Soqma çalğulirimiz

0
1 462 ret oqıldı

Nağra. İlgiri yağaçniŋ içini oyuş arqiliq yasilatti. Һazir çoyun, alyuminiy vä başqa metallarni eritiş yoli bilän işlinidu. Üzigä kala, at yaki tšgä terisi tartilidu. Nağriniŋ juquri avazliği — ikki, tšvän avazliği bir danä çokida çelinidu. Bügünki kündä äl içidä içi oyulup kavaklanğan toğraqtin yasalğan nağrilarnimu uçratqili bolidu. İli dumbiği. İli täväsidä nağra, İli dumbiği, taş vä qoşuq ohşaş tšrt hil soqma çalğu ammibapliqqa egä. Ularniŋ içidä İli dumbiği Ğulҗa şähiriniŋ, şundaqla Nilqa, Toqquztara, Çapçal nahiyäliriniŋ yeza-qişlaqlirida käŋ umumlaşqan.
İli dumbiğiniŋ asasiy gävdisi üҗmä šrügi yağiçidin yasilip, üzigä at, tšgä yaki mozay terisi tartilidu. Diametri 25 sm., gärdişiniŋ egizligi 17 sm. kelidu. Gärdişiniŋ ottura qismida diametri 3 — 5 sm. tšşükçä bolidu. Dumbaq çalğanda sazändä sol qoliniŋ baş barmiğini şu tšşükkä tiqip, qalğan tšrt barmiği bilän gärdişini tutidu. Һä, oŋ qoliğa mähsus çokini elip, dumbaqniŋ üzigä urup çalidu. Nağridin ayrimçiliği şuki, uniŋda päqät bir hil «dum» qilğan avazla çiqidu. Yäni uni oynitip çalğili bolmaydu.
Tarihiy materiallarda bu soqma çalğuniŋ çoŋ dumbaq, ğilap dumbaq, yan dumbaq (bäl dumbiği), Moyan dumbiği, Jilu dumbiği, dala dumbiği qatarliq türliri hatirilängän.
İli sän°ätkarliri bu ğärbiy yurt çalğusini hazirğiçä saqlap, uniŋğa izçilliq bilän varisliq qilip kälmäktä.
Sapayi. Adättä, keyik müŋgüzidin yaki şuniŋğa tählit qilinğan qattiq yağaçtin yasilidu. Uniŋ otturiğa tšmür yaki polat yapraqçä bäkitilip, altä santimetr qaldurup, tšşük teşilidu vä uniŋğa diametri 10 — 12 sm. tšmür yaki polat çämbärlär bäkitilidu. Ularniŋ härbirigä 30 — 40 danä halqa ilinidu. Çalğuçilar sapaq täräptin tutup, mürä üstidä ärkin oynitip, şaqilditip çalidu. U asasän ussulluq pädilärgä täŋkäş qilinidu. Bolupmu «On ikki muqamniŋ» mäşräp qismiğa mayilliğini bayqavelişqa bolidu. Sapayini ärlärniŋ ussullirida җabduq süpitidimu paydilinidu.
Taş. Uyğurlarniŋ qedimiy soqma çalğuliriniŋ biri bolup, adättä, nepiziraq, sozunçaq, tšrt danä soqiçaq täbiiy saytaştin ibarät. Çalğuçi qolliriğa uni ikkidin elip, bir-birigä uruş arqiliq avaz çiqiridu. Eniğiraği, taşniŋ biri aliqanğa qoyulup, ikkinçisi barmaqlar arisiğa yerimiğiçä qisturulidu. Täbiiy say teşiniŋ šzara urulğan päyttiki avazi nahayiti sap vä yeqimliq bolidu.
Sayteşi asan sunup ketidiğan bolğaçqa, u keyinki vaqitlarda qaşteşidin yasilip kälmäktä. Uniŋ avazimu bäk yeqimliq çiqidu. Tätqiqatçilar hazir bir җüp taşni başmaltaq vä ottura barmaqni muqumlaşturup orunlaydiğan alahidä usul üstidä izdinivatidu. Demäk, pat-yeqinda qaşteşini yeŋiçä çeliş tehnikisi mäydanğa kelidu, degän sšz. Taşmu sapayiğa ohşaş «On ikki muqamniŋ» mäşräp qismiğa vä şoh, qizğin usulluq pädilärgä täŋkäş qilinidu. Muzıka ävҗigä çiqqanda, uniŋda taşniŋ roli alahidä bayqilidu.
Şinҗaŋ häliq radiostantsiyasi.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ