Näsirdin äpändi qäyärlik?

0
398 ret oqıldı

Näsirdin äpändiniŋ lätipiliri pütkül Aziya, Afrika ällirigä käŋ tarqalğan desäk, aşurup eytqanliq bolmaydu. Һärqaysi dšlät hälqiniŋ tilliri bir-birigä ohşimiğaçqa, bu qährimanniŋ ismi härqandaq җayda härhil, yäni «äpändi», «molla», «ğoҗa» degän namlar bilän atilidu. Duniyada häqiqätänmu moşundaq adämniŋ bolğanliği, uniŋ tuğulğan, yaşiğan häm alämdin štkän makani toğriliq eniq mälumat yoq. Päräzlärniŋ birigä qariğanda, Näsirdin äpändi Hİ — HİV äsirlärdä qedimiy İranda yaki Anatoliyadä yaşiğan. Bügünki kündä Türkiyaniŋ Aqşähiridä uniŋ qäbri bar. Şundaqla Özbäkstanniŋ Buhara şähiridä eşäkkä tätür minivalğan häykili ornitilğan.

Yänä bir tähmingä qariğanda, Näsirdin äpändi Turpanniŋ җänubidiki qedimiy känttä 1777-jili 6-ayniŋ 5-küni tuğulup, 1876-jili näq şu ay, şu kündä vapat bolğan. Namrat ailidä tuğulğan bu tarihiy şähs 6 yeşida mädrisini tamamlap, 11 yeşidin Qur°an üginişkä başliğan. 17 yeşida äräpçä kitaplarni tärҗimä qilğan. Äyni dävirlärdä Näsirdin äpändi härhil usullar bilän häliqni äzgän Turpan vaŋliriğa, bayliriğa danaliği, štkür gäp-sšzliri, çaqçaqliri bilän qarşi çiqip, adalätlikni yaqliğan.

Juqurida eytilğanlardin başqa, Näsirdin äpändiniŋ Qäşqärdä, Buharida, Bağdatta tuğulğanliği toğriliq mälumatlarmu bar. Һä, HVİ äsirdä daŋliq türkiyalik qäläm sahibi Lami bu tarihiy şähsniŋ eğiz iҗadiyitini toplap, «Lätipä» degän kitapni näşir qilğan. Baku (Äzärbäyҗan) vä Täbrizdimu (İran) uniŋ namida yezilğan säyahät hatiriliri bayqalğan. Uniŋ hekayiliri barliq türkiytilliq millätlärdä uçrişidu. Һärqandaq häliq šziniŋ yaqturuşiğa qarap, uniŋğa härhil namlarni qoyğan. Yäni äräplär — «җuha», parslar — «därviş», türklär — «ğoҗa», greklar — «koja», äzärbäyҗanlar, avğanlar vä iranlar «molla» däp atiğan. Şuniŋğa qariğanda, Näsirdin äpändi äqil-parasiti, štkür täpäkküri, qiziqarliq gäp-sšzliri bilän Evropa, Aziya, Afrika mämlikätliridin alqip, җahan qezip jürgän. 1996-jilniŋ YuNESKO täripidin «Ğoҗa Näsirdin jili» däp atilişimu alahidä diqqätkä sazavärdur.

Näsirdin äpändiniŋ hškümranlarniŋ rähimsizligi bilän açkšzlügini, ämgäkçan häliqniŋ ümütvar, huşhoy müҗäzi bilän äqil-parasitini, ayrim kişilärniŋ nadanliqlirini mäshirä qilidiğan ästärlik lätipiliri kšpligän häliqlärniŋ yaqturuşiğa erişkän. Şuŋlaşqimu ular ingliz, rus, nemis, frantsuz, yapon, hitay ohşaş 40tin oşuq millät tiliğa tärҗimä qilinğan. Şuŋlaşqimu bu lätipilärni härqaysi dšlätlärdiki başqimu parasätlik kişilärniŋkidin ayriveliş täs bolğan. Yäni Näsirdin äpändi lätipiliri, çaqçaqliri häliq arisida käŋ tarqilip, ularniŋ ortaq mäniviy bayliğiğa aylanğan.

  www.baxlan.com

Bälüşüş

Javap qalduruŋ