Əziz İsa ƏLKÜN: «Milliy kimligimizni saqlaş – šzimizgə bağliq»

0
1 354 ret oqıldı

Ötkän jili Ämgäkçiqazaq nahiyäsi Ğäyrät yezisida «Yättisu uyğur muzıka mäktivi» šz işigini açqan edi. Mäktäpniŋ eçilişiniŋ täşäbbuskari, şair Äziz İsa Älkün Londondin käldi. Pursättin paydilinip, uni sšhbätkä җälip qilduq. – Äziz aka, Qazaqstan diyariğa huş käpsiz. Däsläp šziŋiz vä ailiŋiz häqqidä eytip bärsiŋiz?
– Män šzəmni “Tarim oğli” desämmu bolidu. Çünki qedimiy Tarim šziniŋ tilsim qoynida meni älläy ätkän bolsa, äҗdatlirimizniŋ Täklimakanğa kšmülgän šlmäs rohliri maŋa šziniŋ şanliq käçmişliridin rivayätlär eytip berip, meni çoŋ qilğan. Män äşu Tarim boyidiki Şahiyar nahiyäsiniŋ Toyboldi yezisi Yeŋiçimän käntidä 1970-jili tuğulğan. 1991-jili Ürümçidiki «Şinҗaŋ universitetida» bilim elip, rus vä hitay tilliri boyiçä mutähässislik egilidim. Keyin dšlät hizmitigä tähsim qilindim vä u yärdä biraz işlidim. 1999-jili Bişkekqa kelip keyin, Germaniyainiŋ Myunhen şähirigä kättim. 2001-jili Angliyaniŋ London şähirigä kšçüp kelip, aililik bolup, yärlişip qaldim: 2004-jili ayalim Reyçel (uyğurçä ismi Rahilä) bilän toy qildim. Ayalim London universiteti şäriqşunasliq institutida muzıka ilmi boyiçä professor bolup hizmät qilidu. Ailimizniŋ boş vaqti vä küçi uyğur hälqigä hizmät qilişqa, uyğur mädäniyiti vä sän°itini tätqiq qilişqa qaritilğan. Üç qizimiz bar, ular duniyaniŋ qäyiridä yaşimisun, šzliriniŋ uyğurliğini här vaqit esigä elip yaşisun däp, uyğurçä isimlarni qoyduq.
Män Londonğa 2001-jili kälgändin keyin 8 jil ingliz tilini ügändim. Komp'yuter tehnikisi vä tor lahiyiläş käspi boyiçä London universitetini pütərgändin buyan komp'yuter sahasida işlidim. 2012-jilidin beri London universiteti Şäriqşunasliq institutida qurulğan «Hitaydiki islamiy avaz» namliq tätqiqat torida tor başqurğuçi vä yardämçi tätqiqatçi bolup hizmät qilip kelivatimän. Män bu hizmitimdin taşqiri halis halda “London uyğur ansambli” bilän Häliqara PEN җämiyiti Uyğur PEN klubida paaliyät elip berivatimän. Şundaqla boş vaqtimni uyğur həlqi üçün ähmiyätlik bolğan sahalarda ämäliy hizmätlärni bäҗirişkä, uyğurniŋ iҗtimaiy vä səyasiy hayat qatlamlirini tätqiq qilişqa beğişlaymän. Bulardin taşqiri tärҗimä vä iҗadiyät bilänmu şuğullinimän.
– Uyğur PEN klubi uyğur ädäbiyatini duniyağa tonuşturuş üçün qandaq işlarni ämälgä aşuruvatidu?
– Män 2010-jili atalğan klubqa äza bolup kirdim. 2011-jili uniŋ İnternet torini qurup çiqtim vä uni bügünki küngiçä šzəm başqurup kelivatimän.
2012-jilidin başlap Häliqara PEN җämiyiti uyğur märkiziniŋ dayimiy komitetiniŋ häy°ät äzasi vä yazğuçilarniŋ hoquqini qoğdaş bšlüminiŋ mäs°uli süpitidə ataqliq uyğur yazğuçisi Nurmuhämät Yasinniŋ «Yava käptär» namliq hekayisini 20din artuq duniya tilliriğa tärҗimä qilduq. Bu hekayä hazirğiçä davamliq tärҗimä qilinivatidu. Avstraliyadä yaşavatqan Sšyüngül hädimizniŋ «Kšz yeşida nämlängän zimin» biografiyalik romanini klubniŋ yazğuçilarniŋ hoquqini qoğdaş bšlüminiŋ hazirqi mäs°uli Rähimä hanim ingliz tiliğa tärҗimä qildi. Bu ingliz PEN klubniŋ 2017-jildiki «Nadir tärҗimä näşir» mukapitiğa erişti. Bu kitap pat-yeqinda Londonda näşirdin çiqidu. Şu җümlidin meniŋ štkän jili ailimizniŋ beşidin štkän əhvallarğa munasivətlik yazğan «Javapsiz qalğan telefon» namliq hekayäm pütkül muhaҗirättiki uyğurlarniŋ alahidä yaqturup oquşiğa erişipla qalmastin, bügünki uyğur väziyiti vä hayatini bädiiy täsvir arqiliq bayan qilğan, yeŋi dävir proziçiliqniŋ namayändisi süpitidä duniya İnternet tor ädäbiyatiğa kirdi. Һekayä bügünki küngä qädär ingliz, rus, yapon, hitay qatarliq 12 hil tilğa tərҗimə qilindi. Һazir käspiy hadimlar bilän bu hekayiniŋ mikrofil'mini hərhil tillarda işläp çiqişniŋ täyyarliğini kšrüvatimiz.
Uyğur PEN klubi 2006-jili qurulğan, uniŋ baş ştab-kvartirisi Londonğa җaylaşqan.
– Sizniŋ Qazaqstanda «Yättisu uyğur muzıka mäktivini» quruşiŋizğa nemä säväp boldi?
– Təğdirniŋ təqäzasi tüpəyli tarihiy Vətinimizdin ketip, Angliyadä musapir bolup yaşap kelivatqinimğa 20 jil vaqit boldi. Räpiqäm burun ana-Vätinimizgä kšp qetim uyğur muzıkisini tätqiq qiliş üçün barğan bolup, birqançä jillardin buyan moşu sahada oqutuş vä tätqiqat işliri bilän şuğullinatti. Män 2003-jili Reyçel bilän billä tunҗa qetim uyğur muzıkisini tätqiq qiliş mähsitidä Qazaqstanğa käldim. Britaniya pänlär akademiyasiniŋ yardäm berişi bilän «12 muqamniŋ» Ottura Aziya variantini täkşürüp-tätqiq qiliş mähsitidä Qazaqstan, Qirğizstan vä Özbəkstan qatarliq dšlätlärdiki uyğurlar yaşavatqan җaylarni ziyarät qilduq. Mähsitimiz äl içidiki sän°ätkarlar vä älnäğmilär bilän kšrüşüş, ular bilän sšhbät elip beriş, qisqisi, uyğur hälqiniŋ tävärrük mädäniy mirasliriniŋ biri bolğan «12 muqamni» häliq içidin üginiş vä tätqiq qiliş edi.
Uyğur nahşa-muzıka vä mädäniyitini tätqiq qilişqa kälgänligimizdin mämnun bolğan Uyğur teatrniŋ şu vaqittiki mudiri Murat Əhmədiev bizni qizğin qarşi aldi. Andin Uyğur teatridiki märhum Azat Burhanov, ussul tätqiqatçisi Gülnarə Sayitova vä başqa sän°ät mutähässisliri vä muzıkantlar bilän tonuştuq. Biz şu qetimqi säpirimiz җäriyanida Əmgäkçiqazaq nahiyisidiki Bayseyit mäktivini ziyarät qilduq. Biz mäktäpniŋ muzıka pəni muəllimi Һeziz Turdiev bilän tunҗa qetim uçraştuq. Һeziz akiniŋ eytişiçä, u mäktäp boyiçä muzıkida talanti bar oquğuçilar arisidin 30 oquğuçini tallap, sən°ət šmigini qurup, ularğa uyğur nahşa-muzıkilirini ügitivatqan ekən. 2016-jili bolsa, sentyabr'dä Bayseyitta «Yättisu uyğur muzıka mäktivini» qurduq. Biz uzun jillardin buyan Ottura Aziyaniŋ mädäniyät-sän°ät täräqqiyatiğa yardäm berip kelivatqan «Agahan» mädäniyät fondiniŋ qollişiğa vä ihtisadiy yardimigä eriştuq. Şu jili məktəp şagirtliri üçün Ürümçidin keräklik milliy çalğu äsvaplar vä kiyim-keçäklärni elip kəlduq. Az vaqit içidə həvəskar oquğuçilirimiz uyğurniŋ gšzäl milliy kiyimlirini kiyip, muŋluq saz-muqamlirini üginip, sän°ətkə bolğan iştiyaqi ulğaydi.
«Yättisu uyğur muzıka mäktiviniŋ» kšzligän mähsiti – Qazaqstanniŋ uyğurlar ziç orunlaşqan nahiyä, mähälliliridiki oquğuçilarğa uyğur çalğu-äsvaplirini çelip-ügitiştə şarait yaritiş, šsmürlərniŋ šziniŋ milliy kimligini qädirläydiğan, keläçäktä uyğur mädäniyət-sän°itigä varisliq qilalaydiğan talantliq ävlatlarniŋ yetişip çiqişiğa hässimizni qoşuştur. Biz 2016-jili mäktivimizniŋ tunҗa hulini Bayseyitta açqandin keyin, muzıka vä ussul boyiçä ällikkä yeqin oquğuçini tärbiyiliduq. Əpsuski, keyinki jili, bəzi səvəplərgə bola, Bayseyittiki paaliyitimiz tohtidi. 2017-jili sentyabr'din başlap mäktäpniŋ Qazaqstandiki mäs°uli Dilmurat Turdievniŋ tirişçanliği bilän, şundaqla Ğäyrättə İsmayil Sattarov namidiki ottura mäktiviniŋ mudiri Əzimҗan Mərüpov vä yeza hakiminiŋ täklivi häm qollap-quvätlişi bilän Ğäyrättə «Yättisu uyğur muzıka mäktivini» qaytidin muvappäqiyätlik başliduq. Kursta hazir 30 näpär uyğur, 10 näpär qazaq vä başqa millät šsmürliri oquydu. Bu kurstiki oquğuçilarğa däris beriş üçün Almutidiki tonulğan «Nur» ansambliniŋ sazandiliri täklip qilindi. Şagirtlar tämbür, dutar, satar vä dombra qatarliq 4 topqa bšlünüp, ügənməktə. Ötkän jili noyabr'da Ğäyrät yezisiğa berip, oquğuçilarniŋ maharitini kšzdin käçürdüm vä ustazlarniŋ ämgigidin kšp mämnun boldum.
— Һazir Qazaqstanda latin alfavitiğa kšçüş җäriyani başlandi. Çät ällärdiki uyğurlar, şularniŋ içidä Angliyadä qaysi nushini paydilinivatidu?
– Qazaqstan Җumhuriyitiniŋ räsmiy ingliz yeziği elipbäsini asas qilğan latin yeziğiğa kšçüş qararini aŋlap hoşal bolduq. Çünki ägär Qazaqstan uyğurliri latin yeziğiğa kšçüş işida ätrapliq izdinip vä üginip, birpütün uyğur hälqiniŋ birlikkä kälgän yeziq işlitiştin ibarät uzun jilliq arzusiniŋ bu qetim ämälgä eşişiğa barliq küçini çiqiridu däp ümüt qilimiz. Һazir komp'yuterliq tehnikiniŋ hayatimizniŋ hämmä sahaliriğa kirişi başlanğandin buyan hälqimiz äsirlärdin buyan qollinip kelivatqan uyğur-äräp yeziğini saqlap qeliş vä rivaҗlanduruş bilän billä, ilmiy tätqiqat vä tehnikilarda häm uyğur-äräp yeziğini bilmäydiğan duniyaniŋ härqaysi älliridiki qerindaşlirimiz bilän alaqilişişqa qolayliq şarait yaritiş vä şundaqla ingliz yaki hitay tili täläppuzdiki yaşlirimiz arisida latin yeziğini qalaymiqan işlitilişiniŋ aldini elip, birlikkä kältürülgän ingliz yeziği asasidiki uyğur latin yeziğini otturiğa qoyuş, uni komp'yuter tehnikisi vä uyğur tiliniŋ fonetikiliq qurulmisi häm imla qaidisigä uyğun halda tuzüp çiqiş qatarliq işlarni Ürümçidiki Şinҗaŋ universitetiniŋ tilşunas vä komp'yuter mutähässisliri 1990-jilliriniŋ ahiriliridin başlapla tätqiq qilişqa kirişkän edi. Bu җäriyanlarda türlük tehnikiliq vä başqa tosalğuluqlarni yeŋip, 2006-jili Şinҗaŋ-Uyğur Avtonom rayonluq til-yeziq komitetiniŋ räsmi tästiqlişi bilän uyğur latin yeziği (ULY) tunҗa qetim ana-Vätinimizdä täyyarlandi. Şuniŋdin buyan tarihiy Vätinimizdiki vä ğärip mämlikätliridä yaşavatqan qerindaşlirimiz bu «uyğur latin yeziğini» izçil qollinip kelivatidu. Mana şu väҗidin män şähsän Qazaqstanda җumhuriyätlik Uyğur etnomädäniyät märkiziniŋ Qazaqstan Jumhuriyitiniŋ latin yeziğiğa kšçüş işliriğa paal qatnişip, hazir tarihiy Vätinimizdä vä sirtida qollinilivatqan uyğur latin yeziğini tallişini tävsiyä qilimän. Qazaqstandiki uyğur hälqi qimmätlik pursätni paydilinip, uyğur hälqiniŋ bir millät süpitidiki yeziq birliginiŋ ämälgä eşişiğa tarihta mäŋgü izi šçmäydiğan bir tšhpä qoşuşiğa çin jürigimdin tiläkdaşmän. Angliyani šz içigä alğan pütkül ğärip duniyasidiki uyğurlar ana-Vätinimizdä 2006-jilidin buyan «uyğur latin yeziği – ULY»ni qollinidu.
Şähsän šzäm üçün uyğur tili meniŋ җenim bolsa, yeziği tenimdur, duniyaviy birlikkä kälgän yeziq işlitiş bolsa, meniŋ här yärgä bemalal jüräläydiğan ikki putumdur. Män Qazaqstan Jumhuriyitiniŋ latin yeziğiğa kšçüş qararini aŋliğandin buyan, Qazaqstandiki qerindaşlirimizniŋ qazaq hälqi bilän täŋ latin yeziğiğa kšçüş işliriğa alahidä diqqät qilip kelivatimən.
— Sšhbitiŋiz üçün rähmät.

Abdulҗan AZNİBAQİEV.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ