Taştiqara – äҗdatlar juti

0
178 ret oqıldı

Raşidäm RÄҺMANOVA, «Uyğur avazi»/ Ämgäkçiqazaq nahiyäsi Saymasay yeza okruginiŋ tärkivigä Saymasay vä Amangeldi (ilgärki Taştiqara) yeziliri kiridu. Turğunliriniŋ sani – 6250 adäm. Okrugniŋ umumiy mäydani – 107 kilometr yaki 10702 gektar. 

Okrugta җämi 1595 ailä, җümlidin Saymasay yezisida – 1130, Amangeldidä 465 ailä istiqamät qilidu. Ular asasän dehançiliq vä çarviçiliq bilän şuğullinidu. Dehanlar kšmüqonaq, poçaq, kšktat vä yäm-çšp šstüridu. Kšmüqonaqniŋ mäydani 3000 gektarğa yeqin, poçaq 1000 gektardin aşidu, bedä – 1500 gektar vä kšktat 1000 gektar yärni egiläydu.

Okrugta «Jaŋaşar» җavapkärligi çäklängän yoldaşliği vä Qazaq milliy agrarliq universitetiniŋ oquş-täҗribä vä çarviçiliq kafedrisi bar. Dšlät täripidin berilivatqan subsidiyalär hesaviğa keyinki jilliri okrugta çarviçiliq käskin täräqqiy etivatidu. Һazir okrugta 3429 siyir, 470 at, 309 çoşqa, 2 tšgä vä 1500gä yeqin quş bar.

Okrugtiki «Aydarbaev E» egiligidä 1000ğa yeqin mal bolup, uniŋ yerimini degidäk seğin siyirlar täşkil qilidu. Bu egilik jiliğa 5,5 million litr süt yetiştüridu.

  Okrugniŋ A.Baytursınov namidiki vä Sadir namidiki ottura mäktäpliridä 1000din oşuq bala bilim alidu. Mäktäplärdä mäktäp yeşiğiçä bolğan balilar üçün ihçam märkäzlär eçilğan.

Saymasayda ambulatoriya, Amangeldida fel'dşerliq punkt moҗut. Ularda barliği bolup 18 aliy vä mähsus ottura bilimlik meditsina hadimi hizmät qilidu. Bir «Tez yardäm» maşinisi bar. Һärqandaq ağriqniŋ aldini eliş mähsitidä pat-pat reydlar uyuşturulup turidu.

Okrug territoriyasidä 31 dukan, 4 tehnikiliq hizmät kšrsitiş märkizi, 5 җämiyätlik tamaqliniş orni, 2 navayhana, 3 dorihana vä 2 yanarmay stantsiyasi bar.

Bu qetim biz ilgärki Taştiqara, hazirqi Amangeldi yezisiniŋ turmuş näpäsi häqqidä hekayä qilmaqçimiz.

Ötmüştin uçur

Bu yezida asasän uyğurlar istiqamät qilidu. Tarihiy mänbälärgä asaslansaq, mäzkür yeza 1880-jili 24-fevral'da imzalanğan İli šlkisiniŋ Hitayğa qayturulidiğanliği häqqidiki Sankt-Peterburg şärtnamisiğa benaän, 1881-jildin 1884-jilğiçä davamlaşqan «kšç-kšç» җäriyanida vuҗutqa kälgän. Yezini bärpa qilğanlar tarihiy Vätinimizniŋ Taştiqara yezisidin kšçüp çiqqanliqtin, yeŋi makanini ana jutiniŋ nami bilän atiğan. Başta yezida 500 ailä bolup, ular dehançiliq, çarviçiliq, bağvänçilik vä qolhünärvänçilik bilän şuğullanğan. 30 — 35 jil içidä ailä sani 1000ğa yätkän. Öz vaqtida bu yezida 10 meçit, 17 tügmän, 2 çoŋ mädrisä bolğan.

1918-jilqi “atu” paҗiäsidä Taştiqarida 750 uyğur rähimsizlik bilän šltürülgän. Aman qalğanlarniŋ kšpçiligi başqa jutlarğa kšçüp kätkän. Yezida qalğan häliq 1923-jili artel', 30-jilliri «İşçi» vä «Dehan» kolhozlirini qurğan. 1931 — 1932-jilliridiki ovҗ alğan açarçiliqtin nurğunliğan taştiqariliqlar çegara atlap, şäriqqä kšçüp ketişkä mäҗbur bolğan. Şuniŋğa bağliq yeza ahalisi yänä aziyip kätkän. 1935 —1936-jilliri yezidiki ikki egilik biriktürülüp, «Mirzoyan» namidiki kolhoz qurulğan. Keyin «Taştiqara» vä «Birinçi may» kolhozliri täşkil qilinip, ularğa millitimizdin çiqqan tädbirçan rähbärlär Nurahun Däraev bilän Avut Burhanov räislik qilğan.

Yezidiki uyğurlarniŋ sanini 1954-jildin 1963-jilğiçä Şärqiy Türkstandin Keŋäş Eligä kšçüp çiqqan uyğurlar toluqturdi. 1952-jili Taştiqaridiki «Taştiqara» vä «Birinçi may» kolhozliri «Pravda» kolhoziğa biriktürüldi. 1963-jili «Pravda» kolhozi hoşna Aleksandrovka yezisidiki «Jaŋaşar» egiligi tärkivigä bšlümçä bolup qoşuldi. Nurahun Däraev oquş-täҗribä egiligi mudiriniŋ orunbasari, Avut Burhanov Aleksandrovka yeza keŋişiniŋ räisi bolup tayinlandi. Äynä şuniŋdin keyin yeza hayatida helä çoŋ mädäniy-iҗtimaiy šzgirişlär yüz bärdi. Yezida mäktäp, klub, balilar bağçiliri selinip, koçilar asfal'tlandi.

Keŋäş İttipaqi ğuliğandin keyin, Qazaqstanniŋ ilğar egilikliri qataridiki «Yeŋişär» oquş-täҗribä egiligimu väyran boldi. Egilikniŋ 2000din kšpiräk seğin siyiri, yüzligän härhil tehnika vä başqimu mülki talan-tarajğa selindi. Yezidiki Mädäniyät šyi, balilar bağçisi vä başqa җämiyätlik benalar şähsiylärgä setildi.

Taştiqariliqlarmu mustäqil-likniŋ däsläpki jilliri, barliq qazaqstanliqlarğa ohşaş, qiyin-qistaq künlärni baştin käçürdi. Һär halda, ata-bovilardin miras qalğan dehançiliq bilän şuğullinip kelivatqan yeza hälqi asta-asta tirikçiligini yolğa qoyuvaldi. Һazir yezida turmuş şaraiti tamamän tšvän aililär yoqniŋ ornida.

Yeza yaşliriğa klub keräk

Ämgäkçiqazaq nahiyäsiniŋ çoŋ jigitbeşi Tursunmähämät Abdusemätov, uniŋ orunbasari Üsänҗan Abdrahmanov vä nahiyälik Hanim-qizlar keŋişiniŋ räisi Nurbüvi Nasirova bilän Amangeldida bolup, ahaliniŋ ähvali bilän tonuştuq. Yeziniŋ märkizidä bizni 10 jildin beri jutni başqurup kelivatqan jigitbeşi Davutҗan Burhanov vä Hanim-qizlar keŋişi räisiniŋ orunbasari Ayşäm Reҗäpova başliğan aktivistlar topi kütüvaldi. Däsläp qädäm taşliğinimiz – šz vaqtida şähsiylär qoliğa štkän yeza klubiniŋ benasi boldi.

– Yaz, küz ayliri hoyliliri räŋmu-räŋ güllärgä tolğan, dayim issiq nanniŋ puriği güpüldäp dimaqqa urup turidiğan gšzäl jutumizniŋ kšrkini moşu «taşlanğan bir benala» buzup turidu. Taşlanğan bolsa, biz üçün nur üstigä nur bolar edi, çünki uni alliqaçan šz paydimizğa җšndävalattuq. Amma u bir kişiniŋ şähsiy egidarliğida bolğini üçün egisigimu, yeza turğunliriğimu paydisi tägmäyvatidu, – däp başlidi sšzini Davutҗan aka. – Klubniŋ egisi bilän birnäççä qetim sšzläştuq, u benani hškümätkä qayturup berişkä kelişti. Biraq, hazirçä bu mäsilä häl bolmayvatidu. Mabada, bena dšlätkä qayturulidiğan bolsa, päqät dšlätniŋ yardimigila qarap oltarmas eduq. Çünki yezida vijdani bar, tuğulğan jutiniŋ ğemini yäydiğan yaşlirimiz nurğun.

Atilarğa hšrmät

– 1941-jili Taştiqaridin Uluq Vätän uruşiğa 143 adäm atlanğan ekän. Uruş tamamlinip, Keŋäşlär Eli ğalibiyät qazanğandin keyin ularniŋ bari-yoqi üçtin birila jutiğa qaytip kelip, җülmärigän egilikni qayta tikläş yolida märdanilarçä ämgäk qilğan. Şundimu yezimizda җäŋ mäydanlirida qan käçkän jutdaşlirimizğa beğişlanğan yadikarliq bolmiğan. 2010-jili, yäni Uluq Ğalibiyätniŋ 65 jilliği harpisida jutdaş ğalip atilar hatirisigä moşu parkni bärpa qilip, yadikarliq ornattuq. Ändi Ğalibiyätniŋ 70 jilliğiğa munasivätlik Saymasay yeza okrugi hakimiyitiniŋ yardimi bilän Nurmähämät İbdiminov, Adilҗan Sadirov, Rinat Nurmämätov, Abdusattar Sadiqov, Rähmätҗan Tšländiev, Tursun Adilov, Nodär Mukarämov, Adilҗan İsrayilov, Murat Noruzov, Mars İmirov, Nazim Äysarov, Murat Zubarşaev, Qadir Burhanov, Abletip İsmayilov, Klara İsrayilova, Aynur Nurmämätova vä Aida Äzizova qatarliq yaşlirimizniŋ küç çiqirişi bilän Şšhrät parki vä yadikarliq җiddiy remonttin štüp, ätrapi qorşaldi, härhil däl-däräqlär vä güllär kšçätliri tikildi, — dedi Davutҗan aka.

– Şuni mämnuniyät bilän täkitlimäkçimänki, isimliri atalğan yaşlirimiz yezidiki meçitniŋ quruluşiğimu paal qatnaşti. Ular yazniŋ aptiviğa qarimay, etiz-eriqtiki işlirini taşlap, ätidin käç kirgiçä jutniŋ hizmitini qildi. Kšpçilikniŋ küç çiqirişi bilän yeŋi meçit benasi vä uniŋ yenida mädrisä eçildi, – däp sšhbitimizgä qoşuldi Ayşäm hädä Reҗäpova.

Dinimiz – İslam

– Yezimizdiki däsläpki meçitni sahavätlik inimiz Abdullam Һoşurov saldurup bärgän edi. Biraq, vaqit štüp, bena konirap, upraşqa başlidi. Jut bilän kelişip, uni yeŋilaş qarariğa kälduq, – däp ähvalni tonuşturdi Davutҗan aka.

«Kšp tükärsä, kšl bolur» demäkçi, jut turğunliriniŋ «Bir yaqidin baş, bir yäŋdin qol» çiqirişi nätiҗisidä yezida yeŋi meçit qäd kštärdi. Aktivistlarniŋ täkitlişiçä, bu aliyҗanap işqa «yançuğida bar» sahavätlik insanlar alahidä yardäm qildi. Mäsilän, aka-ini Ähmätҗan vä Asimҗan Sadirovlar meçitniŋ içidiki barliq işni šz boyniğa elip, täl-tšküz tügitip çiqti. Murat Zubarşaev kšmürhana vä täräthana saldurup, issitiş vä su sistemilirini šz mäbliği hesaviğa yasatti. «Eŋsegen» dehan egiliginiŋ rähbiri Samat Esimov 350 miŋ, tiҗarätçi Majit Nursahanov 80 miŋ täŋgä ianä qildi. Saymasay yeza okruginiŋ hakimiyiti meçitniŋ quruluşiğa 650 miŋ, parkniŋ remontiğa 350 miŋ täŋgä bšldi.

Meçit imaminiŋ orunbasari Mähämät Raziev vä namazhan Çiŋğiz Qasimovniŋ täkitlişiçä, hazir meçitniŋ işigi keçä-kündüz oçuq. Yeza çoŋlirila ämäs, yaşlarmu җümä namazliriğa qatnişişqa tirişidu. Ularniŋ diniy savatqa bolğan häväsi helila küçäygän. Һä, iman bar yärdä, insap bolidiğini şübhisiz.

Salamätlik – zor bayliq

Amangeldidiki fel'dşerliq-akuşerliq punktini 37 jildin beri aliy däriҗilik vraç Raziyäm Җapparova başqurup kelivatidu. Özi moşu yezida tuğulup šskän. Meditsina institutidin keyin ämgäk paaliyitini Almuta şähiridä başlap, 2 jildin keyin ana jutiğa qaytip kälgän. 30 jilliq ämgäk täҗribisi bar hämşirä Halidäm Tohtahunova, 20 jildin oşuq vaqittin beri işläp kelivatqan akuşerka Aynaş Ömürzaqova vä taziliq hadimi Valentina Särsembaeva yezida istiqamät qilivatqan aililärniŋ härbir äzasini yadqa bilidu. Uzun jillardin beri amangeldiliqlarniŋ salamätligini küzitivatqan aqhalatliq bu җanlar jutdaşliriniŋ alqişiğa sazavär.

– Kona meçit benasi boşap, jutniŋ qarari bilän medpunktqa berilgändin keyin, nahiyälik salamätlikni saqlaş bšlümigä muraҗiät qilip, yardäm soriduq. Bena 2014-jili «Salamattı Qazaqstan» programmisi boyiçä җiddiy remonttin štüp, uniŋ nurğun qismi yeŋilandi. Biraq tehi җšndäydiğan kam-kota yerimu yetärlik. Bu qetimmu jutdaşlirimiz yardäm qolini sundi. Qisqa vaqitniŋ içidä mäbläğ toplap, barliq bšlmiliriniŋ torusini qaplap, 2 üstäl, 4 orunduq, derizilirigä pärdilärni vä qan qisimlirini šlçäydiğan apparatlarni elip bärdi. Kštiräŋgü käypiyat bilän yeŋiçä iş başliduq. Һazirmu birär närsimiz yätmäy qalsa, jut aktivistliriğa muraҗiät qilimiz. Ular heçqaçan iltimasimizni rät qilğan ämäs. Moşu yosunda yeziniŋ jigitbeşi Davutҗan Burhanovqa, uniŋ orunbasari Murat Noruzovqa, Hanim-qizlar keŋişiniŋ räisi Zibäydäm Mämätbaqievağa häm uniŋ orunbasarliri Ayşäm Reҗäpova bilän Risalät Seyitovağa vä başqimu millätpärvär jutdaşlirimizğa eytar alqişimiz zor. Sävävi, şularniŋ qollap-quvätlişi bilän bemarlar zaman täläplirigä muvapiq җabduqlanğan punktta profilaktikiliq täkşürüşlärdin štüp, davalanmaqta.

Sadir mäktivi

Amangeldi yezisidiki ottura mäktäp Sadir nami bilän atilidu. «Mäktäpkä Sadir Palvanniŋ ismi berilgänmu?» däp soraydiğanlarmu uçrişidu. Biraq undaq ämäs. Amangeldiniŋ mäktivigä nami berilgän adämniŋ durus isim-şäripi Nadir Sadirov. U 1870-jili Yeŋişärdä tuğulğan. 1921-jili dšlätniŋ tapşurmisi bilän Taştiqariğa kelip, tunҗa mäktäpni eçip, yeza baliliriğa bilim bärgän. Däsläpki ustazniŋ iltimasiğa benaän bilän yärlik ahali šzliriniŋ küçi bilän mäktäp benasini salğan. Şundaqla uniŋ täşäbbusi bilän yezida yeza keŋişi, ağriqhana vä klub selinğan.

Nadir Sadirov җämiyätlik işlarğa paal arilişip, ahaliniŋ aŋ-säviyäsini vä bilimini kštirişkä tšhpä qoşqan. Ustazniŋ qolida bilim alğan Mäsim Yaqupov Keŋäş İttipaqiniŋ Qährimani atalsa, Quddus Ğoҗamiyarov däsläpki uyğur käspiy kompozitori bolup yetilip çiqti. Şundaqla uniŋ şagirtliri Basit vä Mähsüt Niyazovlar, Tohtahun Talipov häm Avut Burhanov Uluq Vätän uruşiğa qatnişip, uruştin keyin hayatiniŋ ahiriğiçä yezida yaşap, ästaidil ämgäk ätti.

Amangeldidiki S.Nadirov açqan däsläpki uyğur mäktivi 1953-jili 7 jilliqqa, 1957-jili ottura mäktäpkä aylandi. Oqutuş uyğur vä rus tillirida jürgüzüldi. Şu jilliri yeza turğunliriniŋ yardimi bilän 10 qoşumçä sinip selindi. Bu işqa mäktäp oquğuçilirimu qatnişip, ular kesäk quyğan. Keyiniräk minnätdar ävlatniŋ täşäbbusi bilän mäktäpkä yezida däsläp märipät çiriğini yaqqan Nadäk molla Sadir oğliniŋ nami berildi.

Mäktäpniŋ hazirqi 624 orunluq benasi 1987-jili selindi. Balilar qazaq, rus vä uyğur tillirida bilim alidu. 2008-jili mäktäp yeşiğiçä bolğan balilar märkizi eçildi.

Mäktäpniŋ hazirqi mudiri Tohtahun Sadiqov moşu mäktäptin uçum bolğan. U S.Kirov namidiki Qazaq dšlät universitetiniŋ mehanika vä matematika fakul'tetida, andin 2 jil aspiranturida tähsil kšrdi. 4 jil Energetika vä alaqä institutida ilmiy hadim bolup işläp, 1982-jili šzi bilim alğan qutluq därgahqa ustaz bolup käldi.

Tohtahun Şärip oğli 4 jil matematika päniniŋ muällimi bolup işligändin keyin mäktäpniŋ mudiri bolup saylandi. Mana şuniŋdin beri 30 jildin artuq vaqit štti. U mäktäp tizginini qoliğa alğan kündin tartip bilim därgahiniŋ ähvalini yahşilaşqa, bilim süpitini aşuruşqa bar küç-җigärini särip qilip kälmäktä.

Bügünki kündä Sadir namidiki ottura mäktäptä 500gä yeqin bala qazaq, uyğur vä rus tillirida oquydu. Yaş ävlatqa 56 aliy vä mähsus bilimgä egä ustaz süpätlik bilim vä tärbiyä berivatidu. Ularniŋ nurğuni üç tilda däris štküzidu. Yänä bir alahidiligi – ustazlarniŋ kšpçiligi – moşu yeziniŋ turğunliri. Mudirniŋ eytişiçä, keläçäk muällimlärni ustazlarniŋ šzliri mäktäp bosuğisida täyyarlavalidu. Oquş älaçiliriğa durus yol-yoruq kšrsitip, aliy oquş ornini tügätkiçä iş ornini täyyarlap qoyidu. Şuŋlaşqimu mäktäptä sirttin kelip işlävatqan muällimlär az.

– Yezidiki yalğuz mädäniyät orni – bilim därgahi bolğanliqtin, jutdaşlirimiz bilän qoyuq arilişişqa tirişimiz. Barliq mäyrämlär, härhil jiğinlar moşu yärdä štidu, – däydu Tohtahun Şärip oğli.

Eytmaqçi, biyil Sadir namidiki mäktäptin uçum bolğan 30 jigit-qizniŋ 26 aliy vä ottura oquş orunliriğa çüşti. Ularniŋ içidä 8 uçumkar aliy vä 6 uçumkar ottura oquş ornida häqsiz bilim elivatidu.

İnaq-iҗil turmuşi bilän kšpkä ülgä bolğan Amangeldi yezisini mäşhur adämlärniŋ juti desäkmu bolidu. Juqurida täkitlängän däsläpki uyğur käspiy kompozitori Quddus Ğoҗamiyarov bilän Keŋäş İttipaqiniŋ Qährimani Mäsim Yaqupovtin başqa tarih pänliriniŋ doktori Malik Käbirov, tonulğan yazğuçi-şair, jurnalist Malik Sadirov, Qazaqstanniŋ hizmät kšrsätkän artisti Marat Mämätbaqiev, yeza egiligi işläpçiqirişiniŋ mahirliri Avut Burhanov, Tursun Abdullaev, Tudahun Sadiqov, ismi duniyağa tonulğan alim Şšhrät Mitälipov, Almuta şähärlik Uyğur etnomädäniyät märkiziniŋ räisi Abdullam Һoşurov, tšmür yol hizmitiniŋ pähriy hadimi Nariman Nuriyarov, politsiya polkovnigi Tel'man Üsänov qatarliq onliğan jutdaşliriniŋ isimlirini pähirliniş ilkidä tilğa alidu.

Uyğur, qazaq, rus vä polyak millätliriniŋ väkilliridin tärkip tapqan amangeldiliqlarniŋ buniŋdin keyinmu iҗil-inaq yaşap, ünümlük ämgigi bilän Qazaqstan ihtisadini kštirişkä munasip tšhpä qoşidiğanliğiğa işänçimiz kamil.

Ämgäkçiqazaq nahiyäsi.

Sürätlärdä: 1.  Mäktäp mudiri Tohtahun Sadiqov däris üstidä. 2. Җamaätçilik işliri aktivistliriniŋ bir topi Şšhrät parkidiki yadikarliq yenida.  3. FAP başliği Raziyäm Җapparova (otturida) bilän hämşirä Halidäm Tohtahunova iş üstidä. 4. Kona klub benasi.