«Avatliq Abdullin aka»

0
302 ret oqıldı

Bähtişat SOPİEV, «Uyğur avazi»/ Gšhär toy. Atmiş jil billä hayat käçürgän är-ayalniŋ toyi äynä şundaq atilidu. Mundaq bähitkä Ämgäkçiqazaq nahiyäsiniŋ Avat yezisida turidiğan Abdullin vä Җimiläm Zuliyarovlar erişiptu. Avat tärmä jut ekänligini yahşi bilimän. Şuŋlaşqa ikkimizniŋ sšhbiti «siz qäyärlik?» degän soaldin başlandi. «Moŋğolkürä, Oral, Ğalҗat, Kätmän, Avat. Bu şähär vä yezilarni untuş äsla mümkin ämäs, ularniŋ härbiri meniŋ üçün tarih», dedi Abdullin aka Zuliyarov.
– Moŋğolkürä meniŋ kindik qenim tškülgän yär, – däp sšzini başlidi Abdullin aka. – Ata-anam Zuliyar bilän Mayimhanniŋ juti. Ular bäş oğul, bir qiz tepip, qatarğa qoşti. Män balilarniŋ tunҗisi.15 yeşimda ata-anam bilän çegarini atlap, Keŋäş İttipaqiğa qarap yol tuttuq. Maŋa äs kirip qalğan päytlär edi. Barliq närsä huddi tünügün bolğandäkla kšz aldimda turidu. Çegaridin štüp kätkiçä hšküräp jiğliğinim helimu yadimda. «Dada, nemişkä tuğulğan yezamni, qerindaşlirimni, dostlirimni taşlap maŋduq?» degän soalni qoydum uniŋğa, špkä-špkämni basalmay. Dadam gäp qilmidi, uni därdi içidä qalğan ekän. Buni keyin çoŋ bolğanda biraqla çüşändim. Däsläp biz Oral şähirigä kälduq. Yärlik turğunlar bizni illiq qarşi aldi. Amma u yaqta uzaq turmiduq. Öylärniŋ, qoralarniŋ işigi päqät içigä eçilidekän. Uniŋ sävävini soriğinimizda yärlik turğunlar: «Bu täräplärdä qişliği qelin qar yağidu, şuŋlaşqa işiklärniŋ hämmisi päqät içigä eçilidu» degän edi. Uni qiş eyi kälgändä šz kšzümiz bilän kšrduq. İşikni içigä eçip, qarni tazilap, keyin talağa çiqip jürduq. Keyin dadam u-bu bilän hävärlişip jürüp, Oraldin uttur Ğalҗatqa kšçüp kättuq. Ätimalim, biz bilän çegara atlap çiqqanlarniŋ biräsi şu yaqqa kätsä keräk. Bu jutniŋmu meniŋ üçün orni bšläk. Çünki moşu juttin hazir atmiş jildin oşuq vaqit billä hayat käçürüvatqan šmürlük җüptümni taptim. Ğalҗatta on jilliq mäktäp bolmiğanliqtin, hoşna Kätmän yezisida oquşqa toğra käldi. Ottura bilim alğan Kätmänniŋmu meniŋ üçün mehri issiq. Һelimu yadimda, ikki yeziniŋ ariliği 30 çaqirim bolidiğan. Bäzidä piyadä berişqa toğra kelätti. Şuniŋğa qarimay, rus tilidin başqa pänlärniŋ hämmisini päqät tšrt-bäşkä oqudum.
Mäktäpni yahşi bahalarğa tamamliğan bala, apisiniŋ salamätligigä bola, oquşini davamlaşturalmaydu. Yezida qelip, kolhozniŋ işliriğa arilişip jürüp, şoferluq kursni tamamlaydu. Maşina ruliğa oltirip, halal ämgigi bilän pul tepip, ata-anisiğa yar-yšläk bolidu. U on säkkiz yaşqa kälgändä dadisi: «Balam, mana ändi sän är yättiŋ, apaŋniŋ qolini uzartimän desäŋ, šygä kelin elip kälgin» degän ekän. Şundaq qilip, u ğalҗatliq Җimiläm isimliq qizğa šylinidu. Zuliyarovlar ailisi Ğalҗatta on jil yaşap, keyin şähärgä kšçüp kelidu.
– Ğalҗatta şofer bolup işläp jürüp, helä җapalarni tarttim,– däp sšzini davam qildi Abdullin aka. – Bäzidä šy kšrmäy işläşkä toğra kelätti. Amma, “җapa tartmay, halavät yoq” demäkçi, qiynilip jürüp, putumğa turdum. Mahtinip qoyay, şu bir jilliri zastavida işläydiğan bir härbiydin «Moskviç – 407» markiliq maşina setivaldim. Bir küni ğalҗatliq Hudavädi aka ikkimiz bir işlar bilän moşu Avatqa kelip qalduq. Käçqurunluği yoldin herip kelip, uhlap qaptimiz. Ätigänligi Hudavädi aka meni ohitip: «Monularniŋ beğidiki kšktatçiliqni kšrüp baqqinä» däydu. Rastla äҗayip çirayliq ekän, bağdiki bir parçä yärgä kšktatlar rät-reti bilän tikiliptu. Buni bazarğa äçiqip setip pul tapidekän. Şu vaqitta män avatliqlarniŋ tirikçiligini kšrüp, häyran qalğan edim. Jutta u yaq-bu yaqqa meŋip, setilidiğan ikki šynimu kšrüp qoyduq. Mäşür degän bir tonuşumiz bizniŋ kšçüp kelidiğinimizni aŋlap, hoşal bolup kätti. Uni «tağa» dättuq. U yaq muŋdişidiğan heçkimi yoq, jitimsirapla qaptekän. Hudavädi aka ikkimiz «gaday bolsaŋ, şä talaş» demäkçi, şähärgä yeqiniraq Kalininğa kälduq. Һazirqi Tuzdıbastav yezisi. U yärdimu uyğurlar kšp ekän. Tonuşlarğa bu yärgä kšçüp keliş niyitimiz barliğini eyttuq. «Bu yärdä etizdin elip kälgän bir çeläk tärhämäk bilän pomidorniŋ bärikiti bolmayvatidu», dedi ularniŋ biri. Hudavädi aka ikkimiz hiyalän Avat bilän Kalininni selişturuvatimiz. Avatta daŋliq quş fabrikisi bar ekän. Tapavitimu yaman ämästäk. Kšktatçiliqni üginivalsaq… Qisqisi, ahiri Avatta tohtiduq.
Abdullin akiniŋ şähärgä yeqinlişişiniŋ yänä bir sävävi, balilarni oqutuş bolğan ekän. Özi Avatqa kelip, quş fabrikisiğa işqa orunlişidu. Bir orunda 44 jil işläptu. Bumu kšrüngänla adämniŋ qolidin kälmäydu. Tehi «bir qetimmu maşinamni bir yärgä urğan ämäsmän» däp qoydi. Ömürlük җüpti Җimiläm ana bolsa, kšktat šstürüp, uni setiş bilän şuğullanğan ekän. Ottuz jil bazarğa çiqiptu.
– Rastini eytqanda, arminimiz balilarni oqutuş edi, – däp bayatin җim oltarğan Җimiläm ana sšzgä arilaşti. – Bir oğul, bäş qizniŋ hämmisini oquttuq. Ular bizniŋ işänçimizni aqlap, җämiyitimizniŋ härhil sahalirida işlävatidu. Oğlumiz Arselinni Ämgäkçiqazaq nahiyäsiniŋ turğunliri yahşi bilidu. Biraz vaqit nahiyälik Uyğur etnomädäniyät märkizigä rähbärlik qildi. Dayim häyrihahliq işlarniŋ beşida turidu. Qizlirimiz Tohtihan, Zäytünäm, Zahidäm, Päridäm, Saniyäm härqaysi šzliri tallavalğan käspi boyiçä hizmät qilivatidu. Balilirimizdin 12 nävrä, 22 çävrä sšyduq. Mana, gšhär degän moşu ämäsmu?
Abdullin aka ikkimiz biraz tuğulğan jutniŋ gepini qilduq. U kindik qeni tškülgän juti – Moŋğolkürägä 30 jildin keyin biraqla beriptu.
– Ana jutumğa berip, 15 yeşimda çegaridin štkändä qandaq jiğliğan bolsam, tuğulup, çoŋ bolğan šyümgä şundaq hšküräp jiğlap kirdim, – däydu Abdullin aka kšzigä yaş elip. – Meniŋ üçün qora-җayimiz heçbir šzgärmigändäk bilindi. Dadamniŋ qerindaşliri, dostlar, hoşnilar bilän yänä bir-birimizni qiymay hoşlaştuq.
Eytmaqçi, Abdullin akiniŋ bir tuqqan qerindaşliri Ablekim Taşkänttä, Äzimҗan, Savurҗan, Ğäyrätҗan akilar Avatta turidekän. Vaqit tapsa, ular bilän kšrüşüp turidu. Bäzidä seğinip šzliri yetip kelidu. Gayida šzi izdäp baridu.
– Mäşür tağamniŋ qädrigä ändi yetivatimän, – däydu Abdullin aka. – Yaş çoŋ bolğansiri, muŋdaşqidäk adämlärgä zar bolup ketisänkän. Öz vaqtida äl-ağinilär Avatta mäşräp täşkil qilip, pat-pat baş qoşup turattuq. Һazir arimiz şalaŋlişipla kätti. Bäzidä Muzäppär aka Mitälipov ikkimiz iç-puşiğini çiqirimiz.
– Şundaq qilip, siz qäyärlik? – soridim uniŋdin.
– Balam, qäyärniŋ süyini içip, nenini yäp çoŋ bolsaŋ, sän şu yärlik, şuni ästin çiqarma. Menimu qorqmayla «avatliq Abdullin aka» dävärgin» – dedi u.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ