Timur PALTAŞEV: «Sün°iy äqilniŋ insaniyät üçün hovupluq täräplirimu bar»

0
813 ret oqıldı

Bu meniŋ jurnalistika paaliyitimdiki qiziq sšhbätlärniŋ biri boldi. Sšhbätdişim bilän, vaqtiniŋ qisliğiğa bola, däsläp maşinida, keyiniräk koçida ketip berip sšzläştuq. Ahiri šzämni qiziqturğan soallarğa Feysbuk arqiliq җavap elişqa toğra käldi. 

Sšhbätdişim Timur Paltaşev — tehnika pänliriniŋ doktori (1987) vä komp'yuter tehnikisi sahasi boyiçä pän doktori (1994). U komp'yuterliq grafika, mikro vä nano-elektronika sahasida duniyadiki yetäkçi mutähässislärniŋ biri. GT nano kompaniyasiniŋ asasçisi. AQŞniŋ ğärbiy-şimaliy politehnikiliq universitetiniŋ (Frimont, Kaliforniya) häm şundaqla Sankt-Peterburg ähbaratliq tehnologiyalär, mehanika vä optika universitetiniŋ professori. Duniyaniŋ çoŋ aliy oquş orunlirida lektsiya oquğan. Öz sahasida 25 patentniŋ muällipi. Һazir AMD Radeon Technology Group

şirkitidä yetäkçi mutähässis. Jigirmä jildin buyan

Amerikidiki Silikon vadisida (u toğriliq berilivatqan eniqlimiğa qaraŋlar – Y.M.) işlävatidu.

Yoldaş MOLOTOV,

«Uyğur avazi»

– Timur aka, Almutiğa huş käpsiz.

– Rähmät. Bu qetim Almutiğa kelişimgä җumhuriyätlik fizika-matematika mäktiviniŋ 45 jilliğiğa beğişlanğan çarä-tädbirlär säväp boldi. Mäzkür oquş ornini tamamliğuçilarniŋ äynä şundaq tävälludluq sänälärdä jiğilidiğan än°änisi qeliplaşqan. Mälumki, bu mäktäpni tamamliğanlar duniyaniŋ härhil dšlätliridä işlävatidu, çoŋ şirkätlärni, mäsilän, Yandeksqa ohşaş kompaniyalärni başquruvatidu. Vaqtimiz bolsila, ana mäktivimizdä jiğilimiz. Meniŋ aziraq boş vaqtim päyda boluvedi, yetip käldim. Moşu künlärdä, pursättin paydilinip, Almutidiki çoŋ universitetlarda uçrişişlarni štküzdüm. Mana hazir äynä şundaq uçrişişlarniŋ birigä aldirap ketip barimän.

– Daŋliq Silikon vadisiğa qandaq berip qaldiŋiz?

– Almutidiki Politehnika institutini (hazirqi Q.Sätpaev namidiki Qazaq milliy tehnikiliq tätqiqat universitetini – Y.M.) tamamlap, 1982-jili Leningradtiki ähbaratliq tehnologiyalär, mehanika vä optika universitetiniŋ aspiranturisiğa çüştüm. 1994-jili doktorluq dissertatsiyani qoğdiğandin keyin Rossiyaniŋ atom boyiçä «Rosatom» dšlät korporatsiyasidä işlidim. Bu yärdä komp'yuterliq grafika vä ilmiy konferentsiyalärni uyuşturuş bilän şuğullandim. Bu җäriyanda moşu sahadiki yetäkçi mutähässislär bilän tonuşuşqa muyässär boldum. Äynä şularniŋ biri — amerikiliq professor Siderberg Silikon vadisida meniŋ mutähässisligim boyiçä grant elan qilinğanliğini eytti. Şu grantni utuvaldimdä, ailäm bilän AQŞqa kälduq. Grantniŋ qäräli bir yerim jil bolğaçqa, däsläp qaytip kelimiz degän oy bolğan. Amma Silikon vadisiniŋ «sehirliq küçi» meni qoyup bärmidi. Mana 20 jildin buyan şu yärdä işlävatimän. Ariliqta, yänä 2008-jili, Amerikida ihtisadiy bohran başlinip kättidä, Silikon vadisidiki nurğun layihilär tohtidi. Şu jili män Rossiya hškümitiniŋ grantini utuvaldim. Bu ähval ikki jildin keyin meniŋ yänä Silikon vadisiğa qaytip kelişimgä säväp boldi. Çünki bu yärdä aliy däriҗilik mutähässislärniŋ qädrini bilidu. Ulardin qeçip ketişkä bolmaydu, qäyärdila jürmä, bäribir tepivalidu. Uniŋdin taşqiri 90-jilliri män bu yärgä täsadipi kelip qalmidim. Bu amerikiliqlarniŋ parçilanğan Keŋäş İttipaqiniŋ yahşi mutähässislirini šzlirigä «tartiveliş» boyiçä mähsus programmisi bolğan. Esiŋlarda bolsa, 90-jilliri bizdä ilim-pängä, yahşi mutähässislärgä bolğan kšzqaraş käskin, yänä kelip, sälbiy täräpkä šzgärgän ediğu. Şu jilliri sabiq Keŋäş İttipaqidin 400 äŋ aliy mutähässis, şularniŋ arisida mänmu bar däp oylaymän, Amerikiğa ketip qalğan. AQŞ hškümiti šz dšlitiniŋ milliy behätärligi turğusidin moşu programmini ämälgä aşurğan.

– Һazir bevasitä nemä iş bilän şuğullinivatisiz?

– Män hazir AMD kompaniyasidä işlävatimän. Bu korporatsiya komp'yuterlar, noutbuklar üçün protsessorlarni täyyarlaydu vä işläp çiqiridu. Şähsän šzäm grafikiliq protsessorlarni işläp çiqirimän. Addiy til bilän eytqanda, komp'yuter platisi. U komp'yuterliq oyunlarni oyniğanda täsvirni nahayiti oçuq kšrsitidu. Şundaqla dizayner vä memarçiliq bilän şuğullanğanlar üçünmu täsvirni eniq kšrüş imkaniyitini beridu. Biz işläp çiqirivatqan protsessorlar sekundiğa 26 trillion operatsiyani ämälgä aşuruş ihtidariğa egä. Muhimi, bahasi ärzän, miŋ AQŞ dolliri ätrapida. Һazir bir çipta 10 milliard tranzistor bar. Bu — yeŋi, zamaniviy komp'yuterliq injeneriya, tehnologiya. Mäsilän, qolumizdiki yanfon bilän ämälgä aşurulidiğan operatsiyalärni buniŋdin jigirmä jil ilgiri äŋ küçlük komp'yuterlarmu qilalmatti häm ular nahayiti yoğan häm keläŋsiz bolidiğan. Bügünki taŋda protsessorlar, juqurida eytqinimdäk, sekundiğa trillionliğan operatsiyani ämälgä aşuridu. Täkitläş lazimki, bu tehnologiyalär iştik sür°ät bilän täräqqiy etivatidu. Һazir çiplar 14 nanometr bolup, uniŋğa 28 milliard tranzistor siğsa, kelär jili 7 nanometrliq çiplarniŋ barliqqa kelişi kütülmäktä. U yärgä 40 milliard tranzistor siğidiğan bolidu. Bu nahayiti küçlük protsessorlar. Bizniŋ kompaniya äynä şundaq protsessorlarni işläp çiqiridu vä satidu. Kompaniyadä män şundaqla akademiyalik munasivätlär üçün җavapkär. Şuŋlaşqa duniyadiki barliq çoŋ universitetlarda boluşqa toğra kelidu. Moşu säpirimdimu Almutidiki birqatar universitetlarda boldum.

Keyinki jillarda sün°iy äqilni işläp çiqiş sahasidiki yeŋiliqlar pütkül duniyani qiziqturmaqta vä härhil pikirlärni hasil qilivatidu. Mäsilän, Rossiya prezidenti V.Putin «Kim moşu sahada lider bolsa, şu duniyani egiläydu» degän pikirni eytti. Ändi Tesla kompaniyasiniŋ asasçisi İlon Mask «sün°iy äqil keläçäktä insaniyätniŋ äŋ çoŋ hovupi boluşi mümkin» däp täkitlidi. Siz bu häqqidä nemä degän bolar ediŋiz?

Täkitläş keräkki, sün°iy äqilniŋ tehnologiyalik bazisi, yäni algoritmliri, matematikisi, štkän äsirniŋ 70 – 80-jillirida şäkillängän. Amma uni ämäliyatta qolliniş qiyin boldi. Sävävi, komp'yuterlar nahayiti asta işlätti. Qoşumçä qilsam, mundaq faktlar insaniyät tarihida kšp bolğan. Mäsilän, Leonardo da Vinçi zamaniviy tanklarniŋ, vertoletlarniŋ konstruktsiyasini hesaplap çiqqan. Biraq, şu zamandiki material häm energiya tipliri bilän u konstruktsiyalärni işläp çiqiş mümkin ämäs edi. Sün°iy äqil sahasidimu şundaq boldi. Ötkän äsirdä sün°iy äqil işläpçiqiriş sür°ätlik bolmidi. İlgiri komp'yuterniŋ «kšrüş» qabiliyitini işlitiş üçün bäş-altä komp'yuter qoşuş keräk edi häm ular nahayiti asta işlätti. Uniŋdin taşqiri, nahayiti qimmätkä tohtaydiğan. Һazir komp'yuterlarniŋ işläş «qabiliyiti» nahayiti juquri, sekundiğa trillionliğan operatsiyani ämälgä aşurulaydu häm bahasi җähättin ärzän. Bügünki kündä sün°iy äqilni avtomobil' sanaitidä kšp paydilinişqa başlidi. Bu yärdä behätärlikni täminläş birinçi orunda turidu. Mälumki, här jili duniyada bir yerim million adäm yol-transport halakitidin qaza bolidu. Bu nahayiti kšp. Şuŋlaşqa zamaniviy maşinilarniŋ behätärlik sistemisida sün°iy äqil qollinilidu. Ändi maşinilar yolni, җanivarlarni, piyadä ketip barğanlarni, bälgülärni «kšräläydu» häm ähvalğa qarap riayä qilalaydu.

Sün°iy äqil yeza egiligi sahasiniŋ tehnikiliridimu šz äksini tapti. Zamaniviy kombaynlar etizdiki oyman-çoŋqurlarni, taşlarni «kšräläydu». Һazir kombayn haydiğuçilar tehnikiğa väzipä jükläydu, šzliri bolsa, kombaynniŋ işini qandaq orunlavatqanliğini nazarät qilip turidu. Keläçäktä robotlarni äŋ kšp paydilinidiğan saha — yeza egiligi sahasi bolidu. Һazir robotlar adäm bärgän tapşurmilarni orunlaydu. Ändi komp'yuterliq tehnologiyalär moşundaq sür°ät bilän täräqqiy ätsä, keläçäktä robotlarda insan hissiyat sezimliri päyda boluşimu mümkin. Demäk, adäm insaniy munasivätlärdin ayrilişi ehtimal. Robot bilänla sšzlişip, sirlişip štidu. Ändi İlon Maskniŋ pikrigä kälsäk, häqiqätänmu çoŋ hovup bar. Sün°iy äqilniŋ sür°ätlik täräqqiyati tüpäyli hazirqi duniya sistemisi heçbir yadro quralisizla gumran boluşi mümkin. Bu yärdä män sün°iy äqilniŋ ammiviy kirgüzülüşiniŋ iҗtimaiy aqivätlirini näzärdä tutuvatimän.

Juqurida eytqinimdäk, sün°iy äqil avtomobil' sanaitida kšp qollinişqa başlidi. AQŞta jük toşuş sahasi — äŋ paydiliq tiҗarätlärniŋ biri. Ägär jük toşuş maşinilar ruliğa robotlar oltarsa, uniŋ paydisi tehimu  šsidu. U vaqitta maşinilar päqät yanarmay quyuş üçünla tohtaydu, robotlar harmaydu, keçä-kündüz işläveridu. Mundaq ähval yüz bärsä, AQŞta äŋ ammibap käsip hesaplinidiğan yüz miŋliğan jürgüzgüçilär işsiz qalidu. Başqa sahalardimu şundaq. Mäsilän, yeza egiligi hadimliri, vraçlar, idarä hadimliri işliridin ayrilip qelişi mümkin. Demäk, ular ailisini asralmaydu. Umumän, millionliğan adämniŋ näq moşundaq ähvalğa duç kelişi ehtimaldin jiraq ämäs. Buniŋ šzi iҗtimaiy toqunuşlarni päyda qilidiğanliği sšzsiz. Bu härqandaq dšlätniŋ, җämiyätlik turaqliğiğa hovup tuğduridu. İkkinçi täräptin, sün°iy äqilni, yäni robotlarni sirttin başquruşqa bolidu. Ändi eğir jük maşinisiniŋ rulidiki robotqa hakerlar tamamän başqa buyruq bärsiçu? U vaqitta nemä bolidu?

Ändi härbiy saha toğriliq eytmisaqmu bolidu. 80 – 90-jilliri Amerikida çüşirilgän «Terminator» fil'mi esiŋlarda bolsa keräk. Şu fil'mniŋ syujeti häqiqiy hayatta täkrarliniş ehtimali yoq ämäs. Fil'mda qährimanlar robotlarni yeŋivalğini bilän hayatta undaq bolmasliği mümkin. Demäkçi bolğinim, härqandaq avtomatlaşturulğan sistemida härikät algoritmi bar. Şu algoritmiğa sirttin täsir kšrsitilsä, uniŋ işida aldin-ala tähmin qilişqa bolmaydiğan җäriyanlar başlinip ketişi turğan gäp. Yäni sistema natoğra qarar qobul qilişqa başlaydu, degän sšz. Uniŋ aqivitini heçkim tähmin qilalmaydu. Şuŋlaşqa İlon Maskniŋ pikri bilän kelişişkä toğra kelidu häm sün°iy äqilni ammiviy räviştä җariy qilişni mäҗburiy tohtitiş yolini tepiş lazim.

— Mälumki, hazir ayrim Ğärip älliridä ammiviy robotlanduruş aqivätliriniŋ aldini eliş mähsitidä šz grajdanliriğa ahça tšläş qolğa elinivatidu. Yäni işlimisäŋmu, päqät şu dšlätniŋ grajdini bolğanliğiŋ üçünla här ayda ahça tšlinidu. Moşundaq yol bilän mäsilini häl qilişqa bolamdu?

— Ahça bilän mäsilini häl qilişqa bolmaydu. Bekarçiliq, bekartäläplik üçün ahça tšläş mäsilini vaqitliq häl qiliş yoli. Alğa qoyğan mähsiti yoq, šziniŋ җämiyätkä keräk ämäsligini his qilğan adämdin nemä kütkili bolidu? Undaq adäm narkoman, haraqkäş bolup ketişi mümkin. Ägär şundaqlar millionliğan adämlärni täşkil qilsiçu? Uni täsävvur qiliş qiyin. İkkinçi täräptin, grajdanliriğa undaq “hizmät kšrsitäläläydiğan” dšlätlär sanaqliqla.

— Bügün Qazaqstanniŋ addiy bir studentiniŋ Silikon vadisiğa işqa täklip qilinişi mümkinmu?

— Uniŋ üçün aliy däriҗilik mutähässis boluşiŋ lazim. Amerikida heçkim, şuniŋ içidä bizniŋ kompaniya häyrihahliq bilän şuğullanmaydu. Çoŋ şirkättä işläş üçün šzäŋniŋ başqilardin yüz hässä küçlük mutähässis ekänligiŋni dälillişiŋ keräk. Äynä şundaq ähvaldila utuqqa yetisän. Män duniyaniŋ nurğunliğan çoŋ aliy oquş orunlirida boldum. Sabiq SSSR җumhuriyätliri içidä rossiyalik mutähässislärniŋ bilimi juquri. Mäsilän, štkän jili Rossiyadä studentlar arisida sün°iy äqilgä munasivätlik «Hakaton» häliqara musabiqisi uyuşturuldi. Uniŋda rossiyaliklär birinçi orunni yeŋivaldi. Һazir Qazaqstanda birqatar tehnikiliq aliy oquş orunliri mutähässislärni munasip däriҗidä tärbiyiläşkä kšŋül bšlüvatidu. Keläçäktä ularniŋ däriҗisiniŋ šsüşigä ümüt qilimän.

— Sizdin başqa Silikon vadisida işlävatqan uyğurlar barmu?

— Älvättä, bar. Ular asasän ŞUARdin kälgänlär. Feysbuk, Tvitter ohşaş çoŋ kompaniyalärdä işlävatidu. Asasän programmistlar. Bäzidä uçrişip, arilişip turimiz. Qoşumçä qiliş keräkki, Silikon vadisida Һindstandin kälgänlär kšp. Ularniŋ sani jildin-jilğa šsmäktä. Qazaqstandin kälgänlärmu nurğun.

— Sizdä Qazaqstanda işläş täklipliri boldimu?

— 2010-jili Qazaqstan hškümitiniŋ buyrutmisi bilän «Alatau» ähbaratliq tehnologiyalär parkini innovatsiyalik tehnologiyalär parkiğa šzgärtiş kontseptsiyasini täyyarlap çiqtim. Keyiniräk kälginimdä mäzkür kontseptsiyaniŋ barliq şärtliriniŋ orunlanğanliğiğa kšz yätküzdüm. Bu —uzaq muddätlik layihä. Şuŋlaşqa uni därhal payda kältüridu deyişkä bolmaydu. Muhimi, bu tehnoparkta Qazaqstanniŋ IT-kompaniyaliri işligini toğra.

Qazaqstanda nahayiti çoŋ tağ-kan sanaiti bar. Yäni neft', kšmür, tšmür, mis çiqiridiğan çoŋ kompaniyalär işlävatidu. Ularniŋ hämmisi zamaniviy vasitilärni paydilinidu. Äynä şu vasitilär hämmisi IT-tehnologiyalärgä asaslanğan häm ularniŋ işläp turuşini täminläş lazim.

Meniŋ bilidiğinim, tehnika buzulsa, yäni bir platisini yštkäş üçün çätällik injener 250 miŋ dollar alidekän. Demäk, bu sahadiki işlarni qazaqstanliq mutähässislär «tartivelişi» keräk. «Alatau» tehnoparkidiki kompaniyalär moşundaq işlar bilän şuğullinidu däp oylaymän.

Qoşumçä qilsam, AQŞtiki Silikon vadisidäk tehnoparkni täşkil qiliş duniyaniŋ nurğunliğan älliridä qolğa elinğan. Hitay, Һindstan, Täyvän, Rossiya vä başqa dšlätlärdä bu täҗribä bar. Buniŋğa Qazaqstanda  «Alatau» tehnoparkini qoşuşqa bolidu. Amma ularni Silikon vadisidiki tehnopark bilän härgiz selişturuşqa bolmaydu. Qazaqstanniŋ šz mäsililiri, sanaätniŋ asasliq sahaliri, infraqurulumliri bar. Äynä şular dšlätniŋ täräqqiyatiğa asas boluvatidu. Demäk, IT-kompaniyalär moşu yšniliştä işligini äqilgä muvapiqtur.

— Vaqtiŋizniŋ qisliğini moşu sšhbät davamida çüşändim. Ägär boş vaqtiŋiz bolsa, nemä bilän şuğullinisiz?

— Vaqit qançilik qimmät ekänligini Amerikida yaşiğanlar yahşi bilidu. Jigirmä jildin buyan AQŞta turuvatqaçqa, şähsän šzäm uni yahşi his qilimän. Һazir meniŋ hayatim, iş babiğa bola, yoldila štidu. Samolettin çüşsäm maşiniğa oltirimän, şundaq davamlişivatqan hayat. Şuŋlaşqa, adättiki çüşänçidiki boş vaqtim kšp җähättin yoq. Ägär boş vaqtim bolsila, uni nävrilirimgä beğişlaymän. Parklarda säylä qilip, ularni ärkilitimän. Uniŋdin taşqiri kinoğa, teatrlarğa berişni yaqturimän. Ändi dostlar bilän uçrişişlarni biz bir-ikki ay burun planlaymiz. Çünki ularniŋmu maŋa ohşaş vaqti bäk qis. Dayim komandirovkilarda degändäk. Şundaq uçrişişlarda restoranlarda oltirip, sirdişimiz, muŋdişimiz.

—  Ailiŋiz häqqidä eytip bärsiŋiz?

— Män Almutida çoŋ boldum. Dadam — Tursun Paltaşev vä anam Klara Niyazbaeva, Qazaqstanniŋ yenik sanaitini täräqqiy ätküzüşkä zor ülüş qoşqan şähslär ekänligini mäğrurliniş bilän eytalaymän. Dadam uzun jillar davamida moşu sahada rähbiriy lavazimlarda işlidi. Anam uzun jillar davamida Almutidiki «Tuskiyiz» giläm fabrikisini başqurğan. Ayalim – Zamira Nasirova. Һazir šy işi bilän bänt. Qizim — Nargiza, Arizona dšlät universitetini tamamliğan. Elektronika sanaitidiki çoŋ häliqara kompaniyadä işligän. Rähbiriy hadimlarni oqutuş boyiçä mutähässis. Oğlum — Nazim, tiҗarätçi. Tšrt nävräm bar.

— Oğluŋiz Nazimniŋ utuqlirini aŋlap jürimiz…

— Nazimniŋ šziniŋ dizaynerliq şirkiti bar. Yaşlarniŋ tili bilän eytqanda, «brendliq, dizaynerliq» kiyim tikidu. «Soul of Nomad» amerikiliq brend täşkil qildi. U «lyuks» klassidiki djinsa kiyimini tikidu. Uniŋ soda markisi häqqidä Amerikidiki çoŋ jurnal hesaplinidiğan «Forbs» kšlämlik maqalä bärdi häm lyuksliq brend reytingiğa kirgüzdi.

Nazimniŋ asasiy heridarliri — Silikon vadisida işlävatqan çoŋ kompaniyalärniŋ rähbärliri. «Oracle» kompaniyasiniŋ prezidenti Kendji Yamamoto, «Tesla» şirkitiniŋ rähbiri İlon Mask, milliarder Mark K'yuban vä başqilar şular җümlisidindur. Һazir uniŋ şirkiti duniyadiki çoŋ moda šyliri, brendliq kompaniyalär bilän riqabätkä çüşüvatidu. Qiziq yeri, Nazimniŋ äsli käspi injener-quruluşçi. U Almuta ätrapidiki «8 ozёr» däm eliş җayiniŋ dizaynini täyyarliğan. Bügünki kündä mäzkür däm eliş җayi Almutidiki äŋ gšzäl mänzirilik orunlarniŋ biri bolup hesaplinidu.

— Qandaq taamlarni yahşi kšrüsiz?

— Uyğurniŋ kava mantisini yahşi kšrümän. Yeşimğa bola, gšşi az, kavisi kšp bolsa, tehimu yahşi. Һazir, AQŞta turuvatqaçqa bolsa keräk, ailidä Evropa taamlirini kšp täyyarlaymiz.

— Sšhbitiŋizgä rähmät.

“Uyğur avaziniŋ” eniqlimisi

Silikon vadisi («Kremniy vadisi» däpmu atilidu) – AQŞniŋ Koliforniya ştatiniŋ ğärbiy-җänubiy qismiğa orunlaşqan. Bu yärdä komp'yuterlarni, komp'yuterlarğa haҗät mikroprotsessorlarni, programmilarni, mobil'liq alaqä vä biotehnologiyalär üçün vasitilärni täyyarlaydiğan häm işläpçiqiridiğan aliy tehnologiyalik komp'yuterlar bar tehnomärkäz orunlaşqan. U N'yu-York vä Vaşingtondin keyinki äŋ çoŋ tehnologiyalik märkäz bolup hesaplinidu. Bu yärdiki juquri tehnologiyalär sahasida işlävatqan mutähässislärniŋ sani 225 miŋğa yetidu, yäni härbir miŋ mutähässisniŋ 296si İT-tehnologiya sahasiniŋ hadimliri.

Bälüşüş