Tuzaq

0
401 ret oqıldı

İsmayilҗan İMİNOV/ Bu vaqiä HVIII äsirniŋ säksininçi jilliriniŋ ahirida sirliq Lobnur kšliniŋ yaqisida yüz bärgän ekän. Män bolsam uni štkän jili iyul' eyiniŋ aptapliq künliriniŋ biridä Hotän şähiridin ançä jiraq bolmiğan Qariqaş yezisidiki särämҗan çayhanida mäzkür hekayä qährimaniniŋ nävrisi bolğan häm ismimu uniŋğa ohşaydiğan tohsän yaşliq aqsaqalliq, gäpdan Җahan bovayniŋ lävzidin aŋliğan edim.

Lobnurğa bahar fevral' eyiniŋ başlirida, yäni millionliğan quşlar Һindstandin šz eli – Sibir'ğa qaytqanda, yol üstidiki uşbu kšlgä däm eliş üçün qonğanda kelätti. Ularniŋ arisida yavayi šdäk-ğazlarni, qaqirilarni, aqquşlarni, turnilarni uçritiş mümkin edi. Ayrim җaylarniŋ sunup, parçilinip kätkinini demigändä, kšlniŋ beti tehiçä muz bilän qaplanğan bolup, quşlar äynä şu kündüzi quyaşniŋ illiq täptidin vä nurğunliğan «päylik mehmanlarniŋ» issiğidin erip, çoŋ mäynätçilik mäydaniğa aylinidiğan muzniŋ üstigä, sazliqlarğa qonatti.

Puğani qanğiçä olaşqa imkaniyät yaritidiğan jilniŋ mundaq mäzgili Җahanğa intayin yaqatti. U kšpligän jutdaşliriğa ohşaş jiptin qiltaq yasap, quşlarni olatti. Amätlik oçi mundaq usul bilän bir mävsümdä yüzligän ğaz-šdäkni olҗiğa çüşirişi mümkin edi. Amma Җahanniŋ, biyil ikkinçi jili, štkünçi sodigärdin Altun taqa tağliridin tutuvalğan birnäççä yavayi tšgigä tegişivalğan piltilik miltiq bilän olaşqimu mümkinçiligi bar edi.

Mana bügünmu taŋ sähärdä Җahan dosti İkram bilän jiptin yasalğan sirtmaqlirini tartip, quşlarniŋ qiltaqqa çüşüşini küzitip turdi. Yavayi quşlar hatirҗäm. Bääyni ular adämlärni tamamän bayqimiğandäk. Җahan äriksiz hilmu-hil quşlarniŋ sšlitini tamaşä qilip, sayraşliriğa qulaq salmaqta.

İkrammu dostiğa ohşaş hämmä närsini untuğan halda, bar diqqitini quşlarğa qaratqan.

Oçilar štkän jili šsüp çaŋgalaşqan, päqät quşlarniŋla makani bolmiğan qomuçluq arisida marap yatatti. Kšl yaqisida uçar qanatlardin başqa qavan, bšrä, tülkä, toşqan ohşaş härhil hayvanlarmu bar edi. Һätta bäzidä yolvaslarniŋ uçrişip qelişimu mümkin edi.

Mana ular hazirmu yeqinla bir yärdin tuyuqsiz yolvasniŋ asta hirildiğan avazini aŋlap qaldi. Adättä, yolvaslarniŋ adämlär bar yärgä keliştin qaçidiğanliğini bilgäçkä, oçilarniŋ tänliri şürkinip kätti. Bu yolvas häqiqätänmu başqiçä edi. Ular jirtquçniŋ asta yeniğa yetip kälgänligini İkramniŋ ayiğini çişligängä qädär bayqimidi. Lobnurluqniŋ däsläp qorqqinidin zuvani çiqmay qaldi, säldin keyin qattiq ağriq zärdavidin çeqiravätti. Uniŋ vaqiriğiniğa pisäŋ qilmiğan yolvas olҗisiniŋ ayiğini qoyuvetip, ändi geligä esilmaqçi boluvedi, hoduqup qalğan Җahan tez šzigä kelip, piltilik miltiğini jirtquçqa qaritip, oq çiqardi. Ehtimal, yolvas miltiqniŋ avazini däsläpki qetim aŋliğan bolsa keräk. Uniŋ üstigä uşşaq pitirlar uniŋ aldinqi sol qolini җarahätligän edi. Qorqup kätkän yolvas olҗini untuğan halda qomuçluq arisiğa qaçti. Җahan qeçip barğan yolvasqa qaritip yänä bir qetim oq üzdi, amma täkküzälmidi.

Җahan җarahätlängän ayiğidin qan quyuluvatqan dostiniŋ yeniğa bardi. Çapininiŋ teşidin bağlavalğan potisini yeşip, hämrayiniŋ putini qattiq çigdi. Andin İkramni hapaşlap, çapsan mäligä qarap yol aldi.

Sazliq yezisi ançä jiraq bolmay, kšldin u yärgiçä bolğan musapä ikki çaqirimçä çiqatti.

– İkram, qandaqsän? – ändişä bilän soridi Җahan.

Ehtimal qan qiziqliğidin bolsa keräk:

– Qädirähval. Ağriqni tamamän degidäk säzmäyvatimän, – däp җavap bärdi İkram.

Birazdin keyin u tamamän hoşini yoqitip qoydi. Mälidiki tevip İkramniŋ süyäklirigä zähmä yätmigänligini, şuŋlaşqa az künlärdin keyin yahşi bolup ketidiğanliğini eytip, uniŋ җarahitigä şipaliq giyalardin šzi yasiğan dorini sürkäp, teŋip qoydi.

***

Qälbini ğäm-täşviş çulğavalğan oçi: «Bu nemä vaqiä zadi? Yolvas nemişkä bizgä huҗum qildi?» – däp oylidi.

Җahan Lobnurda yolvaslarniŋ adämlärgä huҗum qilğanliğini yadiğa çüşirälmidi, adättä, ular adämlär jürgän yärlärgä kälmätti. Yeqinda quruq qoray jiğip keliş üçün qomuçluqqa kätkän bir bala jütüp kätkän edi. Uniŋ qanğa boyalğan äŋli sazliqtin tepilğan. Һämmisi şu çağda «Uni bšrilär yävätti» däp hulasä çiqarğan edi. Äynä şu sirliq qanliq vaqiä toğriliq oyliğan yaş oçi, baliniŋ yolvasniŋ olҗisiğa aylanğanliğini ändi çüşängändäk boldi.

Yolvasniŋ huҗum qilğanliği toğriliq hävär Sazliq yezisiniŋ turğunlirini vähimigä bšlidi. Biraq tirikçilikni tohtitip qoyğili bolmiğaçqa, asta-asta ular çšçüp-qorquşlarni untup, yänä tala-tüzgä çiqişqa başlidi: beliqçiliq bilän şuğullandi, quşlarni olidi, mallirini yaydi.

***

Aridin birnäççä häptä štti. Päydin-päy İkrammu tüzülüp, taza hava jutuş, kšlgä top-topi bilän uçup kelivatqan quşlarni tamaşä qiliş üçün hoyla-aramğa çiqidiğan halätkä yätti. Lobnurluqlar moşu pursättin paydilinip, birnäççä ayliq ozuq-tülügini jiğivelişi lazim edi. Şuniŋ üçün ular šdäk-ğazlarni olaşni davamlaşturdi. Yärlik turğunlar «Çoŋ kšl» däp ataydiğan bu kšlgä baharniŋ kelişi päqät şimaldin җänupqa qarap uçqan quşlarniŋ kelişigila ämäs, bälki qomuçluqniŋ yaŋlivaştin kškirişigä säväpçi bolğan yeŋi šskünlärniŋ çiqişiğimu bağliq edi. Kšk qomuç yärlik beliqçilarniŋ äŋ sšyümlük yemäklikliriniŋ biri bolup hesaplinatti. Qomuç ğoliniŋ üstünki qävitini ahlavetip, şorisa, tämi intayin tatliq edi. Quş-beliqlar bilän billä qorup, taam süpitidä sunğandimu tämini yoqatmatti.

Ärtä-käçtä bolidiğan soğni demigändä, fevral' eyiniŋ ahirqi künliri issiq boldi. Şuniŋ täsiridin qattiq şamal çiqsa, topa-çaŋ puqiraydiğan halätkä yätti. Biraq soğ qiştin çiqqan lobnurluqlar mundaq künlärni yahşi kšrätti: qeri-çürilär ätiyazniŋ aptiviğa qahlinip, haduq çiqarsa, balilar hayat bilän baharniŋ qiziqçiliqliridin hoşal boluşup, varaŋ-çuruŋ qilişatti.

Äynä şundaq künlärniŋ biridä bir top ayallar bilän balilar qomuç jiğişqa atlandi. Kšlniŋ yaqisi sazliq bolğaçqa, yeŋi çiqqan qomuçni jiğmaq intayin hovupluq edi. Şuŋlaşqa kšpçilik uni, adättä, ätigändä, yäni yärniŋ toŋi kätmäy turğanda jiğivelişqa aldiratti. Kšk qomuçni küzlügi şu šsümlükniŋ šzidin toqulğan sevätlärgä jiğatti.

Adämlär hämmä närsini untuğan halda, šzara qattiq gäp qilişip, havaniŋ illiq täptidin, quyaşniŋ sähärdiki nurliridin bähirlinip kälmäktä. Amma ğayiptin päyda bolğan yolvas yaş җuganniŋ qolini çişlävaldi. Täsadipi huҗumğa uçriğan ayal yärgä jiqildi, jirtquç bolsa, küçlük qolliri bilän uniŋ başlirini basqili turdi. Buni kšrgän ätrapidiki başqa ayallar bilän balilar qorqqinidin yan-yanğa çeçilip, qeçişqa baölidi.

Birnäççä jil ilgiri qomuçtin yasalğan mähsus qotanda quşlar häläkçiligi bilän boluvatqan Җahan u küni yezida edi. U biyil üç yüzdäk quşni qolğa çüşärgän. Bu häqiqätänmu kšp olҗa edi. Җahan quşlarniŋ qanatlirini kesip, ularğa yäm-çšp, beliqlarniŋ qalduqlirini berivatatti.

Çuqan selişqan ayallar bilän balilarniŋ aççiq avazliri täsadipi uniŋmu quliğiğa yätti. Därru birär kelişmäslikniŋ yüz bärgänligini säzgän Җahan qotandin aldiraş sirtqa çiqti. Aldi-käynigä qarimay, bir-birigä urulup-soqulup kelivatqan adämlär, mäligä qarap jügräşmäktä. Oçi bolsa, ular taman qädäm taşlidi.

– Nemä boldi? Nemigä şunçä çuqan selivatisilär? Tezla qaytipsilärğu?.. – käyni-käynidin soal yağduruşqa başlidi u.

– Nurnisani yolvas yävätti… – biriniŋ sšzigä biri yol bärmäy, jiğlişip җavap bärdi ular.

Җahan šzimu kütmigän hškümran avazda jutdaşliriğa muraҗiät qilip, ularniŋ yezida qelişiğa buyruq bärdi. Özi bolsa, yänä bäş jigitni ägäştürüp, paҗiä yüz bärgän yärgä qarap yol tutti. Arilap-arilap uçrişip qalidiğan bulturqi jildin qalğan kona qomuç tüplirini demigändä yol boyi oçuq edi. Oçi moşundaq oçuqçiliqta yolvasniŋ heçkimgä säzdürmäy adämlärgä huҗum qilğanliğiğa häҗäpländi. Bu yärdä yolvasniŋ tağil tüsi vä adämlärniŋ kšk qomuç izdäşkä bäkmu berilip kätkänligi çoŋ rol' oyniğan bolsa keräk. Jigitlär Nurnisani tutuvalğan yärdä kšlçäk bolup uyuğan qanni kšrdi: jirtquç uni şu yärdila boğup, andin patqaq bolğanliği tüpäyli bu jili tehi adämlärniŋ ayiği çüşmigän kšlgä yeqiniraq җaydiki qomuçluqqa sšräp ketiptu. Jigitlär sazliqniŋ qaynimiğa elip baridiğan qanniŋ izi bilän yänä on — on bäş qädämdäk meŋip, izdäşni ätisi ätigändä davamlaşturuş oyi bilän yeziğa qaytişqa mäҗbur boldi.

Sazliq yezisi ançä çoŋ ämäs. Bu yärdä bari-yoqi jigirmä tütün yaşaydu. Üç-tšrttin pärzänt tärbiyilävatqan bir-ikki ata-anini demigändä, kšpligän aililärdä ikkidin bala. Turmuşi intayin eğir. Turğunlar tam-torusiniŋ hämmisi qomuçtin yasalğan satmilarda yaşatti. Ularniŋ egizligi ikki metrdin sälla aşatti. Edänlirigimu qomuçtin toqulğan borlar selinğan. Qisqisi, bu yärdä qomuç häm quruluş materiali, häm sevät vä başqa turmuşqa haҗät buyumlarni yasaydiğan ham äşiya, häm otun süpitidä paydilinilatti. Ätiyazda uni yänä ozuq qilatti. Satmilar birnäççä hanidin ibarät edi. Aldidiki äŋ yoğan bšlminiŋ torusida yoçuq bolup, uniŋdin häm yoruq çüşätti, häm mäşniŋ tütüni çiqatti. Qalğan bšlmilär bolsa, yataq süpitidä paydilinilatti. Lobnurluqlar yoğan bšlmidä mehmanlarni kütüp-uzitip, vaqtiniŋ kšp qismini štküzätti.

Җahan egiz boyluq, qäddi-qamiti kelişkän, sumbatliq, tum qara çaçliq, qaŋşa burunluq jigit edi. Qolvaq bilän üzgändä uniŋ qaulaqlirini härikätkä kältürüşni yaqturğanliği säväp bolsa keräk, küçlük qolliriniŋ bulҗuŋ gšşliri, qan tomurliri pultiyip, teşiğa tepip turatti. Lobnurluqlar här jili may eyida šzliriniŋ qeyiqliri bilän šzara çepişişni än°änigä aylandurğan. Keyinki jillarda mundaq musabiqilärdä Җahan dayim degidäkla aldinqi orunni egiläp kälmäktä.

Jigirmä bäş yaşliq Җahan tšrt baliniŋ atisi bolup, üç oğul vä bir qizni tärbiyilävatatti. U on altä yeşida dadisiniŋ ağinisiniŋ qizi – Paşayimğa šylängän. Dadisi Abubäkir beliqçi häm oçi edi. U oğli tuğulup, ikki jildin keyin ätiyazliği Tarim däriyasiniŋ şoh süyigä çšküp, vapat bolğan. Şuŋlaşqa apisi Һevizäm uni yalğuz šzi tärbiyiläp, qatarğa qoşti. Җahan qorqumsiz jigit bolup šsti. «Uniŋ taşqi qiyapitila ämäs, җasurluği bilän kamsšzlüklügimu rämätlik atisi Abubäkirgä bäk ohşaptu» deyişätti jutdaşliri. Җahan beliq tutuşqa qandaq mahir bolsa, oçiliqtimu däl şundaq. U bala çağliridila dadisiniŋ ağiniliri bilän billä Altun taqa tağliriğa şikarğa çiqip, qotazlarni, yavayi tšgilärni olatti. Oçilar bu hayvanlarni ya, arqanlar arqiliq oliğaçqa, bu uniŋ üçün häqiqiy sinaq edi! Җahan ularniŋ härbir härikitini diqqät bilän küzitip, yadida saqlaşqa tirişatti, mümkinçiliginiŋ yetişiçä šzimu arilişip, täҗribä toplatti…

Kiçigidin başlapla u täŋtuşliriniŋ aldi bolup šsti. Dost-buradärliri uni päqät җismaniy җähättin küçlük, çäbdäs, ärjüräk bolğanliği üçünla ämäs, bälki adilliği, adämlärgä munasivät qilişni bilidiğanliği, zeräkligi üçünmu hšrmätlätti. Bu yezida Hotändin kälgän ahun bolup, u Sazliqniŋ baliliriğa oquşni häm yezişni ügitätti. U dayim «Oquğuçilirimniŋ arisida äŋ äqilligi Җahan. Uniŋ päm-parasitimu, ästä saqlaş qabiliyitimu üstün» däp täkrarlatti.

***

Yeza turğunliriniŋ hämmisi degidäk oçilarniŋ qaytip kelişini täqäzaliq bilän kütti. Qaytip kälgän jigitlär kšlniŋ boyida kšrgänlirini eytip bärdi. Һämmä tiŋirqişip qaldi: ular nemä qilişni, buniŋdin keyin qandaq yaşaşni bilmätti. Çünki qomuçsiz vä kšlsiz ular җenini baqalmatti: ularsiz oçiliqmu, otunmu, ozuqmu yoq edi… Nurnisaniŋ yeqinliri jiğlişip, uniŋ murdisini, äŋ bolmiğanda, qalduqlirini bolsimu tepip berişni oçilardin yelinip soridi.

Җahan yolvaslarniŋ keçisi oğa çiqidiğanliğini yahşi bilätti. Kündüzi ular adämlärniŋ kšzigä çüşüp qeliştin qaçidu. Lobnurluqlar yolvaslarğa iҗabiy kšzqaraşta edi: ular kšlniŋ vä Tarim däriyasiniŋ ätrapida kšpiyip kätkän qavanlarni, küçlük şäpqätsiz yavayi jirtquçlarni yäp, yoq qilatti. Bu yolvas bolsa, heç äymänmästin adämlärniŋ šzigä huҗum qilişqa štti. Uniŋ üstigä buniŋ hämmisi kündüzi yüz berivatatti. «Nemä üçün yolvas adämlärgä šç bolup qaldi? – däp oylidi jigit. – Burun mundaq ämäs ediğu?!».

Ätrap ändila süzülüşkä başliğan taŋ sähärdä oçilar tünügünki yolvas izi bilän maŋdi. Topraqniŋ üstünki qatlimi toŋ bolğaçqa, oçilar aldirimay biriniŋ käynidin biri meŋip, sazliqqa qädäm taşlidi. Yolvas bilän ayaldin qalğan izni roşän bayqaşqa bolatti. Jigitlär jirtquç sšrigändä tamğan qandin hasil bolğan siziqni boylap meŋip, ikki yüz metrdäk yärdin yağliq vä qanğa boyalğan kšynäk parçilirini uçratti. Jirtquç ayalniŋ gelini boğup, boyun omurtqisini sundurup, baş süyigini parçilavätkänliktin, ehtimal, u därru җan üzgän bolsa keräk. Oçilar ätrapqa sinçilap qarap, şundaq hulasigä käldi. Ular ayalniŋ qolidin qalğan barmaqlarni kšrgändä, bädänliri şürkinip kätti.

Mana jigitlär asta-asta ilgiriläp, paҗiä yüz bärgän ahirqi nuqtiğa yetip käldi. Bu yärdä jirtquçqa olҗa bolğan ayalniŋ beşi, bädininiŋ ayrim qisimliri doga-doga bolup, yerim-yata topiğa kšmülüp yatatti. Şuniŋğa qariğanda, qosiği toyğan yolvas bu yärgä qaytip kelişni ümüt qilğan bolsa keräk… Oçilar ayal җäsidiniŋ qalğan qisimlirini yär qoyniğa tapşuruş mähsitidä jiğip qapqa selip, yär erimay turğanda mäligä yetivelişni oylap, qaytişqa aldiridi.

***

Yänä bir häptä štüp, mart eyi kirdi. Lobnur kšliniŋ yaqisida yaşavatqan ahali çäksiz ğäm içidä qaldi. Tarim däriyasiniŋ süyigä bağliq kšlniŋ orni dayim yštkilip turatti. Uniŋ uzunluği yüz, käŋligi jigirmä çaqirim ätrapida edi.

Kšlniŋ yaqisiğa onçä kiçik mälä orunlaşqan bolup, kšl kšçsä, ularmu täŋla qozğilatti.

Sazliq yezisida yüz bärgän paҗiä lobnurluqlarniŋ sağlam äqli vä baturluği bilän päriqlinidiğan rähbiri Künçiqanbägniŋmu quliğiğa yätti. Öz ilkidikiliriniŋ arisida parasätlik Künçiqanbägniŋ abroy-inaviti üstün edi. Kämtarliği, adilliği vä häqiqätpärvärligi üçün uni hämmisi hšrmätlätti. Qirğaqta yaşavatqan başqa turğunlarğa ohşaşla uniŋmu hal-oqiti çağliq edi. U lobnurluq teviplar täripidin giyalardin täyyarlanğan zähärni elip kelip, yolvas päyda boluşqa tegişlik җaylarğa taritiş häm şu arqiliq jirtquçni zähärläş toğriliq mäslihät bärdi.

Är kişilär bir-ikki oğlaqni boğuzlap, tšşini yarğiniçä gšşigä zähär arilaşturdi. Bir kün štüpla zähärlängän oğlaq gšşi taşlanğan yärdin ançä jiraq bolmiğan җaydin yolvasniŋ җansiz teni tepildi. Kšpçiligi adämlärgä huҗum qilğan jirtquç uҗuqturuldi däp hoşal boldi. Päqät Җahanla buniŋğa guman bilän qaridi. Adämlär zähärlängän ikkinçi oğlaq gšşiniŋ yenidin uni purap qoyup ketip qalğan yänä bir yolvasniŋ izini bayqidi.

– Meniŋ päräzimçä, biz izdigän quv jirtquç moşu bolsa keräk, – dedi Җahan jutdaşliriğa.

– Mümkin ämäs. Yolvas degän bšrä ämäsqu, uniŋ aŋlaş vä kšrüş qabiliyiti yahşi bolğini bilän, hid eliş җähättin – aҗiz, – däp җavap bärdi täҗribilik oçilarniŋ biri.

…Yänä bir ay štüp, aprel' kirdi. Yolvasqa munasivätlik heçqandaq vaqiä yüz bärmidi. Şuŋlaşqa Җahandin başqa hämmisi uniŋ uҗuqturulğanliğiğa işändi…

Şundaq künlärniŋ biridä Künçiqanbäg täsadipi yeziğa kelip, Tarim däriyasiniŋ juqarqi eqimida, mälidin ottuz çaqirimdäk jiraqliqta jirtquç yolvasniŋ yättä adämni uҗuqturğanliği toğriliq şum hävärni yätküzdi.

***

Һär jili ätiyazda Lobnur turğunliri käŋ eriq-šstäŋlärni çapatti. Ular arqiliq tšpilikkä җaylaşqan kšlniŋ süyi kiçik kšlçäklärni hasil qilğan halda tüzläŋliklärgä aqatti. May eyida sün°iy kšlgä su toşqanda, beliqçilar uniŋğa quyulidiğan šstäŋni tosap qoyatti. Yazniŋ issiq vä qurğaq künliridä tosma su toluq degidäk hoğa aylinip, sün°iy kšlniŋ päqät äŋ çoŋqur yärliridila su qalatti. Sentyabr'dä šstäŋgä qayta su başlatti vä beliqlarmu yeŋi eçiq arqiliq kšl taman üzüşkä başliğanda beliqçilarniŋ torliriğa çüşüp qalidiğan. Şu säväptin lobnurluqlar här jili degidäkla yeŋi sün°iy su tosmilirini bärpa qilğanliqtin, kšlniŋ ätrapida qoyuq qomuç-çatqalliqlar qapliğan sazliqlar kšp uçrişatti.

Bu jilimu martta yeza turğunliriniŋ hämmisi degidäk sün°iy kšl bärpa qiliş mähsitidä yeŋi šstäŋ çepiş üçün çiqti.

Ularniŋ arisida yolvas salğan җarahiti helä saqiyip qalğan İkrammu bar. Җismaniy җähättin küçlüklügi, ämgäkçanliği vä qorqumsizliği bilän päriqlinidiğan pakinäk, qariqumçaq bolğan u Җahanniŋ täŋtuşi häm kiçigidin ayrilmay, billä šskän äŋ yeqin ağinisi edi. İkram üç qizniŋ atisi bolup, ularni intayin yahşi kšrätti. Җahan bilän İkram qatar turup, kätmänliri bilän šstäŋ çapti.

– İkram, šstäŋni çapsaniraq qeziş keräk. Az künlärdin keyin terilğu işliri başlanğaçqa, är-ayallarniŋ bir qismi Çarhaliqqa çiqip ketidu, – dedi Җahan.

– Toğra däysän, arpa, buğday teriş üçün bizmu jutni taşlap, Çarhaliqqa çiqişimiz keräk. Yezimizniŋ şorluq topisi terilğuluq işliriğa yarimaydu ämäsmu, – dostiniŋ sšzini qollidi İkram.

– Sän bayqidiŋmu, sün°iy kšldä šskän beliq tämlik häm mayliq bolidiğan ohşaydu? Bu äynä şu topimizniŋ şor boluşiğa bağliq bolsa keräk, – sšzini davamlaşturdi Җahan.

Täsadipi yeza täräptin qattiq çeqirap kelivatqan qizniŋ ätrapni lärzigä kältürgän avazi aŋlandi. Adämlär uniŋ nemä demäkçi ekänligini zadila çüşinälmidi, päqät «Yolvas!» degän birla eğiz gepi qulaqliriğa kirdi. Җahan qizniŋ aldiğa jügräp bardi. U nävrä qerindişiniŋ on üç yaşliq qizi Halidäm edi.

– Nemä boldi Halidäm? – änsizçilik bilän soridi Җahan.

– Yolvas satmimizğa kirip, ukam Yunusni elip kätti, – jiğa arilaş vaqirap, duduqlap, aran җavap bärdi Halidäm.

Tiŋirqişip, vähimigä selinğan ayallar qizni otturiğa elip, bäzläşkä štti, är kişilär yeziğa qarap jügärdi. Ular qiziniŋ ünini däsläp aŋliğan vä birinçi bolup šz satmisiğa yetip kälgän Yaqupniŋ qora-җayiğa tez yetip käldi. Qomuçtin yasalğan işik oçuq edi. Edändä Yaqupniŋ säksän yaşliq anisi nimҗan halättä zuvan çiqiralmay yatatti. Şu küni Halidäm bilän uniŋ on yaşliq inisi Yunus qeri momisiğa hämra boluş üçün šydä qalğan edi. Adämlärniŋ kšzi işik aldidiki kšlçäk qanğa çüşti. İzliridin jirtquçniŋ balini şu yärdä boğup, sazliqqa elip kätkänligi bayqilip turatti. Keçisi soğ bolğan fevral' aylirida sazliqniŋ üstünki qatlimi toŋlap qalğaçqa, u yaqqa berişqa bolğini bilän, hazir bu mümkin ämäs edi.

Tšrt ayiğiğa salmaq taşlap maŋidiğan yolvas bolsa, sazliqta yol tepişni bilätti…

***

Һeç qandaq җazağa uçrimiğan yolvas kšlniŋ yaqisini boylap, šziniŋ jirtquçlarğa has ämällirini ärkin ämälgä aşurup jürdi. İkki häptiniŋ içidä Lobnur ätrapidiki yezilarniŋ yänä bäş turğuni uniŋ qurvini boldi. Ular ayallar vä balilar edi. Jirtquç olҗisini aldi bilän boğup, šltürüp, andin sazliqqa elip ketip jürdi. Bäzidä u qoy-šşkilärgimu huҗum qildi. Biraq sšräp elip ketişkä çamisi yätmigänliktin, qara malğa tägmätti.

Beliqçilar mälisidä parakändiçilik başlandi. «Nemä qiliş keräk?» degän soal Sazliq yezisiniŋ hämmä turğunlirini bearamliqqa bšlidi.

Özi oçi turup, jutdaşliriğa yardäm beriş qolidin kälmäyvatqanliğini his qilğan Җahan qeri-çürilärgä, ayallar bilän balilarğa kšldin yüz kilometrdäk jiraqliqqa orunlaşqan Çarhaliq yezisiğa berip turuş täklivini bärdi. Çarhaliqta sazliqliqlarğa täälluq etizliq bar bolup, üç ailä u yärdä turaqliq yaşap, mäzkür terilğuluqqa qaratti. Һär jili ätiyazda ondäk adäm Çarhaliqqa kelip, käç küzgiçä şu yärdä bolatti. Qişliği yänä qaytip šz jutiğa ketätti. Ular bu yärdä danliq ziraätlärni, qoğun-tavuzlarni pärviş qilatti. Biyil bolsa, jirtquçni küzitip, uҗuqturuş vä qorasidiki mal-variniğa qaraş üçün Sazliqta on bäş är kişi qaldi. Qalğan turğunlarniŋ hämmisi Çarhaliqqa kätti. Ular bu qutluq makaniğa qaçan qaytip kelidiğanliğini tamamän bilmigän halda, jiğa-zerilär bilän hoşlaşti.

Yolvas kšlniŋ boyida yaşavatqan hämmä adämlärniŋ diliğa qorqunuç saldi. Uniŋ başqa jirtquçlar yäp, qetip qalğan zähär qoşulğan gšşni yemigänligini, dayim šzigä ayan bolğan yalğuz ayaq yol bilän sazliqtiki qomuçluqqa kirip ketidiğanliğini bayqiğan kšpçilik uni җin-şäytan bolsa keräk däpmu oylidi.

***

Lobnur qirğiğidiki hayat intayin muräkkäp edi. Kšrüngänla adäm mundaq qiyinçiliqlarğa bärdaşliq berälmätti. Şuŋlaşqa nurğunliri ana jutini tärk etip, Korla, Turpan, Ğulҗa yaki Hotän ohşaş şähärlärgä kšçüp kätkän. Amma Җahan bu kšlni intayin yahşi kšrätti. Uniŋsiz hayatinimu täsävvur qilalmatti. Dadisi vapat bolğandin keyin näq moşu kšl vä uniŋdiki beliqlar anisi ikkisiniŋ aman qelişiğa säväpçi boldi. U Paşayim bilän baliliriniŋ bu kšldin jiraqqa ketişini halimatti. Biraq bu ularniŋ behätärligi üçün zšrür bolğan birdin-bir amil edi. Yeza turğunliri juttin piyadä yolğa çiqti. At-eşäklärgä qoşulğan harvularğa ular qurutuvelinğan beliqlarni basti. Bu juttin jiraqta җan beqiş üçün keräk edi.

***

Yezida qalğan jigitlärniŋ hämmisi Җahan üçün päqät jutdaş bolupla qalmastin, şuniŋ bilän billä dost edi. Ular bu tävädä beliqçiliq bilän şuğullinip, härhil quşlarni, hayvanlarni olap, billä šsti. Jigitlärniŋ müҗäz-hulqi, kšzligän mähsätliri bir-birigä ohşimatti. Amma ularni tuğulup šskän diyariğa, uniŋ yavayi täbiitigä nisbätän muhäbbiti birläştürüp turatti. Ularniŋ hämmisi birinçi novättä beliqçi häm oçi edi. Arisida päqät Ähmätla dadisi ohşaş tšmürçi bolidiğan. Yeza boyiçä birla Җahanda piltilik miltiq bar edi. Lekin uniŋ bilän yolvasni šltürüş qiyinğa çüşätti. Şuŋlaşqa Ähmät tšmürdin uçluq qilip näyzä yasaş täklivini bärdi. U näyzini bir häptidäk yasidi, qalğan jigitlär bu җäriyanda palta-piçaqlar bilän qurallinip, mallirini yeyip jürdi. Yalmavuz jirtquç şu ariliqta yänä birnäççä qoy-šşkiniŋ «beşini yedi». Җahan «näyzini çapsaniraq yasimisaŋ, jirtquç başqa yeziğa ketip qalidu» däp, tšmürçini aldiratti. Ähmät ahiri šz işini tamamlidi. U şundaqla Җahanniŋ miltiği üçün qoğuşundin oq quyup bärdi.

– Jirtquçni qandaq qilip qolğa çüşiridiğanni oyla, – däp muraҗiät qildi dostliri Җahanğa.

– Havatirlanmaŋlar! Biz – hämmimiz birliktä buniŋ bir amalini tapimiz, – dedi ularğa oçi.

***

Mana ätiyazniŋ issiq künliri turaqlişip, kšlniŋ ätrapi kškirişkä başlidi. Ailisini nahayiti seğinip kätkän İkram muŋiyip ağinisigä muraҗiät qildi:

– Biyil birinçi qetim bedidin vä yalpuzdin täyyarlinidiğan kšk çšşürisini yemäy baharni štküzüvatimiz. Uni intayin tämlik qilip täyyarlaydiğan ayallirimizniŋmu hazir qeşimizda yoqluği eçinişliq.

– Muŋlanma, dostum. Seniŋ bilän biz yänä talay baharni beşimizdin štküzimiz. Һazir, äŋ muhimi, yolvasni uҗuqtursaq bolğini. Şu arqiliq biz helä jutdişimizniŋ җenini saqlap qalimiz.

May eyiniŋ beşida bu yeziğa Künçiqanbäg oğli bilän kelip kätkän edi. Oçilarni aqsaqalniŋ qorqumsizliği häyran qaldurdi.

– Sizgä bu yärgä kelişniŋ haҗiti yoq edi. Äyni vaqitta bu intayin hätärlik, – degän edi şu çağda İkram uniŋğa.

– Mundaq qiyin päyttä män silär bilän billä boluşum keräk, – däp җavap bärdi aqsaqal.

Sazliqliqlar şu Künçiqanbäg arqiliq barçä lobnurluqlarniŋ šzlirigä çoŋ ümüt artivatqanliğidin vaqip boldi.

– Silär jirtquçni uҗuqturuşiŋlar şärt. Bolmisa päqät Sazliqliqlarla ämäs, kšl boyidiki hämmä yezilarniŋ turğunliri šzliriniŋ makan-җaylirini taşlap ketişkä mäҗbur bolidu, – degän edi u.

Öz novitidä Җahanmu:

– Biz qolumizdin kälgän härqandaq amalni işlitip, jirtquçni uҗuqturimiz, – däp, aqsaqalni hatirҗäm qilişqa tirişti.

Şuniŋdin keyin mehmanlar jigitlär bilän hoşlişip, başqa yeziğa atlinip kätti.

***

Җahan «Quv jirtquçni qandaq heylä bilän qolğa çüşiriş keräk? Ora qeziş keräkmu? Mümkin ämäs! Yär sazliq. Bälki, däräqqä qoy yaki šşkä bağlap qoyimiz. Şu çağda yolvas asan olҗini yäymän däp qolğa çüşidu?» degängä ohşaş härhil oylarni beşidin štküzdi.

Taŋ sähärdä oçilar kšldin ançä jiraq ämäs yärdä šsüp turğan yalğuz qariyağaçqa šşkini bağlap qoydi. Yezida är kişilärdin alğan җarahättin keyin tehi degändäk äsligä kelip ülgärmigän päqät İkramla šy hayvanliri bilän quşlarğa qaraş vä başqilarğa ğiza täyyarlaş üçün qelip, qalğanliri qomuçluqqa mškünüp, jirtquçni kütüp yatti. Ular qurulğan tuzaqni kün boyi küzätsimu, yolvas kälmidi.

Käçqurunluği aç-zerin ärlär meyizlik ğizalarni istimal qilişni ümüt qilğan halda mäligä qaytişti. Amma İkramniŋ satmisida heçqandaq tütünniŋ iznasi yoq edi. Oçilar änsirişip, uniŋ satmisiğa çapsan yetip käldi. U yärdä İkram bolmay çiqti. Ular sirtqa çiqip, ğoҗayinni izdigili turdi. Jigitlär täsadipi šy hayvanliri qotaniniŋ qomuçtin yasalğan işiginiŋ haŋğirqay oçuq turğanliğini bayqap qaldi. Һämmisi šzlirini şu täräpkä atti. Aldida namayän bolğan dähşätlik kšrünüştin ularniŋ bädänliri şürkinip kätti. Jirtquç bu yärgä ätigändila huҗum qilğan ohşaydu: u İkramniŋ boynini sundurup, baş süyigini paçaq-paçaq qilivetiptu. Biraq bädini pütün. Җäsät uyup qalğan qanğa çilişip yatatti. Һäyran qalarliği, qaniçär qoy-šşkilärgä tägmäptu.

Mäyüslängän jigitlär beçarä İkramniŋ mäyitigä qarap ünsiz uzaq turdi. «Bu jirtquç yolvas ämäs, ätimalim, şäytan bolsa keräk. U jutdaşlar arisida däsläp huҗum qilğan İkramni ahiri uҗuqturuptu», dedi ularniŋ biri aranla zuvan qetip.

Ätisi oçilar İkramni däpin qilip bolğandin keyin, yolvasniŋ izi bilän meŋip, jirtquçniŋ tuzaqni küzitip turğan jigitlärni sezip qelip, ularni aylinip štüp, yeziğa kirip jutdişini nabut qilğanliğini çüşändi.

***

Җahan dostliriğa «Biz bu yavuz adäm yegüçini heylä-mikir arqiliq uҗuqturuşimiz keräk. Jutdaşlirimni, İkramni šltürgänligi üçün män uni saq qoymaymän!», degän qät°iy pikirni qildi. «Biraq biz uni qandaq uҗuqturimiz?» – degän soal bilän ätrapidikilär uniŋğa qayta-qayta muraҗiät qildi. Helä oylanğandin keyin u säpdaşliriniŋ soaliğa җavavän: «Buniŋ üçün birnäççä šşkini qurvanliqqa berişimiz keräk», dedi.

Ätisi oçilar sazliq aldidiki otlaqqa šşkä padisini haydidi. Җanivarlarni şu yärdä qaldurup, šzliri yeziğa qaytip käldi. Käçqurunluği ular bir šşkiniŋ kam ekänligini eniqlidi.

Uni yolvasniŋ boğup, sazliqqa sšräp kätkänligi çüşinişlik edi. Adättä jirtquç olҗiliriğa ariğa kün selip huҗum qilatti. «Ehtimal, bizniŋ niyitimiz royapqa çiqidiğan ohşaydu. Biz yolvasqa birnäççä qetim šşkilirimizni šltürüşkä mümkinçilik berimiz», dedi Җahan. Şu teriqidä ular jirtquçqa üç šşkini tartuq qildi. Päqät tšrtinçi qetimdila oçilar yolvasqa bevasitä qarşi çiqiş qarariğa käldi.

Şu künki sähärdä on tšrt adäm oğa atlandi. Öşkilär bolsa, otlaqta yeyilip, otlap jürätti. Jigitlär ikkigä bšlünüp, yolvasniŋ kelişini kütti. Ahiri, jirtquçmu päyda boldi. U qulaqlirini diŋ tutup, ätrapqa diqqät bilän näzär taşliğan halda asta vä salmaqliq qädäm taşlap kälmäktä edi. Quşqaçlarniŋ viçirlaşliri bilän qarğilarniŋ qaqirişini demigändä täbiättä җim-җitliq hšküm sürmäktä. Gumanliq heçqandaq tiviş säzmigän yolvas padidin pämläp, bir šşkini tutuvaldi. Şu päyttä Җahan mškünüp turğan yeridin uniŋğa qaritip oq üzdi. Gärçä oçi jirtquçniŋ beşini nişan qilğan bolsimu, qoğuşundin quyulğan oq uniŋ boyniğa täkkän edi. Yolvasniŋ qattiq heqiriğan avazi ätrapni lärzigä kältürdi. Şu mähäl oçilar jirtquçniŋ yolini tosap, uni qorşavğa aldi. Amma yaridar bolğan u oçilarniŋ birigä etilip, sol qolini çişläp, üzüvaldi. Ağriq zärdavidin vaqiriğan jigitniŋ avazi häşlärgä yätti. Yolvas uni šz ärkigä qaldurup, qoli bilän ikkinçi oçini uruvätti. Andin üçinçisigä huҗum qilip, boynini çişlimäkçi boldi. Päqät şu çağdila oçilar çämbär şäklidä jirtquçniŋ ätrapiğa җämlinip, näyzilirini uniŋğa sançişqa başlidi. Yolvas dähşätlik çeqirap, җulqunup, qeçişqa tämşäldi. Lekin jigitlär näyzilirini küçiniŋ bariçä besip, mähluqni yärgä yatquzdi. Şuniŋdin keyin täsadipi dostliriğa oq täkküzüp qoyuştin ätiyät qilip turğan Җahan miltiğini jirtquçniŋ beşiğa tiyäp turup, oq çiqardi. Yolvasniŋ bädini boşaŋlişip, җan üzdi. Şundaq bolsimu oçilar näyzilirini uniŋğa qadiğan petiçä tiräҗäp biraz turdi. Päqät jirtquçniŋ ändi hovupluq ämäsligigä kšz yätküzgändin keyinla, näyzilirini suğirişqa başlidi. Andin ular şunçä adämniŋ җenini qiyğan yolvasqa täräp-täräptin näzär taşlidi. U päqät aldidiki putlirini demigändä, pütün bädininiŋ tağilliği oçuq räŋlär arqiliq eniq ipadilängän, yayliliri qisqa, yan moylavliri qoyuq vä tükliri uzun helila yoğan jirtquç ekän. Yolvasniŋ ändila tük taşlaşqa başliğanliği kšrünüp turatti.

Җahan yolvasniŋ nemä üçün adämlärgä huҗum qilğanliğini eniqlaş mähsitidä, uniŋğa diqqät bilän qarap çiqti. Jirtquç qeri ämäs, yaş häm bäquvät edi. Biraq eğiziniŋ tšvän täripidiki käkä çişliriniŋ biri sunğan ekän. Uni, ätimalim, başqa yolvaslar yaki yavayi qavanlar bilän soquşqanda sunduruvalğan bolsa keräk. Şuniŋ aqivitidä u yolvaslarğa has adättiki olҗilarni uҗuqturuşqa çamisi yätmigäçkä, adämlär bilän šy җanivarliriğa huҗum qilişqa mäҗbur bolğan ohşaydu.

“Öltürülgän jirtquçni nemä qiliş keräk?” degän soal üstidä oçilar heç oylanğini yoq. Ular yolvasniŋ ayaqlirini mäkkäm bağlap, arisidin näyzä štküzüp, kštirip, yeziğa elip käldi. Kšp štmäy oçilar jirtquçni harvuğa selip, uni uҗuqturğanliğini kšrsitip, ammini hatirҗäm qiliş mähsitidä hoşna yezilarni aylinip çiqti. Adäm yegüçi mähluqni šltürgänligi toğriliq hävär Lobnur vä Tarim vadiliriniŋ ätrapiğa çapsan taridi. Kšpçilik hoşal boluşup, ularniŋ kšŋlini qaytidin ätiki künigä nisbätän ümüt vä hatirҗämlik egilidi.

Üç kündin keyin Çarhaliqtin oçilarniŋ baliliri, ayalliri vä ata-aniliri šz mälisigä qaytip käldi.

Adäm yegüçi yolvasqa munasivätlik paҗiälik vaqiä äynä şundaq ayaqlaşti.

***

Һäyran qalarliq bu vaqiä Lobnur kšliniŋ yaqisidiki qişlaq-käntlärdä uzaq vaqit eğizdin-eğizğa kšçüp jürdi. Biraq dayim kšçüp turidiğan kšl bu җäriyanda birnäççä qetim ornini yštkäp, ahirida uniŋ süyi tamamän tartilip kätti. Şundaq bolsimu oçilarniŋ qäysärligi toğriliq mäzkür hekayä ularniŋ ävlatliriniŋ hatirisidä heliğiçä saqlinip kälmäktä. Uҗuqturulğan yolvasniŋ terisini Җahanniŋ nävrisiniŋ šyidin hazirmu kšrüş mümkin. U helikäm bovisiniŋ җasurluği bilän miskin Lobnur kšliniŋ boyidiki ilgärki hayat tarihini bizniŋ yadimizğa selip turğandäk…

Bälüşüş