Milliy roh šçsä, millät zavalliqqa yüzlinidu

0
124 ret oqıldı

Mälumki, här jili milliy näşirlirimizgä muştiri toplaş päytidä uyğur jutliriniŋ jigitbaşliri bilän hanim-qizlar nurğun qiyinçiliq-tosalğuluqlarğa duç kelidu. Ular šymu-šy kirip, uyğurlirimizni milliy gezit-jurnallirimizğa yezilişiğa dävät qilidu. Eçinarliği, ayrim uyğurlirimiz «biz uyğurçä oqalmaymiz!» deyişip, jut aktivistliriniŋ rayini qayturuvatqan. Şuniŋ aqivitidä muştiri toplaş mäsilisi jildin-jilğa muräkkäpläşmäktä. Sir ämäski, keyinki vaqitlarda biz, uyğurlar, ana tilimizni täŋsitmäy, bir-birimiz bilän kšpiräk rus tilida muamilä qilişni ävzäl kšridiğan bolduq. Һätta iҗtimaiy torlarda ana tilimizni zaŋliq qilip, bir-birigä ävätkän uçurlarni oquymiz. Uniŋğa räddiyä berişniŋ orniğa, šzimiz ularğa qoşulup külimiz. Demäk, šzimizgä šzimiz külüvatimiz degän sšz. U azliq qilivatqandäk, bäzi yaşlar šziniŋ uyğur ekänligini bildürüş üçün yanfonda šzara rus tilida gäplişivetip, arisiğa bir-ikki uyğurçä sšzni irimliqqa qoşup qoyişidu.
Qisqisi, hazir ottuz yaşniŋ tšvini ana tilida sšzlişişni nomus kšridu.
Täkitläş lazimki, elimiz Prezidenti Nursultan Äbiş oğli Nazarbaevniŋ «Keläçäkkä nişan: mäniviy yeŋiliniş» maqalisida «Biz yeŋiliniş yolida äҗdatlardin miras bolup, qenimizğa siŋgän, bügünmu tomurimizda eqivatqan izgü hususiyätlirimizni qayta tiklişimiz haҗät. …milliy än°änilirimiz, tilimiz bilän muzıkimiz, ädäbiyatimiz, utuqlirimiz, milliy rohimiz šzimizdä mäŋgü qelişi keräk», deyilgän. Һä, biz bu yosunda nemä qilivatimiz? Aççiq bolsimu, etirap qilişimiz keräkki, ayrim yeşiğa yätkän bovay-momaylirimiz nävrä-çävriliri bilän tili kälsun, kälmisun rus tilida muamilä qilişni ävzäl kšrmäktä. Näzir-çiraq, toy-tškünlärdä başqa tilda sšzläş modiğa aylanmaqta. Yeqinda mähällimizdä bir ayal vapat boldi. Aq yağliq taŋğan qizliri kirgän-çiqqanğa rus tilida sšzläp jiğlavatidu. «Anisini ahirqi säpärgä uzatqanda bolsimu, zuvanini ana tilida bildürsä bolmattimu» deyiştuq. Ayrim bayväççä uyğurlirimiz pärzäntliriniŋ toylirini štküzüş üçün rus riyasätçilirini täklip qilivatqanliğinimu kšrüp jürimiz. Äzäldin tärbiyä mäktivi hesaplanğan mäşräplirimizniŋmu rolini suslaşturup, uniŋ qeliplaşqan tärtip-qaidilirigä šzimiz bilgän «šzgirişlärni» kirgüzüvatqanmu šzimiz. Eçinarliği, altä-yättä adäm jiğilğan addiy sorunlarnimu «mäşräp» däp atavalidiğan bolduq. Mana moşundaq muhitta šsüvatqan yaşlirimiz ana tilini untup, milliy urpi-adätlirimizdin çätnişip, rus müҗäz bolup tärbiyilinivatidu.
Buni ata-anilar bilip turup, ularğa yol-yoruq kšrsätküsi kälmäydu. Şu çağda biz nägä qarap ketip barimiz?!
Därväqä, «Һär yüz jilda bir millät yoqaydu!», degän pikirgä moşu küngiçä tääҗҗüp bilän qarattim. Juqurida täkitläp štkän naşayin işlarni šz kšzüm bilän kšrgändin keyinla, eniğiraği, milliy roh šçüp, millät zavalliqqa yüzlängändä, uniŋ bir küni šlüm girvigigä taqilidiğanliğini his qildim.
Pursiti kälgänliktin, dinimiz bilän urpi-adätlirimizgä vä bir-birimizgä bolğan izzät-ikram mäsilisigä bağliq kšzqaraşlirimni bildürüp ketişnimu muvapiq kšrdüm.
Sir ämäski, keyinki vaqitlarda ana tilida gäp qilişni nomus kšridiğan vä ayrim din yoliğa çüşkän yaşlirimiz «Uni qilişqa bolmaydu, bu bid°ät» däp din bilän urpi-adätlirimizni çataşturmaqta. Şunda biz ularniŋ rayiğa boysunup, äҗdatlardin miras bolup kelivatqan, päqät šzimizgä has asasiy urpi-adätlirimiz bilän räsim-yosunlirimizni šzgärtişimiz yaki ularni yoqqa çiqirişimiz keräkmu?! Musibät bolğan šydä üç, yättä, qirqi vä jil näzirlirini štküzüş häm ariliqta päyşänbilik qiliş dinda kšrsitilmigän bilän u ata-bovilirimizdin saqlinip kelivatqan urpi-adätlirimiz. İkki yaşniŋ nekasini qiyğanda, ularğa neka süyini içküzüşmu äzäldin urpi-adätlirimizgä maslişip kätkän. Neka süyini içküzüş «Ändi silär är-ayal bolduŋlar, buniŋdin keyin bir-biriŋlarni hšrmätläp, barni täŋ bšlüp, yoqqa qanaät hasil qilip, šmürvayat billä štüŋlar», degän mänani bildüridu, halas. Demäk, moşu toğra yolni başqa täräpkä burap, tärsaliq qilivatqan «dindar» jigit-qizlarni ata-ana, jut çoŋliri toğra yolğa selişi keräk, däp oylaymän.
Hälqimizdä «Sšzni qil siğar yärgä, suni säp siŋär yärgä» degän näqil bar. Äpsus, biz danalar täripidin eytilğan äynä şu hekmätlik sšzlärgä degändäk ämäl qilivatqinimiz yoq. Birla misal. Arimizdin yetilip çiqqan sanaqliqla deputat, alim-pazillirimiz, umumän, inavätlik şähslirimiz bilän pähirlinişniŋ orniğa, ularni kälsä-kälmäs yamanlap, epi kälsä ora kolap, şänigä dağ kältüridiğan räzil härikätlärni qilişqa mayil bolup ketivatimiz. Başqiçä eytqanda, šzgä millätlär milliy kodini saqlap, mäniviy yeŋilinişqa qarap yüzlinivatqan bu kündä biz äksiçä, käynimizgä qarap daҗivatimiz. Bilsäk, milliy kod, milliy mädäniyät, milliy roh, millätkä bolğan sadaqätlik, bir-birimizgä bolğan izzät-hšrmät, vapadarliq saqlanmisa, umumän, šzimiz bilip-bilmäy qilivatqan bäzi härikätlirimizni izgü ämällärgä yštkimisäk, heçqandaq yeŋiliniş, täräqqiyat bolmaydu.
Hulläs, ägär biz, ata-anilar, keläçigimiz bolğan pärzäntlirimiz bilän nävrä-çävrilirimizni kiçigidin ana tilini qädirläşkä ügitip, urpi-adät, räsim-yosunlirimizni saqlap qelişqa, äҗdatlar mirasiğa varisliq qilişqa, muhimi, milliy rohni šçärmäslikkä dävät qilsaq, juqurida män täkitläp štkän jüräkni moҗup, kšŋülni ğäş qilidiğan ähvallar yüz bärmigän bolar edi. Һelimu käç ämäs! Bepärvaliq, ğäplät uyqisidin oyğinidiğan vaqit alliqaçan käldi, hätta štüp ketip baridu, qerindaşlar.
Nizamdun GÄRAEV,
«Sultanqorğan» җämiyätlik birläşmisiniŋ räisi.
Almuta şähiri.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ