Äl ätmiş Bilgä qağanniŋ üçinçi yadikarliği

0
132 ret oqıldı

Märkiziy Moŋğoliyaniŋ Arhangay vä Bulğun aymaqliriniŋ çegarisidiki Örqut teğiniŋ şärqiy-җänubiy täripidiki vadini Moğoyn Şine-usun «İlanliq yeŋi su» däp ataydu. Moşu vadida Ar-nur («Artqi kšl») däp atilidiğan kšl bar. Äl ätmiş Bilgä qağanniŋ yadikarliği ornitilğan kompleks mäzkür vadidiki Ar-nur kšlidin 2,5 kilometr şimal täräptä turğuzulğan. Yadikarliq Arhangay aymiğiniŋ märkizi Hayrhandin 30 kilometr, Bulğun aymiğiniŋ märkizi Sayhandin bolsa, 45 kilometr jiraqliqta turidu. Örqut teği deŋiz betidin 1700 metr egizliktä. Moşu tağniŋ beşida taş-çimdin mäqbärä-kompleksi turğuzulğan. 1960-jillarniŋ ahiri – 1970-jillarniŋ beşida moşu җayda su çiqiriş üçün quduqlarni qeziş işliri bilän şuğullanğan SSSRniŋ gidrolog vä injener-tehnik mutähässisliri kompleksni qezip buzuvätkän.
Ändi nemä üçün tağ üstigä mäqbärä ornitilğanliği häqqidä tohtalsaq, baldurqi ottura äsirlärdiki türkiylärdä, җümlidin uyğurlarda, şundaqla keyinki ottura äsirlärdiki moŋğollardimu qağanlarni, uluq şähslärni tağ üstidä taş-çimdin җay selip, şu yärdä däpin qiliş än°änisi-räsim-qaidiliri bolğan. Äl ätmiş Bilgä qağanniŋ mäqbärä-kompleksliriğa ohşaş mazarlar – Qutluq qağan, Bilgä qağan (Kšk türk hakimdarliri), Kšltekin vä Tar däriya yaqisidiki egiz dšŋ üstidiki namälum uyğur bägzadisiniŋ mäqbäriliriniŋ şundaq egiz tšrt җaydin tepilişimu juquridiki sšzümizgä ispat-dälildur. Şundaqla «Burhanhaldun» däp atilidiğan tağniŋ tšpisigä uluq Çiŋğizhan bilän uniŋ oğulliri Ügädäy, Tuluy, nävriliri Mengü, Küyük qağanlar däpin qilinğan däp eytilidiğan rivayät vä tähmin-molҗalar eniqlinip, realliqqa aylansa, bu misallarmu türkiy vä uyğur, moŋğol rähbärlirini qedimda tağ, egiz dšŋ üstigä yärläş dästüriniŋ bolğanliğini eniq kšrsitidu.
Biz juqurida qäyt qilğan Örqut (moŋğol tilida hazir «Örgut» däp atilidu) teğiniŋ üstigä ornitilğan kompleks näq Äl ätmiş Bilgä qağanniŋ mäqbärisi turğuzulğan җay boluşi ekänligini tätqiqatçilar mundaq däp dälillimäktä: 1. Tağniŋ Örqut – yäni Han-saray däp atilişi. 2. Näq moşu җayda päqät uluq qağanni däpin qilişqa layiqlaşturulğan mäqbärä orni tepildi. 3. Kšltekin, Bilgä qağanlarniŋ mäqbäriliri (ibadäthana vä häykältaş-yadikarliqliri billä turğuzulğan kompleks) Bayançur qağanniŋ mäqbärisidin bari-yoqi 45 kilometr ariliqtiki Şivät-hayrhan teği üstidin tepilişimu biz sšz qilivatqan uyğur qağaniniŋ kompleksiniŋ Örqutta ekänligini ispatlaydu.
Örqut şu ätraptiki äŋ egiz tağ. Uniŋ küngäy etigi käŋ dalağa ulaşqan. Mana moşu bepayan tüzläŋdiki Moğoyn Şine-usun dšŋliridä bulaq nurğun. Şuŋlaşqa äҗdatlirimiz moşundaq munbät ziminda yazda yaylaqlarda kšŋül kštirip, toy toylap, mal sämärgändä küzdä paytäht – Qarabalasağunğa qaytatti. Yadikarliqniŋ tepilişi häqqidä Finlyandiyaniŋ Finn-ugor җämiyiti uyuşturup, tilşunas alim G.İ. Ramstedt başqurğan ekspeditsiya 1909-jili iyun' eyida moŋğol yerigä kelidu. Ekspeditsiya äzaliri «Tuşethan» däp atilidiğan aymaq arqiliq štüp, Handvan ibadäthanisiğa kelip tohtaydu. Yärlik turğunlarniŋ parasätlik bir adimi ekspeditsiyagä yol kšrsitip, tarihiy yadikarliq ornitilğan җayğa elip kelidu. G.İ. Ramsted komplekstiki abidilärni fotosürätkä çüşirip, mätin oyup yezilğan häykältaşqa estampaj (qelip) yasap, mätinni toluq qol bilän kšçiridu. Alim yasiğan estampajni keyin Sankt-Peterburgtiki Rossiya imperatoriniŋ Şäriqşunasliq institutiniŋ mirasgahiğa tapşuridu. Һazir bu ilmiy mähkimä Rossiya Federatsiyasi Pänlär akademiyasiniŋ Şäriqşunasliq institutiniŋ Sankt-Peterburg şšbisi däp atilidu.
Äl ätmiş Bilgä qağanniŋ yadikarliği toğriliq däsläpki ähbaratni G.İ. Ramstedt 1912-jili Sankt-Peterburgta «Kak bıl nayden Selenginskiy kamen'?» namliq maqalisida elan qildi. 1913-jili bolsa, yadikarliqniŋ täriplimisini, täsvirini tüp-nusha transkriptsiyasini vä tärҗimisini Finlyandiya paytähti Hel'sinkida «Zwei uigurische Runeninscheiften in der Mongolei» degän nam bilän näşir qildi. 1914-jili rus alimi A.Rudneev bu ämgäkni rus tiliğa tärҗimä qildi. Säl keyin türk tätqiqatçisi Һ.N. Orhun türkçä näşirdin çiqardi (1930 vä 1941-jilliri). 1959-jili bolsa, ataqliq professor S.E. Malov «Pamyatniki drevnetyurkskoy pis'mennosti Mongolii i Kirgizii» (Moskva) däp atilidiğan hrestomatiyasidä Äl ätmiş Bilgä qağan yadikarliğiniŋ mätinini rusçä elan qildi. Finn alimi R.Aalto bolsa, G.İ. Ramstedniŋ qedimiy uyğur runikiliq mätinlärniŋ mahiyiti, mäzmuni vä izahliri boyiçä ämgäklirini toplap, ilmiy tählil jürgüzüp, alim ämgiginiŋ qimmitini adil bahalap näşirdin çiqardi. 1996 – 1998-jilliri yapon tätqiqatçisi, Osaka universitetiniŋ professori T.Moriyasu vä moŋğol tarihçisi A.Oçir başqurğan ekspeditsiya Moŋğolstandiki qedimiy uyğur yadikarliqlirini tizimlap, täsvir-täriplimisini ämälgä aşurup, GPS bilän ornini bälgülidi. Moşu ekspeditsiyaniŋ iş җäriyanida T.Moriyasu Moğoyn Şine-usun yadikarliğiniŋ mätinini qayta qarap çiqip, kšçärmä nushisini keyin Yaponiyadä yapon, ingliz tillirida tärҗimä qilip näşirdin çiqarğan.
Ät ätmiş Bilgä qağanniŋ üçinçi yadikarliq kompleksiniŋ (İlanliq yeŋi su boyidiki) täsvir-täriplimisi mundaq:
1. Qorğan vä ibadäthana häqqidä eytsaq, qorğanniŋ içkiri ottura qismi oyulup kätkän, dügläk-çämbär şäkillik doga taşlardin ibarät. Diametri 12 metr, konus şäkillik oyulğan yeriniŋ diametri 4 metr vä qorğanniŋ sirtini qorşap, tšrtbuluŋluq (kvadrat) şäklidä däliz yol (koridor) yasalğan. 1300 jilçä vaqit ilgiri turğuzulğan qorğan tamliri şamal vä su, qar vä yamğur täsiridin uprap, ahirqi hesapta dügläk dšŋ şäkillik halätkä yätkän. Ätrapida vä otturida çeçilip yatqan taşlar ibadäthana tamliri bolsa keräk. Qorğanniŋ (kompleksniŋ) bir täräp teminiŋ uzunluği 52 metr, ikkinçi täräp temi – 50 metr. Yadikarliq šziniŋ asas-huli – taşpaqa şäkillik bolup, häykältaş (stela) kompleksniŋ şimal täräp buluŋida turğuzulğan. Moğoyn Şine-usun kompleksida, äpsuski, arheologiyalik ilmiy qeziş işliri jürgüzülmigän. Şuŋlaşqa kompleksniŋ däsläpki arhitektura-memarçiliq qiyapiti qandaq bolğanliği bälgüsiz peti qalmaqta.
2. Һul-taşpaqa oçuq qoŋur räŋlik granit taştin yasalğan. Uzunluği 120 sm, käŋligi 1 metr, egizligi 37 sm. Sirti yahşi işlinip, romb şäkillik näqişlär bilän bezäklängän. Eçinarliği, taşpaqiniŋ beşi sunğan. Һazir ornida yoq, yoqalğan.
3. Һäykältaş bolsa, külräŋ granittin turğuzulğan. Umumiy egizligi 3 metr 67 sm. Һäykältaş trapetsiya şäkillik vä asti täripi yoğan, juqurisi inçiklitip yasalğan. Yadikarliq sunup, ikkigä bšlünüp kätkän.
4. Mätin toluq saqlanmiğan. Helä kšp häriplär vaqit štkänsiri eroziyagä uçrap upriğan.
Moğoyn Şine-usun yadikarliğiniŋ mätinidin bäzibir mälumatlar:
1. Täŋridin yaralğan Äl ätmiş Bilgä qağan män …
2. Ötükän eli vä uniŋ ätrapidiki äl šzämniŋ hälqim edi …
3. Ana süyidä (däriya) qalğan on-uyğur, toqquz-oğuz yüz jil boyi başqurdi (eniqlima: mätinniŋ 3-quridiki, helä nurğun häripliri šçüp kätkän bolsimu, sšzlär Äl ätmiş qağanniŋ šz hälqi on-uyğur bilän toqquz-oğuz ekänligini roşän kšrsitip turidu. Şundaqla moşu qur җümliliri İkkini Uyğur qağanatiniŋ tarihiy ämäliyatta moҗut bolğanliğiniŋ ispatidur – Ğ.İ.).
4. … Türkiylär eligä jigirmä altä yeşida İduq-başta (zärbä bärdim) …
5. Toqquz-oğuz hälqimni jiğdim… Dadam Kšl Bilgä qağan … ävätti. Täŋrim qollap-quvätlidi …
6. Äskär jürüşkä atlandi. Dadam šzämni aldinqi qatar äskärgä särdar qilip tayinlidi…
7-8. Qoşumçä küç käldi… içkirisigä yänä jürüş qildim. Üç Bšrküdä han (türk) äskirigä qarşi җäŋ qildim… Qaraqumdin (Gobi) elip, Kšmürtağ, Yar däriyasi boyida Üç tuğluq türkiylär bilän uruştuq…
9. Ozmiş tekin han bolğan qoy jili (743-jil) huҗum qildim. Şu jili ikkinçi җäŋdä 1-ayniŋ altinçi yeŋilanğan küni, tar-mar qildim… Ozmiş tekinni …
10. qolğa çüşärdim. Hanumini moşu yärdä aldim. Türk eli şundaq yoq boldi (qattiq mäğlubiyätkä uçridi).
12… Avam häliq baş qoşqan çaşqan jili (748-jili) Dadam qağan vapat boldi (eniqlima: Äl ätmiş Bilgä qağanniŋ ikkinçi – Terkin yadikarliğida Täŋridin yaralğan qağan – Bayançur ilan jili (741-jili) dadisi Kšl Bilgä qağan bilän billä türkiylärgä qarşi kštirilip, toqquz-oğuzlar (uyğurlar) hakimiyätni šz qoliğa alğanliği bayan qilinğan edi. Ändi Moğoyn Şine-usun mätinidä İduq-baş degän yärdä Bayançurniŋ 26 yeşida toqquz-oğuzlarniŋ (uyğurlarniŋ barliğini birläştürüp, başçiliq qilğanliği häqqidä eytilidu. Demäk, 741-jili yaki ilan jili 28 yaşta bolğan Täŋridin yaralğan Äl ätmiş Bilgä qağan (Bayançur) 713-jili tuğulup, 759-jili 46 yeşida alämdin štkänligigä kšz yätküzimiz – Ğ.İ.).
Şundaq qilip, üç qisimdin ibarät bu maqalimizda hazirqi Moŋğoliya, Rossiya Federatsiyasidiki Tuva, qismän Saha (Yaqutiya), Sibir' ziminida vä Hitay çegarisiğiçä yärlärni (şundaqla Äl ätmiş Bilgä qağan ornatqan üç yadikarliq mätinliridin eniq mälum bolğinidäk, Qäşqäriyanimu qoşup hesapliğandiki) šz dairisigä alğan bepayan territoriyadä šz hakimiyitini mustähkäm ornatqan üçinçi Uyğur qağanatiniŋ asasini salğan ata-bala Kšl Bilgä vä Tur-ayin (Täŋridin yaralğan) Äl ätmiş Bilgä (Bayançur) qağanlar täripidin turğuzulğan Tes, Terkin vä Moğoyn Şine-usun yadikarliqliri toğriliq täpsiliy mälumatlarni tädriҗiy räviştä bärduq. Bayançur qağanniŋ bir-birini toluqturup kelidiğan üç yadikarliğiniŋ mätinlirini tählil qilduq.
Novättiki maqalimizda pütkül aläm türkşunaslirini, uyğurşunasliriniŋ vä, älvättä, umumän, şäriqşunas alim-tätqiqatçiliriniŋ ta bügünki küngiçä zor häväs-qiziqişini tuğdurup kelivatqan, tarihta «Uyğur qağanati» däp atalğan dšlätniŋ ottura äsirlärdiki mäşhur paytähti – Ordabaliq yaki Qara (uluq) Balasağun şähiri, uniŋ tarihiy-mädäniy yadikarliqliri, Märkiziy Aziyadä egiligän orni, regiondiki säyasiy, ihtisadiy, iҗtimaiy, mädäniy җäriyanlarğa täsiri toğriliq tohtalmaqçimiz.
Ğäyrät İSRAYİLOV,
Qazaqstan Jurnalistlar
ittipaqiniŋ äzasi.
(Ahiri. Beşi 4-5-sanlarda).

Bälüşüş

Javap qalduruŋ