Mehir-şäpqät bilän juğirilğan jüräk

0
215 ret oqıldı

1979-jili җumhuriyätlik «Kommunizm tuği» (hazirqi «Uyğur avazi») geziti redaktsiyasigä işqa orunlaşqinimda, däsläp tonuşqan käsipdaşlirimniŋ biri Җäzirä Burhanova boldi. U kiçikkinä bšlümdä tänha oltirip, materiallarni basatti. İşläş җähättinmu, šziniŋ aliy päzilätliri җähättinmu alahidä päriqlinip turğaçqa uni hämmä hšrmätlätti. Һärikiti tetik, üzidä çekilgän iz yoq, beҗirim, hšsün-çirayidin nur yeğip turğandäk kšrünätti. İçki duniyasimu äynä şundaq pak, almidäk jürigi adämlärgä bolğan mehir-şäpqät bilän juğirilğan. Buni talaylarniŋ eğizidinmu aŋlidim. Şu jilliri Җäzirä tehi ällikniŋ üzini kšrmigän edi.

Adättä, maşinistka toğriliq gäp bolğanda, uniŋ materialni šz vaqtida süpätlik besip berişi tilğa elinidu. Buniŋda Җäziräniŋ aldiğa štidiğan heçkim yoq edi desäk, mubaliğä ämäs. Şuŋlaşqa jurnalistlarniŋ kšpçiligi yazğanlirini şu yaqqa basturuşqa intilatti. Mänmu buniŋğa intizar edim, hadimlar kälgiçä novät tutuvalattim. Җäziräniŋ başqilardin yänä bir artuqçiliği, yazğan materialiŋda ornida işlitilmigän sšzlärni, qamlaşmiğan җümlilärni šz aldiğa tüzitip basatti häm uni saŋa sipayiliq bilän eytip çüşändürätti. Tatar qiziniŋ uyğur ädäbiy tilini mundaq mukämmäl bilidiğanliğiğa häyran qalattim. Billä işläş җäriyanida uniŋ hayat yolidin, içki duniyasidin helä hävärdar boldum.

Җäziräniŋ  äҗdadi äsli şämäylik ekän, dadisi Sahibiza Burhanov bu tävädä keŋäş hakimiyiti ornitilğan jilliri tšmürçilik käspi bilän şuğullanğan. Keyin Muhlisä isimliq qiz bilän ailä quridu. Şu jilliri kona bilän yeŋi zamanniŋ qanliq toqunuşliri kolhoz quruluşiğa ulişip, väziyät tehimu käskinlişidu, täşvişlik hayat hšküm süridu, beguna adämlär «häliq düşmini» bolup tutuluşqa başlaydu. Moşundaq eğir ähvallar kšpligän aililärni çät ällärgä qeçişqa mäҗburlaydu. Ätiki künidin ändişä qilğan Sahabizimu çapsaniraq Almutiğa yetivelişqa aldiraydu. Mana moşu şähärdä tunҗa pärzändi Җäzirä duniyağa kelidu. Aridin ikki ay štkändin keyin, yäni 1932-jilniŋ küz päsliniŋ ahirqi künliriniŋ biridä bu ailimu çegara atlap štüp, Ğulҗa şähirigä җaylişidu. Җäziräniŋ beğubar baliliq vä zilva yaşliq çağliri moşu uyğurlar ziminida štidu. Residä bolğinida uyğur jigiti Abduğopurğa turmuşqa çiqidu. Üç vilayät inqilavi ğälibä qazinip, ziminda mustäqil Şärqiy Türkstan Җumhuriyiti tiklängändä, täҗavuzlar azavidin qutulğan häliqniŋ hoşalliğidin beşi kškkä yetidu. Yahşiliqlar, yeŋiliqlar käyni-käynidin yüz beridu, uyğur tili dšlät tili bolup elan qilinidu. Mädäniyitimiz bilän maaripimizni rivaҗlanduruş käŋ qanat yayidu. Başqa sahalardimu sür°ät, җoşqunluq bayqilidu. Şu qaynamda Abduğopur bilän Җäzirämu boldi.

– U äҗayip bir yahşi zaman boluvedi, mustäqillikniŋ härbir millät üçün qançimu haҗät vä bähit ekänligini biz şu vaqitta çoŋqur his qilğan eduq. Biraq, bähtimizgä qarşi, uniŋ šmri qisqa boldi, huddi çüşimizdä kšrgändäkla bolup qalduq, – däp eğir näpäs alidu Җäzirä Burhanova.

Ötkän äsirniŋ älliginçi jilliridin İli ahalisi arisidin yüzligän, miŋliğan adämlär Qazaqstan diyariğa çiqip, җay-җaylardin pana tapidu. Җümlidin 1962-jilqi kšç-kšçlärniŋ biridä Abduğopur İsmayilovniŋ ailisimu bu yaqqa çiqip, Almuta şähirigä orunlişidu. Abduğopur tšmür yol başqarmisiğa işqa orunlişidu, tšrt pärzändi – El'mira, Dinara, Muniräm vä Hämit mäktäplärdä oquydu. Ana üçün balilar ğemi bilän šy tirikçiligimu yetätti. Biraq Җäzirä ailini ihtisadiy җähättin aziraq bolsimu qollaş mähsitidä šzigä layiq iş izdäşkä başlaydu.

Bu toğriliq šzi mundaq däydu:

1969-jilniŋ yaz aylirida «Kommunizm tuği» geziti sanliriniŋ biridä «1970-jildin başlap äräp yeziğida uyğurçä gezit näşir qilinidu. Bu yeziqni bilidiğanlarni işqa täklip qilimiz», degän elan besilidu. Buni oqup, dostum Raidäm Habirova maŋa telefon qildi. İşläş istigidä jürgän ikkimiz ätisila «Kommunizm tuği» geziti redaktsiyasigä yol tutup, baş muhärrir Ähmätҗan Mämätovniŋ hozurida bolduq. U bäk addiy, aq kšŋül kişi ekän. Һšҗҗätlirimizni kšrüp, ähvalimizdin vaqip bolğandin keyin «Az kündä äräp imla qaidiliri boyiçä qisqa kurs eçilidu, kelip oquŋlar» dedi. Kšp štmäy mäzkür kurs eçilip, biz uniŋ däsläpki oquğuçiliridin bolduq. Äräp häripini, yeziğini bilgäçkä qiynalmiduq. Kirill yeziğini üginişkä җiddiy kšŋül bšlduq. Kursni ülgilik pütärgändin keyin biz işqa qobul qilinduq. Raidäm basmihanida äräp yeziğida näşir qilinidiğan «Yeŋi hayat» gezitiniŋ linotipisti bolup işqa orunlaşti. Män «Kommunizm tuği» vä «Yeŋi hayat» gezitlirida maşinistka bolup, ämgäk yolumni davamlaşturdum.

«Kommunizm tuğini» häptisigä bäş, «Yeŋi hayatni» üç qetim çiqiriş yenik bolmidi, ularni material bilän täminläş üçün vaqit bilän hesaplaşmay işliduq. Gezit näşir qilinidiğan küni işimiz yerim keçigiçä, bäzidä taŋ atqiçä sozulatti. Redaktsiyaniŋ tam gezitida hadimlarniŋ tuğulğan küni bilän täbrikläşni untumattuq. Şu jilliri 8-Mart mäyrimigä atap çiqirilğan tam gezitida istedatliq şair Dolqun Yasinniŋ Җäzirä Burhanovağa atap yazğan moşu şeiriy misraliri

İkki gezit, ikki hätniŋ pirisiz,

Һämmisiniŋ kšzi çüşkän pärisiz.

Һär jiğinda Änvär Loqmän sšz beridu,

Nemä şunçä eçilmiğan sirisiz?

Maşinkini «sayritisiz» gayida,

Profsoyuz işlirimu җayida.

Kšpçilik däp kšyüp-pişip jürisiz,

Däm elişni bilmäy birdäm sayida.

Äyni jillarda Җäzirä redaktsiyadiki җämiyätlik işlarniŋ äŋ paaliyätçan hadimliridin boldi. U käspiy ittipaqniŋ äzasi süpitidä kollektiv arisida talay izgü işlarniŋ täşäbbuskari ataldi. Yaş qizlarğa tälim-tärbiyä, gšzällik, pakliq, mehmandostluq, päzilätlik häqqidä näqil-hekmätlärni eytiştin zerikmätti. U ikki kšzi kšrmäydiğan, yaşanğan qeyinanisini, ahirqi dämlirigiçä kšŋlini ağritmay asrap, ğämhorluq qilip, uniŋ duasini alğan ekän. Buni män helisidin aŋlidim.

İҗadiyät ähli arisida jürüp, ilhamlanğan Җäziräni mälum vaqit štkändin keyin işäşlik qoliğa qäläm elip, iҗat bilän şuğullinişqa qät°iy bäl bağlaydu. Kündilik hayatta türlük vaqiälärniŋ şahidi bolğan Җ.Burhanovaniŋ härhil mavzularğa yezilğan hekayiliri, oçerkliri, maqaliliri, hatiriliri gezitlirimiz vä jurnallirimiz sähipiliridä bügüngä qädär davamliq yoruq kšrüp kelivatidu. «Mehir», «Üzülgän ümüt», «Bšşük toy», «Qälb yarisi», «Keyinki puşman», «Aqlanmiğan ana süti», «Talaşta qalğan җäsät», «Sänmu meniŋ qizim» qatarliq äsärliriniŋ oquğuçilar qälbidä šçmäs täsiratlar qaldurğini talaşsiz. Talantliq qäläm sahibi äynä şundaq ämgäklirini qayta işläp, rätläp 2006-jili «Mehir» namliq kitavini näşirdin çiqirip, kitaphanlarğa täğdim qildi.

Mana şu käsipdaş, işdaş qäläm sahibi Җäzirä Burhanova moşu jilniŋ 14-oktyabr' küni šziniŋ mubaräk 85 yaşliq sänäsini qarşi aldi. Şu munasivät bilän u yaqni qizğin täbrikläp, salamätlik, hatirҗämlik tiläymiz.

Abdukerim TUDİYaROV, Qazaqstanniŋ Pähriy jurnalisti.

Bälüşüş