Oquş vä üginiş — İslam dininiŋ yadrosi

0
1 505 ret oqıldı

İlim-pän – Alla taalağa yetişniŋ şotisi, җännätkä kirişniŋ yoli, toğra yolda meŋiş üçün mäş°äl. Oquş vä üginiş — islam dininiŋ yadrosi. Şuŋlaşqa «Qur°an Kärimdin» äŋ däsläp çüşkän ayät, şundaqla Päyğämbär äläyhissalamğa äŋ däsläp kälgän vähiy «oqu!» degän ämir bilän başlanğan. Äräp tiliniŋ grammatikisida «Peilniŋ mäfuli (yäni iş-härikät üstigä çüşkän närsä) häzf qilinsa, peilniŋ mänasi šziniŋ umumliğida qalidu» däydiğan qaidä bar. Alla taala Päyğämbär äläyhissalamğa «oqu!» degändä, Päyğämbär äläyhissalamniŋ qolida oquydiğan birär närsä yoq edi. Bu yärdä Alla taalaniŋ «oqu!» degän ämri «saŋa din vä duniyaliğiŋ üçün mänpiyätlik bolğan härqandaq ilimni yaratqin, oquğin, ügängin vä bilgin”, degänligidur. Bu ämri-imanni ğayä qilğan vä Alla taalaniŋ barliğini, birligi bilän täkamillişidiğan ilimni kšrsitidu. Çünki imandin hali qalğan vä iman bilän qurallanmiğan härqandaq ilim insanni zoravanliqqa, aҗizlarni ezişkä, umumän, nurğunliğan yolsizliqlarğa elip kelidu. Mundaq ilim — šz yolida işlitilmigän vä šz ğayisidin çätnäp kätkän ilimdur.
Biz Alla taalaniŋ kitavi bolğan «Qur°an Kärimni», Päyğämbär äläyhissalam hädislirini, täbiiy pän ilimlirini, şundaqla dinimiz vä duniyaliğimiz üçün mänpiyätlik bolğan barliq ilimlarni oqup ügänsäk, biz Alla taalaniŋ «oqu!» degän ämrigä itaät qilğan bolumiz.
Mälumki, Alla taalaniŋ ikki kitavi bolup, biri «Qur°an Kärim», ikkinçisi Kainattur. Şuŋlaşqa bäzi šlimalar «Kainat sšzlimäydiğan qur°andur, Qur°an sšzläydiğan kainattur» däydu. İlim-pän alimliri vä tätqiqatçilar Alla taalaniŋ «Kainat» namliq kitavini oqumaqta vä uni täpsir qilmaqta. İslamda päriz bolğan ilim ikki türlük bolup, biri — päriz äyn, yänä biri päriz kupayidur.
Päriz äyn bolğan ilim: «Lailä illällahu muhämmädun räsulullah» degän kälimä täyyibäniŋ mänasi Alla taalaniŋ bändiliri üstidiki häqlirini, Alla taalaniŋ isim-süpätlirini biliş, namaz, roza, zakat qatarliq ibadätlärniŋ qaidä-tärtiplirini, ata-aniniŋ häqqini ada qilişniŋ, tuqqançiliqni davamlaşturuşniŋ, hoşnilarniŋ häq- hoquqliriğa riayä qilişniŋ, pul-malni halaldin tepişniŋ yollirini üginiştin ibarät. Bu ilimni üginiş härbir musulmanniŋ üstigä päriz äyndur. Ularni bilmigän adäm şäksiz gunakar bolidu. Mundaq adämniŋ imani toluq bolmaydu, musulmanniŋ šzrisi qobul ämäs. Çünki bu ilimlär härbir musulmanniŋ bilişi päriz äyn bolğan zšrür ilimlardur.
Öz vaqtida Päyğämbär äläyhissalamniŋ sahabiliri bu ilimlärni bilişniŋ zor ähmiyitini vä zšrürlügini çüşängänliktin, ular Alla taalaniŋ kitavini üginişkä, uniŋdiki diniy ähkamlarni bilişkä intayin heris edi. Ular här on ayätniŋ mänasini, ähkamlirini, uniŋda buyrulğan halal-haramğa munasivätlik mäsililärni ügänmäy turup, başqa ayätlärni üginişkä yštkälmätti. Päriz kupayä bolğan ilim: «Täpsir, hädis, fiqhi, İslam tarihi, İslam tärbiyisi qatarliq islamiy ilim sahalirida, meditsina, matematika, fizika, biologiya, benakarliq, komp'yuter, tarih, җuğrapiyä qatarliq ilimlarni oqup, mutähässis boluş, umumiy musulmanlarniŋ üstigä päriz kupayidur. Musulmanlar bu pänlärni oqusa, oqumiğanliridin saqit bolidu. Ägär härbir yärdin bu pänlärni oquydiğan adäm çiqmisa, şu җaydiki musulmanlardin bu ilimlarni oquş pärizligi saqit bolmaydu, nätiҗidä ularniŋ hämmisi gunakar bolidu. Ällama Äbu Һamid äl Ğäzzali mundaq degän: «Päriz kupayä bolğan ilimniŋ bayani şuki, härqandaq bir ilimniŋ däriҗisi ügänmäkçi bolğan ilimniŋ qandaq ilim ekänligigä qarap päriqlinidu. Buniŋğa benaän, ilim ikki türlük bolup, biri diniy ilim, yänä biri diniy bolmiğan ilimdur. Diniy ilim deginimiz, Päyğämbärlär arqiliq vähiy yoli bilän kälgän, äqil yoli bilän bilgili bolmaydiğan ilahiy ilimlardur. Diniy bolmiğan ilimlar, tibabät vä matematikiğa ohşaş, insanlarniŋ hayatida zšrür bolğan ilimlarni kšrsitidu. Mäsilän, kişilärniŋ salamätligini saqlaş üçün tibabät ilimiğa, muamilä, miras tähsim qiliş degändäk işlar üçün matematikiğa muhtaҗ bolidu. Mundaq ilimlarni härbir җaydin mälum kişilär ügänsä, başqilardin bu ilimlarni üginiş päriz saqit bolidu. Bizniŋ “tibabät vä hesap ilimini üginişimiz päriz kupayidur», degän sšzümizgä häҗäplinip kätmäŋ, bälki dehançiliq, hiҗamät, säypuŋluq qatarliq ilim vä sanaätlärni üginişmu päriz kupayidur».
Män oylaymänki, insaniyätkä mänpiyätlik bolğan, Alla taalağa qulçiliq qilişqa hizmät qilidiğan härqandaq ilim diniy ilim sanilidu. Alla taalaniŋ kšrsätmisi boyiçä hayat käçürüp, Alla taalağa qulçiliq qilişqa yardämçi qilişni vä insanlarğa mänpiyät yätküzüşni kšzläp oquğan härqandaq ilim diniy ilim, ändi җan beqişni käsip qiliveliş yaki şšhrät qaziniş üçün oquğan härqandaq ilim duniyaliq ilim sanilişqa tegişlik. Çünki bäzi kişilär fizika, biologiya, matematika, meditsina qatarliq din bilän bevasitä munasiviti bolmiğan ilimlarni üginiş arqiliq Alla taalaniŋ çäksiz qudritini, ilim-hekmitini, «Qur°an Kärimniŋ” mšҗüzisini tonup, šziniŋ imanini küçäytidu vä başqilarnimu dinğa mukämmäl däriҗidä dävät qilalaydu. Ändi bäzi kişilär täpsir, hädis, fiqhi qatarliq ahirätlik ilimlarni oquğan bolsimu, ular Alla taalaniŋ raziliğini kšzlimästin, başqa muddialar bilän oqup, oquğanlirini şu muddialiri üçün hizmät qilduridu. Mäsilän, bäzi kommunistik dšlätlär šzi dinğa işänmäy tursimu, İslam dšlätliridiki İslam universitetliriğa oquğuçi ävätip oqutidu. Andin ular oquş pütirip kälgändin keyin, ularni başqa mähsätlärdä paydilinidu. Mundaq oquğanlar, umumän, kimdu-biriniŋ mänpiyiti üçün hizmät qilğanliqtin, musulmanlarğa kšp ziyankäşlik qilidu, İslamniŋ şänigä dağ çüşiridu.
İslamniŋ altun dävirliridä yaşiğan musulmanlar, İslam dinida päriz qilinğan ilimni “ahirätlik ilim” vä “duniyaliq ilim” däp ayrimatti. Ular üçün insaniyätkä, hususän, musulmanlarğa mänpiyätlik bolğan barliq ilimlar muhim edi, hämmisigä kšŋül bšlätti. Ular täpsir, hädis fiqhi ilimliriğa kšŋül bšlgändäk, tibabät, matematika, biologiya ilimliriğimu kšŋül bšlätti. Ular ibadätkä kšŋül bšlgändäk, iҗadiyätkimu kšŋül bšlätti. Ular insaniyätkä mänpiyätlik ilim-pän bilän şuğullinişni näpli ibadätlär bilän şuğulliniştin ävzäl kšrätti. Çünki ibadätlärniŋ paydisi şu ibadätlärni qilğan kişigila bolsa, ilim-pänniŋ paydisi insanlarğa umumiy bolidu.
Evropiniŋ qaraŋğuluq äsirliridä Galileo Galiley yär şarini jumulaq däp elan qilğanliği säväplik, çirko zoravanliri täripidin šlümgä hšküm qilinğan çağlarda, İslam duniyasida İbni Ruşdi, Horezmi, İbni Һäysäm, Farabi, İbn Sina qatarliq alimlarniŋ härbiri meditsina, җuğrapiyä, himiya, matematika, biologiya, astronomiya qatarliq ilim-pänlärgä tunҗa hul salğan kişilär süpitidä tarihta isimliri tilğa elinğan edi.
Äpsuski, 1600-jildin keyin, musulmanlar äqidä vä ählaq җähättin çiriklişişkä başlividi, türlük hurapätlär, yoqsulluq vä muhtaҗliq ularni qorşavaldi. Ular meçittin üz šrüp, haniqağa yüzländi. İbadätni Alla taalağa qilmay, atalmiş ävliyalarğa qilidiğan, täpsir, hädis ilimlirini oquşniŋ orniğa, täriqätçilik, ilmi mäntiq, ilmi pälsäpä, ayiği çiqmaydiğan fiqhiy җedällärni ävzäl kšrgändin keyin, ular šzliriniŋ duniyağa särdarliq väzipisini, ilim-pändiki täräqqiyat dävrini başqilarğa štküzüp berip, beçarilärgä aylinip qaldi. Ular sopiliq vä tärkiduniyaliq tärğibatniŋ zähiri bilän hoşsizlinip qalğandin keyin, ilim-pändiki täräqqiyat dävri başqilarniŋ qoliğa štüp kätti. Musulmanlar İslamniŋ quruq җazasini kštirivelip, teşi parlaq, içi quruq šmür štküzdi. İlgiri İbn Sina, Farabiyni yetiştürgän mädrisilär keyin qara qosaqlarni, җanbaqarlarni yetiştürüp çiqişqa başlidi. Mädrisilärdä matematika, astronomiya ilimliriniŋ štülüşi mähsätlik halda “dähriyläşkänlik” däp täşviq qilindi. İlim-pängä yüzlängän kişilärgä «җädidiy» qalpiğini kiygüzüp, uularni äl-җamaätniŋ kšzigä sät kšrsätti. Һätta Uluğbägdäk alimlarni astronomiya ilimigä kšŋül bšlüp, šzigä räsäthana yasatqanliği üçün «murtäd» däp hšküm qilip, šz oğliniŋ qoli bilän šltürgüzdi. Abduqadir damollamğimu, «җädidiy» degän qalpaqni kiygüzüp, uni bir hainniŋ qoli bilän šltürgüzdi. Din bilän pän bir-birigä zit qilip kšrsitilgän moşundaq väziyättä, “diniy ilim” vä “duniyaliq ilim” degän ayrimçiliq räsmiy mäydanğa çiqti. Ahirätlikni degänlär — mädrisigä, duniyaliqni degänlär pänniy mäktäpkä baridiğan boldi. Dinda oquğanlar šlima ataldi, ularni mäshirä qilmaqçi bolsa, “mollam” däp qoyidiğan boldi, pändä oquğanlar ziyali ataldi. Ölima bilän ziyali otturisiğa nahayiti qelin tam selindi, ularniŋ arisidiki musapä bäk jiraqlaşturuvetildi. İlim-pändin üz šrüp, tärkiduniya boluvalğanlar duniyaniŋ härqaysi yeridä başqilarğa beqinda bolup, mähkümlüktä yaşaydiğan halätkä yätti.
Päyğämbär äläyhissalam oquş vä üginişni җännätkä kirişniŋ yoli däp oçuq җakaliğan halda: «Oquş üçün yol alğan adämniŋ җännätkä kiriş yolini Alla oŋaylaşturup beridu» degän.
Täkitläş lazimki, pänniy ilimniŋ märtivisi diniy ilimdin kam ämäs. İlim-pän dinğa düşmän ämäs, uniŋğa zitmu ämäs, bälki, ilim-pän äqillik kişilärni imanğa başlaydiğan bir yolbaşçidur. İlim deŋiziğa şuŋğup, uniŋdin bährimän bolğan kšpligän alimlarniŋ bu sirliq kainatniŋ arqisida uni himayä qilip vä başqurup turidiğan bir ilahiy qudrätniŋ barliğiğa vä uniŋdiki härnärsiniŋ mälum qanuniyätkä egä, puhta yaritilğan sän°ät ekänligini etirap qilip, Alla taalaniŋ diniğa qaytqanliği häҗäplinärlik ämäs. Çünki ilim härqaçan Allağa başlimay qalmaydu.
Germaniyalik şair vä yazğuçi Һilmut Һugil mundaq däydu: «İlim sahaliri käŋäygänsiri, täŋdaşsiz qudrätlik, yäkkä-yeganä Yaratquçiniŋ barliğiğa bolğan küçlük ilmiy dälillär kšpäymäktä. Biologiya, fizika, täbiät, astronomiya alimliri šzara hämkarlişip, ilim minbirini tiklimäktä». Amma täbiiy pändä šzlirini alim sanap mäğrurlanğan ateistlar štmüş zamanlarniŋ äqliyiti bilän yaşiğuçilardur. Ular zamanimizdiki ilim-pänniŋ qançilik zor ilgiriläş hasil qilğanliğini vä härbir qädimidä Alla taalaniŋ barliğini ispatlavatqanliğini kšrmäydu. Çünki täpäkkür qiliş tärzi başqilar sizip bärgän çäklik näzäriyä dairisidä mähbus bolğanliqtin, ularniŋ äqlimu şu ändizä içidä mähbustur.

Muhämmät YÜSÜP,
diniy zat.
Säüdiyä Äräpstani.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ