiya komitetida instruktor bolup işläp, ayallarni җämiyätlik vä partiya işiğa җälip qilişqa aktiv qatnişidu. 1930-jili Qazaqstan paytähti Almutiğa kšçirilgändin keyin, Märkiziy Komitetniŋ ayallar bšlümidä instruktor bolup hizmät qilişqa başlaydu. Bu yärdä apam җämiyätlik iş bilän nurğun şuğullinidu. Jiraq yezilarğa berip, tärğibat işlirini jürgüzidu. 1931-jili Almutida däsläp eçilğan Qazaq meditsina institutiğa oquşqa çüşüp, uni 1936-jili tamamlaydu. Andin yollanma bilän Çeläk nahiyälik ağriqhanisiğa baş vraç bolup tayinlinidu. Bu jilliri Çeläktä malyariya (çişi paşiniŋ çeqişi arqiliq päyda bolidiğan juqumluq kesällik) vä kšz ağriği nahayiti ovҗ alğan päyt edi. Apam moşu ağriqlar bilän käskin kürişidu. Biz u vaqitta nahiyälik ağriqhaniniŋ hoylisidiki bir bšlmidä turattuq. Akam Änvär ikkimiz moşu yärdä oquduq. Bir küni mänmu malyariya bilän ağrip qaldim. Amma apamniŋ küçi bilän saqiyip kättim.

1937-jili dadam Moskvadin Almutiğa qaytip kälgändin keyin apam 4-tuğuthanida baş vraç bolup işläşkä başlidi. Tšrt ay davamida biz nahayiti bähitlik yaşiduq. 1937-jili 29-iyul' küni dadamni tutup ketişti. Şuniŋdin keyin Krasnoarmeyskaya (hazirqi Panfilov) vä Qurmanğazı koçiliriniŋ qiyilişidiki «Mutähässislär šyi» degän җayda turduq. Bizniŋ hoşnimiz Asfendiyarovlar edi. Keyiniräk biz şu koçidin tšväniräk Kirov koçisidiki šyniŋ podvalida turuşqa mäҗbur bolduq. Bu yärdä biz 1938-jilğiçä yaşiduq. Şu jili täqipkä uçriğanlarniŋ ayallirini qamaqqa eliş başlandi. U tizimda apamniŋ ismi bar ekän. Bizniŋ tonuşlirimiz apamni bu häqtä agahlandurdi. U bizni ata-anisiğa taşlap, yollanma bilän Şämäy vilayitiniŋ Aqsuat yezisiğa ketişkä mäҗbur boldi. U bu yärdä tšrt jil işlidi.

1941-jili Şämäy vilayätlik salamätlikni saqlaş bšlümi apamni Moskva şähirigä oquşqa ävätidu. U oquşni pütirip qaytqandin keyin ikkimiz Aqsuatqa atlanduq. Uruş boluvatqaçqa, u yaqqa miŋ bir mäşäqätlär bilän yättuq. Aqsuatqa qariğay besivalğan jük maşinisida meŋişqa mäҗbur bolduq. Apam ikkimiz qariğaylarniŋ üstidä oltirip kelivatimiz. Meniŋ beşim ağrişqa başlidi. Şuniŋdin keyin apam jürgüzgüçigä meni šz yeniğa elivelişni iltimas qildi. Egiz bir dšŋdin çüşüp kelivatqinimizda maşininiŋ tormozi tutmay qaldi. Pritseptiki qariğaylar vä adämlär yärgä uçup çüşüşkä başlidi. Maşina aran tohtidi. Män säkräp çüştümdä, apam täräpkä qarap jügärdim. Barsam, apamniŋ puti sunup ketiptu. U ikki yağaçni tepip, putini mäkkäm qilip bağlavaldi. Zärdap çäkkänlärni Kškpektı yezisidiki ağriqhaniğa yatquzdi. Apam moşu yärdä bir jil davalinişqa mäҗbur boldi. Amma puti durus işlimäy qaldi, hasa tayaq bilän meŋişqa başlidi. U Almutiğa qaytip kälgändä, tamaka fabrikisidiki meditsina punktiğa işqa orunlaşti.

Uruş jilliri vä uniŋdin keyinki jillardimu šyümizgä Anna Vinogradova, Sara Esova, Fatima Jansügürova, Nağima Arıqova, Rahilya Ayuhanova ohşaş tonulğan ayallar kelip mehman bolidiğan. Apamniŋ eytişiçä, dadam «Kämbäğällär avazi» gezitida işlävatqan päytidä İliyas Jansügürov kelip, šziniŋ şeirlirini kšrsätkän ekän. Şeirlar dadamğa yeqip ketiptu. U därru yaş şairni Taldiqorğandin Almutiğa kšçirip äkelidu. «Tilşi» gezitiğa mäs°ul katip qilip işqa orunlaşturidu.

1945-jili apam  «Uluq Vätän uruşi jilliridiki pidakaranä ämgigi üçün» medali bilän täğdirlinidu. Ändi 1959-jili, yäni dadam aqlanğandin keyin, җumhuriyät däriҗisidiki pensiya elişqa başlaydu. 1961-jili apam Qazaqstan ayalliriniŋ däsläpki qurultiyiğa qatnişidu. Män turmuşqa çiqqiçä ikkimiz billä turduq. Ailä qurup, šy-otaqliq bolğinimizda, apam biz bilän turuşni halimidi. Şuŋlaşqa keyinki jillarda šzi yalğuz Kalinin vä Bayseyitova koçiliriniŋ qiyilişidiki šydä yaşidi. Amma balilirimizni çoŋ qilişqa kšp yardäm qildi. Keyiniräk bizgä yeqin boluş üçün bizniŋ šydin pätir aldi.

1971-jili Opera vä balet teatrida Quddus Ğoҗamiyarovniŋ dadamniŋ hatirisigä beğişlanğan Birinçi simfoniyasi däsläpki qetim orunlandi. Äpsus, apam salamätligigä bola, bu kontsertqa qatnişalmidi. Simfoniyadä dadam tutqunğa elinğan päyt, apamniŋ tartqan җapa-därtliri muzıka arqiliq namayiş qilindi.  Äşu muzıkini aŋliğanda, şu bir qiyin dävirlär kšz aldimğa kelidu.

Apam 1973-jili 2-fevral' küni vapat boldi. Älvättä, meniŋ üçün çoŋ  җudaliq bolğanliği eniq. Ailimizdä päqät mänla qaldim… Apam vapat bolğandin keyin uniŋğa pioner täşkilatiniŋ 50 jilliği munasiviti bilän Pähriy yarliq elip käldi. Äpsus, u yarliqni apam hayat vaqtida kšrälmidi.

1997-jili Märkiziy dšlät mirasgahidin telefon qilip, maŋa apamniŋ hšҗҗätlirini jiğip berişni iltimas qildi. Һazir şu materiallar mirasgahta saqlinivatidu. Täkitläş lazimki, hazir yaş mustäqil dšlitimiz Qazaqstanniŋ tarihi tiklinivatidu. Şuŋlaşqa dšlitimizniŋ şäkillinişigä tšhpä qoşqan insanlarğa hšrmät bildürülmäktä. Meniŋ ata-anamniŋ ismi äynä şundaq insanlar qatarida turidu. Uniŋ bilän män häqliq räviştä pähirlinimän.

Meniŋ akam Änvär 1917-jili tuğulğan. U uyğur tilini, şundaqla äräp yeziği asasidiki uyğur yeziğini yahşi bilätti. Şuniŋğa qariğanda akam däsläpki bilimini Zärvat namidiki mäktäptä açqan boluşi ehtimal. Keyiniräk u rus mäktividä oqudi. Şuŋlaşqa rus tilidimu yahşi yazidiğan. Män mäktäptä oquvatqan päytimdä, däris täyyarliğinimda, akam dayim yardämlişidiğan. Özimu çirayliq yazidiğan. Akam biz bilän billä turmatti. Dadam Pavlodar vilayitidä nahiyälik partiya komitetiniŋ kativi bolup tayinlanğanda yäni 1934 – 1936-jillar ariliğida Moskvada işligändä şuniŋ bilän turdi. Moskvada akam zavodta işligän ekän. Dadam Almutiğa qaytip kälgändin keyin biz billä turuşqa başliduq. Änvär akam tağ-metallurgiya institutiniŋ tağ fakul'tetiğa oquşqa çüşti. Uruş başlanğiçä moşu yärdä oqudi. Akam meni bäk yahşi kšrätti. Bäzidä män şohluq qilsam: «Һazir bir şapilaq yäysän» däp qorqutupla qoyatti. Amma heçqaçan maŋa qol kštärmigän. U 1941-jili härbiy hizmätkä çaqirtildi. 1943-jilniŋ fevral' eyiniŋ beşida qaytip kälgändä, män 9-sinipta oquvatattim. Däris qilsam, šziniŋ aditiçä, yenimda oltirip, yardämlişidiğan. Şu päytlärdä meniŋ tağ-metallurgiya institutiğa oquşqa çüşüşimni halaydiğanliğini eytqan. Akam u institutni pütirälmäy qalğan edi. Äynä şu akamniŋ mäslihiti bilän, keyiniräk apamniŋ qarşiliğiğa qarimay, şu institutqa oquşqa çüştüm.

Akam uruşta äsirgä çüşüptu. Bu häqqidä 1943-jili šzi eytip bärgän. Apam uniŋ iz-tizsiz yoqap kätkänligi toğriliq eniqlima aptu. 1943-jili äsirdin azat qilinip kälginidä, u nemislar qolida quruluşta işligänligini, nurğun җapalarni tartqanliğini eytip bärgän edi. U äsirdin qandaq qutulğanliği toğriliq hekayä qilip bärginimu esimda. Uniŋ eytişiçä, bizniŋ armiya nemislarni qoğlaşqa başliğanda, ular qolğa çüşkän keŋäş soldatlirinimu šzliri bilän billä elip ketişkä intilidu. Şunda yol boyi jiqilip çüşkänlärni nemislar etişqa başlaydu. Akammu yolda kelivetip, hoşini yoqitip, jiqilidu. Bähitkä yarişa, nemislar uni bayqimay qalidu. Akam hoşiğa kälgändin keyin yol boyidiki bir šygä kirivalidu. Şuniŋdin keyin uzaq vaqit gospital'larda davalinip, härbiy hizmätkä yaramsiz däp tepilidu. Keyin šygä qaytip kelip, härbiy zavodta işläydu. Amma “härbiy hizmätkä yaramsiz” däp tepilğan bolsimu, täkrar fronqa çaqirtilidu. Uniŋ ahirqi hätliri Kiev ätrapidiki җaylardin kälgän. Kievni Keŋäş Armiyasi 1943-jili 7-noyabr' küni qayturuvaldi. Äynä şuniŋdin keyin akamdin heçbir hävär kälmidi. Män päqät 1946-jili uni izdäşkä başlidim. Keyiniräk, pensiyagä çiqqandin keyin, akam häqqidä mälumatlarni toplaşqa kiriştim. Qaysi gospital'da davalanğanliği, qaysi җäŋlärgä qatnaşqanliği toğriliq izdäşkä başlidim. Ukrainidiki äynä şundaq işlar bilän şuğullinidiğan täşkilatlarğimu nurğunliğan hätlärnimu yazdim. «Kazahstanskaya pravda» geziti arqiliq säpdaşliriğimu muraҗiät qildim. Amma heçqandaq mälumat toplaşqa mümkin bolmidi. Uniŋ gospital'da davalanğanliği toğriliq päqät birla hšҗҗät tepişqa muyässär boldum. Uniŋda akamniŋ 1942-jili 25-dekabr'din 1943-jili 27-yanvar'ğiçä EG-4045 gospital'da davalanğanliği kšrsitilgän. Män akamni izdäşni ta 1990-jilğiçä tohtatmidim. Şu jili Qazaqstan Җumhuriyitiniŋ härbiy komissari Änvär Rozibaqievniŋ ismi Uluq Ğalibiyätniŋ 50 jilliğiğa beğişlanğan hatirä kitapqa kirgüzilidiğanliği toğriliq eniqlima bärdi. Bu kitapqa Änvär vä Tursun Rozibaqievlarniŋ ismi kirgüzülgän. Tursun akamniŋ däpin qilinğan yeri tepildi. Amma, salamätligimgä bola, uniŋ qäbrigä berişqa imkaniyitim yar bärmidi.

Meniŋ asasiy mähsitim, yäni Änvär akamniŋ vapat bolğan vä däpin qilinğan җayini tepiş arminim ämälgä aşmidi. Män hätta 1990-jilliri başarätçilärgimu yoluqtum. Äpsus, ularmu eniq bir ähbarat berälmidi. Äynä şuniŋdin keyin uniŋ qäbrini tepiş ümütümmu šçti. Amma uniŋ yarqin hatirisi meniŋ yadimda mäŋgü saqlinidu.

Lemara — dadamniŋ ikkinçi ayalidin bolğan qizi. 1933-jili Pavlodarda tuğulğan. 1934-jildin başlap Moskvada turuvatidu. 1952-jili işçi-yaşlar mäktivini, 1954-jili SSSR Mädäniyät ministrligi näşriyat tehnikuminiŋ käçki bšlümini tamamliğan. Şuniŋdin keyin SSSR pänlär akademiyasiniŋ näşriyatida korrektor bolup işlidi. 1989 – 2000-jillar ariliğida İtaliyaniŋ «Sale 24 OPE» gezitida ämgäk qildi. Lemara bilän, apamniŋ mäslihiti boyiçä, dayim hät yezişip turattuq.  Bäzidä uniŋğa yardäm süpitidä kiyim-keçäklärni, ozuq-tülüklärnimu ävätip berättim. Uniŋ apisi Eva Aleksandrovna meniŋ qizlirimğa kon'kilarnimu elip bärgän. Moskvada bolğinimda, Lemara bilän uçraştim. Bäzidä, ayrim säväplärgä bola, munasivitimizmu üzülüp qaldi. Lemara Abduqeyim kiçik dadamniŋ qizi Gülistanniŋ täklivi bilän birnäççä qetim Almutiğa käldi U dadamniŋ 100, 105, 110 jilliğiğa beğişlanğan çarä-tädbirlärgä qatnaşti. Һazir telefon arqiliq hävärlişip turuvatimiz.

Bälüşüş
İlgärki mahaläDostlar sšћbiti
Novättiki mahaläBenzin bar, biraq qäyärdä?