Bärikätlik jut – KÖKTÖBÄ

0
466 ret oqıldı

Kšktšbä yeza okrugi Ämgäkçiqazaq nahiyäsiniŋ märkizi İşiktä şähiridin 3 kilometr jiraqliqqa orunlaşqan. Uniŋ mäydani – 6 800 gektarni täşkil qilidu. Okrug tärkivigä Qızıljar, Almalı, Kšktšbä vä Tole bi yeziliri kiridu. Ahali sani – 14 823 adäm. 2012-jildin beri okrugni Bolat Jasıbaev başqurup kälmäktä. Yeqinda biz Kšktšbä yeza okrugida bolup, uniŋ näpäsi bilän tonuşup qayttuq.

Raşidäm RÄҺMANOVA, «Uyğur avazi»/ Kšktšbä yeza okrugi ahalisiniŋ kšpçiligi dehançiliq vä bağvänçilik bilän şuğullinidu. Okrugta 508 dehan egiligi tirkälgän. Dehanlar, asasän, buğday, kšmüqonaq, aptappeläz, yaŋiyu vä üzüm pärviş qilidu. Bağvänçilik käspini tallavalğanlar almiliq bağlirini bärpa qilip kelivatidu. 2753 härhil mal vä 9600 quş bar.

Okrugta 54 ihçam tiҗarät orunliri moҗut bolup, uniŋda 70 adäm iş bilän täminlängän.

Yalğuz çoŋ karhana – «Al'tair» kooperativi. Eyiğa 500 miŋ danä hiş çiqirilidiğan bu şirkättä 130 adäm iş bilän bänt. Okrugniŋ härbir yezisida ottura mäktäp bolup, uniŋda 2537 baliğa 268 muällim bilim vä tärbiyä beridu. 6 balilar bağçisida 250tin oşuq bala tärbiyilinivatidu. Qızıljar, Kšktšbä, Tole bi yezilirida ambulatoriya, Almalıda fel'dşerlik punkt bar.

Һakimniŋ täkitlişiçä, okrugta kšp jillardin beri yeşilmäy kelivatqan mäsililärmu yoq ämäs. Ularniŋ äŋ muhimi – su mäsilisi. Başqa yezilarni eytmiğanniŋ šzidä, okrug märkizi – Qızıljarda suniŋ süpiti intayin tšvän. Yamğur-yeşinliq ätiyaz vä küz aylirida su laylişip, uni paydiliniş tehimu muräkkäplişidu. Su sistemisi şähsiy qolğa štüp kätkänliktin, bu mäsilini iҗabiy häl qiliş qiyinğa çüşmäktä. Başqa yezilardimu bu mäsilä kün tärtivigä qoyulğan. Ändi nahiyä märkizi İşiktigä äŋ yeqin җaylaşqan Kšktšbä yezisiniŋ su sistemisi nahiyälik mähkimigä qoşulğandin beri, bu iş biraz qiniğa çüşkändäk qilivatidu. Biraq hazir nahiyälik mähkimimu şähsiylär qoliğa štüp kätti. Şuŋlaşqa bu yeziniŋ turğunlirimu su mäsilisigä bağliq mälum qiyinçiliqlarni beşidin käçürüvatidu. «Su – hayat mänbäsi» desäk, kšktšbiliklär moşu muhim mäsiliniŋ iҗabiy häl boluşini ümüt qilidu.

Kšktšbä

Kšktšbä yeza okruginiŋ Kšktšbä yezisida asasän uyğurlar istiqamät qilidu. Şundaqla qazaq, türk, çeçen vä başqimu millätlär väkilliri yaşaydu. Çoŋlarniŋ eytişiçä, Alitağniŋ bağriğa җaylaşqan bu äҗayip gšzäl jutniŋ orni ilgiri tiŋ yär bolğan ekän.

Ötkän äsirniŋ 1922 — 1923-jilliri Ämgäkçiqazaq nahiyäsiniŋ Ämgäk, Taştiqara, burunqi Çeläk nahiyäsiniŋ Qoram yeziliridin Mästihan Baratova, Helçihan Kamalova, Älahan Baratov vä başqilar – barliği bolup 18 uyğur ailisi – kšçüp kelip, gämilärni yasap, «Uyğur» degän mälini bärpa qilidu. Keyiniräk İşiktä şähiridin vä başqimu yezilardin kšçüp kälgänlär hesaviğa yeza helila käŋiyidu. Eçinişliq yeri, hazir yeziniŋ yaşliri bilän ottura yaştiki turğunliri arisida uniŋ toluq tarihini vä uniŋ täräqqiyat yolida tär tškkän insanlarni bilidiğan adämlär az. Һär halda, biz jutniŋ çoŋliri Tuyğun İliev, Kärimҗan İsmayilov vä Ähmätҗan Roziev (1-sürättä) akilarni sšhbätkä tarttuq.

Kšktšbilik mštivärlärniŋ täkitlişiçä, 1928-jili Qazaqstanda kollektivlaşturuş җäriyani başlanğanda, Uyğur yezisidimu kolhoz täşkil qilinip, kolhozğa däsläp Sattarov familiyalik adäm räislik qilğan ekän. Amma, u adämniŋ ismi heçkimniŋ yadida qalmaptu.

– Män 1940-jili moşu yezida duniyağa käldim. Dadam – Davut İsmayilov Uluq Vätän uruşiğa ketip, qaytip kälmäptu. Altä bala bilän tul qalğan apam Märiyämhan kšpligän qiyinçiliqlarğa duç kelidu. Taŋda yärgä yoruq çüşmäy etizğa ketidu, tün yerimida qaytidu Biz, balilar, šydä yalğuz qalimiz. Gayida çişqa basidiğan bir çişläm nan tapalmattuq. Uruş jilliri keŋäş hškümiti yeza-yezilarda «balilar mäydanlirini» qurdi. Kün çiqişi bilän yeziniŋ barliq baliliri ini-siŋillirimizni hapaşlap, şu yaqqa maŋimiz. Kšktat häm çšptin suyuq aş, bälgülük mšlçärdä teriq nenini beridu. Aşni šzimiz içimiz, nanni bir yaşliq känҗä siŋlimiz Svetağa elip kelimiz. Biraq bir çişläm nan ämçäktiki baliğa ozuq bolamdu? Ahiri, u açliqtin qaytiş bolup kätti, – däydu Kärimҗan aka štmüşni äsläp.

– 1936-jili dadam Mähpir İliev kolhozğa räis bolup kelip, bir jildin keyin män moşu Kšktšbidä tuğuluptimän, – dedi Tuyğun aka sšhbitimizni davamlaşturup. – Çoŋlarniŋ gepiçä, u vaqitlarda adämlär egizligi 2 metr 10 santimetr tam soqup, bir-ikki bšlmilik šy salğan ekän. Bir bšlmidä ançä yoğan ämäs birla derizä bolğan. Ändi 1939 — 1940-jilliri lay bilän samandin kesäk quyup, kšpinçä bir, hal-oqiti biraz yahşilar ikki eğiz qilip šy selişqa başlaptu. Yeza hälqiniŋ u vaqitlardiki šmlügini sšz bilän eytip yätküzgüsiz! Öyniŋ tamliri qurulup bolğandin keyin pütün mäliniŋ ärliri jiğilip, qariyağaç yaki bolmisa taldin šyniŋ çediriğa limlarni çiqiridu. U vaqitlarda šylärniŋ üstini tuŋgançä, yäni şah vä saman bilän yapattekän. Biz, balilarmu, çoŋlarğa qiziqip, şularni ägişip šstuq. Şuŋlaşqimu ularniŋ oqätliri yadimda qaptu. İşiktä şähiridä bolsa, asasän, ruslar turğan ekän. Ular šylirinimu, monçilirinimu yağaçtin salattekän. Ata-anam ataqliq alim, filologiya pänliriniŋ doktori Murat Һämraevniŋ bovisi Һämra bilän hoşna turğan ekän. Bir küni Һämra bovay dadamğa: «Mähpir, sän kolhoz başquruvatqan yaşlirimizniŋ biri. Şuŋlaşqa zamanğa layiq šydä turuşiŋ keräk», däp dadamğa İşiktidin ruslarniŋ šyini elip bärgän ekän. Uniŋ yağaçlirini šküzlär bilän äkilip, quraşturup beriptu. Biz äynä şu šydä çoŋ bolduq.

– Uruş ayaqlişip, aman qalğan ärlär mäydandin yeziğa qaytip kelişkä başlidi, – däp sšhbätkä arilaşti yänä Kärimҗan aka. – Uruştin qaytqan atilarniŋ barliği degidäk naka edi. Şundimu Nasir aka Qurbanov, Tursun aka Näzärov, İsmayil aka Җanbaqiev, Tursun aka Baratov vä başqilarniŋ yeziğa qaytip kelişi bilän häliqniŋ kšŋli häm käypiyati kštirilip, turmuşi yahşilinişqa başlidi. Ärlär tam soqup, šylärni saldi. Vaqit štkänsiri, asta-asta yezimiz avatlişip, turmuşimiz oŋşilip qaldi. Һelimu yadimda, biz 1946 — 1947-jilliriğiçä gämidä turduq. Päqät şu ğalip atilirimizniŋ yardimi bilän bizniŋ ailimu šylük bolğan edi. Kolhozlar, andin sovhozlar qayta quruldi.

Ähmätҗan aka Roziev štmüşni varaqlap, jutdaşliri Şäräpät vä Sultan Baratov häqqidä šz hatiriliri bilän bšlüşti.

Kšktšbidä tuğulup, šskän hädä-ini Baratovlarniŋ elimiz täräqqiyatiğa qoşqan ämgigi nurğun. Mäsilän, Şäräpät Baratova däsläp muällim, andin nahiyälik partiya komitetida instruktor bolup işläydu. Uyğurlar arisida däsläpkilärdin bolup Aliy partiya mäktivini tamamliğanmu şu ayal. U uruş jilliri Uyğur nahiyälik partiya komitetiniŋ ikkinçi kativi hizmitini atqurup, andin keyin «Kommunizm tuği» (hazirqi «Uyğur avazi») gezitida işläptu. Demäk, u milliy mätbuatimizniŋ täräqqiyatiğimu tšhpä qoşqan däsläpki uyğur ayal jurnalistliriniŋ biri. Sultan Baratov bolsa, uzun jillar davamida Dšlät behätärligi komitetida hizmät qilip, polkovnik unvani bilän istipağa çiqqan.

Qazaqstan mustäqillik alğandin keyin dšlät täripidin iҗtimaiy-ihtisadiy, mädäniy sahalar boyiçä mähsus programmilar tüzülüp, ularniŋ ronaq tepişi bilän elimiz kündin-küngä güllänmäktä. Atap ketiş lazimki, Kšktšbä yezisidiki ottura mäktäpniŋ hazirqi benasi «100 ağriqhana, 100 mäktäp» programmisi boyiçä selindi. 2007-jilqi «Ahirqi qoŋğuraq» märasimi küni kšktšbiliklärniŋ kšptin kütkän armini orunlinip, yeŋi mäktäp täntänilik eçildi. Һazir balilar käŋ, yoruq, zamaniviy qural-yaraq bilän täminlängän mäktäptä bilim elivatidu.

Mäktäpniŋ tarihiğa tohtilidiğan bolsaq, yezida däsläpki başlanğuç mäktäp 1926-jili eçilip, uniŋda üç muällim oquğuçilarğa däris bärgän ekän. Uniŋ mäydani bari-yoqi 420 metr kvadratni täşkil qilğan. Ötkän äsirniŋ 50-jilliri bala sani šsüp, mäktäp 7 jilliqqa aylanğan. 1962-jili Ämgäkçiqazaq nahiyäsiniŋ häliqkä bilim beriş bšlüminiŋ qarari bilän, Kšktšbä säkkiz jilliq mäktivi bolup šzgirip, 1992-jili ottura mäktäpkä aylandi.

1954 — 1981-jilliri mäktäp mudiri hizmitini atqurğan Jumağali Terlikbaev uruştin keyinki jilliri yeza baliliriniŋ tügäl bilim elişi yolida, şundaqla Kšktšbiniŋ täräqqiyatiğa birkişilik tšhpisini qoşqan insan. Mäktäp kollektivini 30 jil başqurğan Ayşa Süleymenova Kšktšbidä tuğulup šskän, šzimu moşu mäktäpniŋ tüligi. Mäktäptin uçum bolğan yüzligän oğul-qizniŋ yahşi şaraitlarda bilim elişi yolida tär tškti.

Һazir mäzkür bilim därgahiğa Ayjan Talqambaeva rähbärlik qilivatidu. Mäktäptä yättä metodikiliq birläşmä bar. Ular pedagoglarniŋ šzara munasivitini mustähkämläp, täҗribä almişişni, ilğar täҗribiliri bilän bšlüşüp işläşni adätkä aylandurğan. Ustazlar kollektivi oquğuçilarğa päqät süpätlik bilim beripla qalmay, şundaqla ularni šz eliniŋ millätpärvär grajdini qilip tärbiyiläş, yaş ävlatniŋ boyiğa adilliq, parasätlik käbi izgü hislätlärni siŋdürüş yolida tär tšküvatidu. Ustazlarniŋ pidakaranä ämgigi tüpäyli 2016 — 2017-oquş jilidiki BMTniŋ nätiҗisi 96,6 payizni kšrsätti. Mäktäptä nahiyälik, vilayätlik vä җumhuriyätlik pän olimpiadilirida mukapatliq orunlarğa erişivatqan balilar sani helä bar. Mäsilän, biyil ikki oquğuçi vilayätlik pän olimpiadisiğa, üç oquğuçi vilayätlik «Darın» ilmiy layihisigä, bir oquğuçi MAN (Kiçik ilim akademiya) ilmiy layihilirigä qatnişip, mukapatliq orunlarni egilidi.

2008-jili mäktäpniŋ kona benasi җiddiy җšndäştin štküzülüp, balilar bağçisi bolup qayta eçildi. Demäk, Kšktšbä yezisiniŋ mäktäp yeşidiki balilirimu, gšdäklirimu intayin bähitlik. Sävävi, däsläpki yeŋi mäktäpmu, bala bağçisimu şularğa buyriğan.

Äpsus, uyğurlar täripidin bärpa bolğan, däsläp «Uyğur» däp atalğan Kšktšbidä heçqaçan uyğur sinipliri bolmiğan. Biraq, turğunlarniŋ besim kšpçiligini millitimiz väkilliri täşkil qilğanliqtin, yezida uyğur hälqiniŋ urpi-adät, än°äniliri saqlanğan. Mäktäptä milliy ansambl'mu bolğan. Uniŋğa burun Uyğur teatrida işligän sän°ätkar Tilivaldi Talipov rähbärlik qildi. Milliy mädäniyitimizniŋ häqiqiy җankšyäri Tuğluq İliev nahiyälik Uyğur etnomädäniyät märkizini başqurğan jilliri yezidiki uşbu ansambl'niŋ tärkividiki balilarğa milliy kiyim vä äsvaplarni elip bärgän edi. Äpsus, ansambl' bälgülük säväplärgä bola tarqilip kätti. Tilivaldi akiniŋ şagirtliriniŋ biri – Päridäm Rozieva šz vaqtida konservatoriyadä oqup, «Läyli» ansamblini qurğan ekän.

Bizniŋ novättiki uçrişişimiz yeziniŋ inavätlik aasaqalliriniŋ biri – Alimҗan Һosmanovniŋ šyidä davamlaşti. Jut aqsaqalliri Alimҗan Һosmanov, Tel'man Turdiev, Ähmätҗan Roziev, Mähämätҗan Җanbaqiev vä yeziniŋ jigitbeşi Rähimҗan Baratov bilän bolğan sšhbitimiz yänila jutniŋ tarihi vä bügünki näpäsi häqqidä boldi.

Ularniŋ eytişi boyiçä, štkän äsirniŋ täqipläş jilliri yeziğa ammiviy türdä türk hälqiniŋ väkilliri, keyiniräk, evreylar kšçirilgän. Täbiiti gšzäl, havasi taza yeziğa başqa jutlardin qerindaş qazaq, nemis vä başqimu millätlärniŋ väkilliri, keyinki jilliri yaqa dšlätlärdin eligä qaytqan qazaqlarmu orunlaşti. Һazir Kšktšbidä onğa yeqin millätniŋ väkili iҗil-inaq yaşaydu. Jutniŋ inaqliği häqqidä gäp qozğalğanda, aqsaqallar Ämgäkçiqazaq nahiyäsiniŋ Pähriy grajdini, märhum Һšrmät Qasimovniŋ ismini atidi. Һä, 32 jil jigitbeşi süpitidä Kšktšbini başqurğan Һšrmät aka häqiqätänmu jutini desä, içivatqan çeyini yärgä qoyup, jügräydiğan millätpärvär, vätänpärvär, äqillik vä adil insan edi. İminҗan vä Yarmähämät Älaevlar, Bavdun Sälimov, İsmayil Җanbaqiev, Turğanҗan Turdiev, Saparhan Dävletiyarov, İminahun Kamalov qatarliq Uluq Vätän uruşida şiddätlik җäŋlärdä, andin keyin yeza ihtisadini kštiriştä tär tškkän veteranlarniŋ, moşu yezidin çiqqan jurnalist Abdullam Mäşürovniŋ isimlirini jutdaşliri heçqaçan yadidin çiqarğan ämäs. Mštivärlär alim, Ämgäkçiqazaq nahiyäsiniŋ Pähriy grajdini, keyinki jillirila yeza egiligi sahasiğa yštkilip, talay utuqlarğa erişkän Kärim Hudaybärdievniŋ isminimu pähirliniş ilkidä tilğa aldi. Milliy mädäniyitimizniŋ, maaripimizniŋ, mätbuatimizniŋ, umumän, milliy täräqqiyatimizniŋ häqiqiy җankšyäri bolğan Kärim aka ana juti üçün yardimini heçqaçan ayimaydu.

Jut aktivistliri muştiri toplaş mävsümini kütmäy, gezitqa däsläpkilärdin bolup yezilidiğan Kšktšbidiki äŋ sadiq muştirimizniŋ ismini atidi. U 80 yaşliq Nurbüvi Baratova ekän. Ana tilimizdiki birdin-bir räsmiy gezitimiz – «Uyğur avazini» däsläpki sanidin başlap taşlimay oqup kelivetiptu. Millätpärvär aniniŋ tärbiyisini alğan pärzäntlärmu hälqiniŋ täğdirigä bepärva qarimaydiğanliği häqiqät. Nurbüvi Baratova – yeziniŋ jigitbeşi Rähimҗan akiniŋ anisi ekän.

Kšktšbiliklär üçün ismi rivayätkä aylanğan yänä bir insan bar. Bu – Һoşur Barat. 1936-jili 17-18 yaşliq uyğur jigiti Moskvada štkän mädäniy çarigä qatnişip, «Gül tayaq» ussulini orunlaptu. Şu çağda keŋäş elini başqurğan Stalin ornidin turup, çavak çelip, talantliq jigitniŋ ussulni qaytidin orunlap berişini iltimas qilğan ekän.

Milliy mädäniyitimizniŋ җankšyäri Mähämätҗan Җanbaqievniŋ Kšktšbidä istiqamät qilivatqiniğa 30 jilğa yeqin vaqit boptu. «Uyğur šyi» җämiyätlik fondi, nahiyälik Uyğur mädäniyät märkiziniŋ räisi bolup işläp, nurğunliğan çarä-tädbirlärni uyuşturdi. Kšktšbiliklärniŋ qollap-quvätlişi bilän hazirmu «Bahar», «Anilar», «Atilar», «Jigitbaşliri mäyrämlirini», «Dostluği yaraşqan jut», «Bahar säylisi», «Yalpuz säylisi» ohşaş paaliyätlärni pat-pat štküzüp turidu.

Birligi yaraşqan Kšktšbä yezisida 2012-jili Almalı yezisiniŋ turğuni İlahun Mämätniyazovniŋ küç çiqirişi bilän meçit selindi. Ötkän jili tiҗarätçilär Berik Sidiqov vä Dulat Yüsüpovniŋ hamiyliğida häm jutniŋ qollap-quvätlişi bilän meçit yenida näzir-çiraqlar štidiğan aşhana eçildi. Juttiki birlik vä razimänlik arqisida aşhana üstäl, orunduq vä tegişlik qaça-qomuç bilän täminländi. «İman bar yärdä, insap bolidu» däydu çoŋlar. Meçitniŋ eçilişi bilän meçit işigini açqan kšktšbiliklärniŋ sani tehimu kšpäydi.

«Ölük razi bolmay, tirik beyimaydu» demäkçi, kšktšbiliklär jilda may eyida pütün jut bolup yeziniŋ çetidiki yärliklärni tazilaşqa baridu. Gül vä däl-däräq kšçätlirini oltarğuzup, ärvalar rohiğa atap näzir beridu. Şundaq çağlarda yeziniŋ 90 — 100 yaşqa kälgän aniliri Anarhan Abdrahmanova vä Ğunçäm İbragimova ularğa aniliq dualirini berip, jutniŋ amançiliğini tiläydu.

Kšktšbä yezisidiki märkiziy koçilarniŋ biri İsmayil Җanbaqievniŋ nami bilän atilidu. Bizdä mundaq hšrmätkä egä bolğan bu insanniŋ kim ekänligini biliş hahişi päyda bolğanliği häqiqät. Kšktšbiliklärdin soraşturup, İsmayil Җanbaqievniŋ oğli Rähimҗan aka bilän uçraştuq.

– Dadam 1902-jili tuğulup, süyigi qatmayla etiz-eriq işliriğa arilaşqan ekän. Kolhoz qurulup, egiliktä däsläpki traktor päyda bolğanda, şuni dadam haydaptu. Җavapkärligi üstün, başliğan işini iditliq ahiriğa yätküzidiğan dadamniŋ ämgigini şu çağdiki nahiyälik partiya komitetiniŋ kativi Belyakov degän adäm munasip bahalap, hškümät täripidin dadamğa yenik avtomaşina elip bärgän ekän, – däydu Rähimҗan aka atisi bilän pähirlinip.

İsmayil Җanbaqiev 1942-jili armiya sepigä çaqirtilip, İ Ukraina frontidiki şiddätlik җäŋlärgä qatnişip, Germaniyağiçä barğan. Җäŋ mäydanida kšrsätkän ärligi üçün İİ däriҗilik «Uluq Vätän uruşi» ordenini, «Germaniya üstidin qazanğan Ğalibiyät üçün», «Berlinni alğini üçün», «Praginiŋ azatliği üçün» medal'liri vä İ Ukraina frontiniŋ qomandani, Keŋäş İttipaqiniŋ marşali İ.Konevniŋ qolidin Täşäkkürnamä elişqa muyässär bolğan. Uruştin keyinki ästaidil ämgigi üçün «Һšrmät Bälgüsi» ordeni bilänmu mukapatlanğan. Ana jutiniŋ vätänpärvär oğli bolğan u štkän äsirniŋ 70-jilliri härbir ailä bilän täşviqat işlirini jürgüzüp, pul jiğip, yeziniŋ koçiliriğa taş tšktürüp, jut turğunlirini patqaqçiliqtin qutulduruptu. 1992-jili veteran duniyadin štkändin keyin kšpçilikniŋ täşäbbusi bilän koça İsmayil Җanbaqievniŋ nami bilän ataldi. Demäk, uruş vä ämgäk veteraniniŋ ismi mäŋgü untulmaydu.

Ämgäkçiqazaq nahiyäsi.

Uyğur juti

Yaraşqan asman-peläk,

Şunçä egiz tağliri.

Һämmigä yaru-yšläk,

Bağrida gül bağliri.

Ün qatar sirliq şu hal,

Şaqirap bulaqliri.

Kšrünär tekä, maral,

Diŋgiyip qulaqliri.

Keçisi sähärgiçä,

Saqçisi – qarğuyapilaq.

Җim-җitliq bolsa gärçä,

Ürkiydu ursaŋ şapilaq.

Bars jürär çoqqisida,

Egisi bu makanniŋ.

Huş çiqar sayisida,

Avazi çil dakanniŋ.

Dalasin dehan atam,

Güllätkän kätmän çepip.

Pärzändin kütkän anam,

Һayatliq sütin tepip.

Bu yärgä bälkim kelip,

Kšktiki aymu qonğan.

Äҗdadim dutar çelip,

Ömlügin atap uyğan.

Atamdäk salapätlik,

Qädirdan jutum maŋa.

Märtligiŋ mädhiyiläymän,

Näsibi täkkäy saŋa.

Käl, dostum, bizniŋ jutqa,

Kätsäŋçu uyğur purap.

Berimiz qaytariŋda,

Aş kški, räyhan orap.

Mähämmätҗan ҖANBAQİEV.

Bälüşüş