Sadirdiki sedä – dostluq bilän paravänlikniŋ rämzi

0
1 848 ret oqıldı

Gšhärbüvi İSMAYİLҖANOVA, «Uyğur avazi»/ Almuta vilayätlik «Jetisu» gezitiniŋ Panfilov nahiyäsi boyiçä šz muhbiri Mirzağali Nurseyit vä nahiyälik «Yarkänt täväsi» gezitiniŋ muhbiri Jumağazi Beysebek bilän tağ bağridiki Saribäl yeza okrugiğa atlanduq. Talada qişniŋ aççiq soğimu bar. Uşqundap qarmu yeğivatidu. Käsipdaş ağilar tağ etigidiki Saribäl, Sadir, Turpan yeziliriniŋ tarihi, täbiiti, moşu jutlardin yetilip çiqqan şair-yazğuçilar, alimlar, ämgäk märdaniliri häqqidä qizğin sšhbätkä çüşüp kätti. Meniŋ bilän säpärdaş bolğan ikki gezitniŋ muhbirliri hayatiniŋ 40 jilini mätbuatqa beğişliğaçqa, helila kšp mälumatlarğa egä ekän. Ularniŋ äslimilirini tiŋşap, nahiyä märkizidin 32 çaqirim jiraqliqtiki Sadir yezisiğa yetip kälginimiznimu tuymay qalduq. Bizni okrug hakimi Muhtarhan Sarpek kütüvaldi. U yeziniŋ qaq otturisida uluq eqivatqan šstäŋniŋ kšrsitip: Äҗdatlirimiz moşu šstäŋniŋ boyiğa jut bärpa qilğan ekän. Bu yärniŋ süyi älväk bolğaçqa, dehan qutluq kätmini bilän etiz-eriqta işläp, çarviçi yayliğida tenimäy-täntirimäy yaşavatidu. Bäzidä moşu jutni makan tutqan qazaq bilän uyğurniŋ dostluğini egiz tağlarğa, җoşqunlap eqivatqan däriyalarğa qiyas qilimän, – dedi u.
Qedimiy Turpan, Sadir häm Saribäl yezilirida җämi 5171 adäm yaşaydekän. Ular asasän dehançiliq, bağvänçilik vä çarviçiliq bilän şuğullinivetiptu. Һär ailidä bäş-ondin qoy-šşkä, qarimal, ilqa bar degändäk.
Һakimniŋ eytişiçä, çarviçiliq sahasini täräqqiy ätküzüş üçün dšlät täripidin «İş bilän täminläş-2020» programmisi boyiçä mal bodaş niyitidä Rıskeldi Mahmutov 6 mln. täŋgä nesiyä elip, 45 qarimal bodavetiptu.
Bu jutlarda imkaniyät bolmiğaçqa, turğunlar toy-tškün vä başqimu muhimlarni şähärdiki toyhanilarda štküzüşkä mäҗbur ekän. Şuŋlaşqa Sadirliq Aydin Äuelbekov toyhana seliş niyitini bildürgän ekän, uniŋğa mähsus yär bšlünüp, qozuği qeqiliptu. Ändi u jutdaşliriniŋ jiriğini yeqin qilişqa täyyar. Demäk, pat-yeqinda okrug turğunliri märasimlarni štküzüş üçün şähärgä qatnimaydiğan bolidu, degän sšz. Yezidiki yänä bir tädbirçan insan Muhit Ähmätov elimiz Prezidentiniŋ yeza egiligi işläpçiqiriş kooperativlirini quruş boyiçä tapşurmisini ämälgä aşuruşqa bäl bağlap, 134 şähsiy dehan egiliginiŋ beşini qoşuptu. U täşkil qilğan kooperativ – «Paydalı šnim» däp atilidekän.

Taza içidiğan su Sadir vä Turpan yezilirida tävlügigä 8 saattinla berilidu. Bu mäsilini häl qiliş üçün çarilär kšrülüvatidu. Män başta šstäŋniŋ süyi toğrisida eytqinim bekar ämäs. Äҗdatlirimiz hazirqidäk su provodliri tartilğan zamanni kšz aldiğa kältürmigänmu bolğidi. Ular mana moşu šstäŋniŋ süyini içip yaşiğan. Ötkän jili noyabr' eyida qattiq boran çiqip, däräqlär šrülüp, turğunlar elektr yoruğisiz qalğanda, üç-tšrt kün biz moşu šstäŋniŋ süyini içişkä mäҗbur bolduq. Tağ bağridin eqivatqan šstäŋniŋ süyi teniŋgä dava, därdiŋgä şipa, – däydu okrug hakimi.
Okrugtiki qatar turğan här üç yezida Mädäniyät šyi yoq, ular buzulup kätkäçkä, işiklirigä qulup seliniptu. Bu mädäniy çarä-tädbirlär tohtidi degänlik ämäs. Äksiçä, Mädäniyät šyi hadimliri Qımbat Qulibekova, Baqitgül Tuŋğışbaeva, Laura Mutanova mäktäplär bilän kelişip, mädäniy çarä-tädbirlärni ulardiki mäҗlis zallirida štküzüvetiptu.
U küni hakim bizni jut atisi bolğan Nizam aka Ähmätov bilän tonuşturdi.
Nizam Ähmätov ta bügünki küngiçä yeza egiligi sahasiğa munasivätlik jiğinlarğa qatnişip, šziniŋ paydiliq pikir-täklipliri bilän ortaqlişivatqan etiz märdanisi. Nahiyädiki yeza egiligi işläpçiqirişini rivaҗlanduruşqa salmaqliq hässä qoşqan täşkilatçilarniŋ biri. U biyil 90 yaşqa kirgän bolsimu, heli timän, hatirisi sağlam.
Nizam aka bilän bolğan uçrişişqa (sürättä) yeza hakimi җämiyätlik keŋäş äzaliri bilän Mädäniyät šyi hadimlirini, jut mštivärlirini, jigitbaşlirini täklip qiptu. Aldi bilän jutniŋ tarihi häqqidä gäp boluvedi, yeza hakimi jutniŋ yänä bir ämgäk märdanisi Qurvan aka Kebirovqa däsläpki sšzni bärdi.
Qurvan aka ikki tilda, aldirimay Sadirniŋ tarihidin sšz başlidi.

Mštivärniŋ eytişiçä, İli täväsidin kšçüp çiqqan uyğurlar şu 1881- jilliri däsläp Çoŋ Çiğanda, andin Velivay Yoldaşevniŋ mäslihiti bilän moşu jutqa kelip orunlişiptu. Jut birdinla “Sadir” däp atalğan. Tarihtin şuni bilduqki, uni härqim šziçä ataptu. Molla Tohti yüzi, Saqin yüzi, Bazarbay, Say mälisi vä hakazilar. Ändi štkän äsirniŋ 20-jilliridin keyin hälqimizniŋ munävvär pärzäntliri Abdulla Rozibaqiev, İsmayil Tayirov, Һezim İskändärov bu jutlarğa qädäm täşrip qilip, ahali bilän sšhbätlişiş җäriyanida ularniŋ qaysi juttin kälgänligini sürüştä qilidu. Kšpçilikniŋ Sadir Palvanniŋ jutidin kälgänligidin hävär tepip, «Sadir» däp ataş täklivini beridu. Mana şuniŋdin beri sadirliqlar šziniŋ issiq jutidin kätmäy yaşap kelivatidu.
Jut aqsaqili şundaqla mštivär mäzkür juttin yetilip çiqqan yazğuçilar, aka-uka Qurvan vä Turğan Tohtämov bilän fizika-matematika pänliriniŋ namziti Polat Ähmätov, filologiya pänliriniŋ namziti Һakimҗan Һämraev vä başqilarniŋ isimlirini pähirliniş bilän tilğa aldi.
Sadirda štkän äsirniŋ ottuzinçi jilliri «Qizil Dehan» kolhozi qurulğan ekän. Egilikkä addiy dehanlar äza bolidu. Ularniŋ qatarida bügün «jut atisi» atalğan Nizam Ähmätovniŋ ata-anisi Abdusalam vä Hatämhanlar bolğan. Abdusalam atiniŋ azdu-tola savati bolğaçqa, u kolhozniŋ birinçi räisi bolup saylinip, uniŋ sahalirini rivaҗlanduruş üçün tär tškidu. 1937-jili Abdusalam ata «häliq düşmini» atilip, tutqunğa elinidu. Birnäççä jillardin keyin uniŋ etilip kätkänligi mälum bolidu.
Hatämhan ana baliliri bilän qiyinçiliqlarğa duç käldi. Ailidiki asasiy eğirçiliq tunҗa pärzändi Nizamğa çüşti. U Sadirdiki yättä jilliq mäktäpni tamamlap, Yarkänt şähiridiki pedagogika uçiliöesiğa oquşqa çüşüp, birinçi kursni tügätkändin keyin yazliq däm elişqa çiqqinida, tuyuqsiz uruş başlinip, oquşini davamlaşturuşqa mümkinçilik bolmidi.
– Uruş başlanğanda on tšrt yaşta edim. Kolhozniŋ barliq işliri biz quramliqlarğa vä mükçäygän bovay-momaylarğa qaldi. Män däsläp hesapçi boldum. Atilar kündüzi etizliqta, keçisi hamanda ayanmay ämgäk qilsa, anilarmu uşşaq balilirini ägäştürüp etizdin qaytip, şam çiraqniŋ yoruğida paypaq, päläy toqup, mäydanğa ävitätti. U jilliri yeziğa käyni-käynidin kelivatqan «qara hätlärniŋ» sani yoq edi. Anilarniŋ jiğa-zari jüräk-bağrimizni moҗutqini heli esimdä. Meniŋ täŋtuşlirim yeşi yätkändä җäŋ mäydanliriğa atlandi. Lekin män qural tutup җäŋgä kirmisämmu, ğalibiyät üçün ämgäk mäydanida birkişilik oqitimni qildim, däp oylaymän. Çünki bala vaqtimdin kšz ağriğiğa duçar bolğaçqa, maŋa ämgäk armiyasidä boluşqa toğra käldi. Yarkänttiki çegara otryadida, keyiniräk Vladivostokta quruluş işlirida boldum, – däydu mštivär u jillarni äsläp.
Uruş tügäp jutiğa ikki jildin keyin qaytqan Nizam aka Sadir terilğu brigadisida işlidi. Andin Saribäl uçastkisiniŋ başliğimu boldi. İştin qol üzmäy Taldiqorğandiki yeza egiligi tehnikumida oqup, agronom mutähässisligini egilidi. İlgärki «Oktyabr'niŋ 40 jilliği kolhozini» yeza egiligi işläpçiqirişniŋ mahir täşkilatçisi N.Golovatskiy başqurğan jilliri sadirliq dehanlar çoŋ utuqlarni qolğa kältürdi. Sadir, Saribäl, Turpan yezilirida kšmüqonaq, kšpjilliq çšp terilip, uniŋdin mol hosul elindi. Yeza hälqiniŋ turmuş-tirikçiligi paravänlişip, yeŋi mäktäp, mädäniyät šyliri selinip, paydilinişqa berildi. Sadirliqlar Nizam akiniŋ täşäbbusi bilän qolğa elinğan işlarni qollap-quvätläp, uniŋğa yar-yšläk boldi. Şuniŋ üçünmu kolhoz hesaviğa selinğan šylär ilğar mehanizator, dehan vä çarviçiğa berildi. Nizam Ähmätovniŋ bu hildiki izgülük işlirini, yahşiliqlirini jutdaşliri untuğini yoq.
Dehan Nizam Ähmätovniŋ ämgigi munasip bahalinip, Lenin, Ämgäk Qizil Tuği, “Һšrmät Bälgüsi” ordenliri, şundaqla kšpligän Pähriy yarliqlar bilän täğdirländi. U «Qazaqstan Җumhuriyitiniŋ yeza egiligigä hizmät kšrsätkän hadimi» pähriy namini elişqa muyässär boldi. Şundaqla Panfilov nahiyäsiniŋ Pähriy grajdini ataldi.
Ötkän äsirniŋ 90-jilliri kolhoz-sovhozlar tarqiğandin keyin sadirliqlar egiliktin pay hesaviğa yär elip, dehançiliq qildi. Nizam aka Ähmätovmu hšrmätlik däm elişqa çiqqandin keyin jutdaşliri ohşaş šzigä tegişlik šlçük yeridä dehançiliq bilän şuğullandi. Һazir uniŋ bu işini pärzäntliri Muhit vä Taşpolat aililiri bilän davamlaşturmaqta. Täkitläş keräkki, ular nahiyädiki ilğar dehanlar qatarida tilğa elinidu.
– Az kündin keyin yänä yärgä işläşni başlaymiz. Bahar päslini dehan kšptin kütidu ämäsmu? Һä, dehan ätiyazniŋ härbir künini ğenimät paydilinişi keräk. Çünki kündin qaldiŋ, jildin qaldiŋ. Һazir balilirim bilän nävrilirim oğutlarni tšküvatidu. Küçüŋniŋ barida ämgäk ätkängä nemä yätsun! Bu ata käsip, u ävlattin-ävlatqa qelişi keräk. Män hazirqi yaşlarniŋ iş yoq däp, qol qoşturup oltarmay, tirişip, halal ämgäk etişini halaymän. Pärzäntlirimni şundaq tärbiyilidim. Ular iş izdäp şähärgä kätmidi. Jutta onniŋ käyni bolsa, onniŋ aldi. Dehan bay bolmiğini bilän aç qalmaydu, – dedi Nizam aka mäğrurlanğan halda.
Bu juttiki qeri sedä häqqidä Nizam akiniŋ oğli Muhit tšvändikilärni eytip bärdi:
– Dadamniŋ eytişiçä, bu däräq tähminän üç äsirdin buyan kšklävatidu. Bu häqtä šz vaqtida Moskvadin jurnalistlar kelip, «Pravda» gezitiğa yazğan edi. Ailimiz üçün tävärrük hesaplanğan sedä härqandaq yamanliqtin himayä qilip turğandäk bilinidu, bizgä. Ävladimizniŋla ämäs, jutumizniŋ tumari. Sediniŋ sayisida talay mehmanlarniŋ däm alğanliğini bilimän. Sadirğa qädäm täşrip qilğan härqandaq kişi yazda moşu sedä sayisida oltirip, heli märhum Baharäm animizniŋ bir piyalä çeyini içip, qolidin däm-tuz tartmay kätmätti. Biz äynä şuniŋğa varisliq qilğan halda mehmanlirimizni moşu җayğa başlaymiz. Bir qiziği, nahiyämizgila ämäs, җumhuriyättiki hasiyätlik җay hesaplanğan Äulieağaştiki däräq bilän bizniŋ sedä bir liniyağa orunlişiptu. Çegariniŋ u täripidä yänä moşu liniyadä bir daŋliq sedä bar, däp aŋliduq.
Muhit aka sediniŋ şipaliq hususiyätliri häqqidimu hekayä qilip bärdi. Һäqiqätänmu säkkiz adämniŋ quçiği yätmäydiğan bu sedä sadirliqlarniŋ dostluği bilän paravän turmuşiniŋ rämzigä ayliniptu.
Panfilov nahiyäsi.
Jumağazi BEYSEBEK
çüşärgän sürät.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ