Bemarniŋ därdigä därman bolup…

0
399 ret oqıldı

Yoldaş MOLOTOV, «Uyğur avazi»/ Bu adäm toğriliq maqalä yezişni kšptin beri kšŋlümgä püküp qoyğan edim. Çünki u Çeläk täväsidä aliy däriҗilik mutähässis süpitidä etirap qilinidu häm jut içidimu abroy-atiği juquri insan. Ötkändä Arupҗan aka İslamovniŋ 70 yaşqa kirivatqanliğini aŋlap, uni täbrikligäç berip, sšhbätlişip qayttim. Arupҗan aka 1948-jili Uyğur nahiyäsiniŋ Çoŋ Açinoqa yezisida duniyağa kälgän ekän. U däsläp moşu yärdä, keyiniräk hoşna Kiçik Açinoqa yezisidiki mäktäptä bilim alidu. Altinçi siniptin başlap, ailäviy säväplärgä bola, Çoŋ Aqsu yezisidiki mäktäp-internatta oquşqa başlaydu. Bilimgä degän iştiyaqi juquri bolğaçqa, mäktäptä yahşi oquydu. Uniŋ bolupmu ädäbiyatqa bolğan qiziqişi üstün edi.
– U zamanlarda kitap oqumaydiğan adäm az bolidiğan, – däp äsläydu Arupҗan aka. — Kitaphaniğa yeŋi kitap kälsä, novät bilän oqattuq. Mänmu kitaphumar edim. Yättinçi sinipta oquvatqan päytlirimdä şeir yezişqa qiziqtim. Birnäççä şeirim nahiyälik «İli vadisi» gezitidimu elan qilindi. Şuŋlaşqimu ustazlirim meni “şair bolidu” däp oyliğan ekän. Buni män keyin uqtum. Män bolsam, yurist yaki dohtur boluşni arman qilattim.
Arupҗan İslamov ottura mäktäpni äla bahalar bilän tamamlap, hšҗҗätlirini Taşkänttiki meditsina institutiğa tapşuridu.
– Meniŋ meditsina institutiğa hšҗҗätlirimni tapşurğanliğimni aŋliğanlar häyran qaldi, – däydu u. – İnstitutta fizika pänidin emtihan tapşurğan päyttä meniŋ җavaplirimni kšrgän ustaz: «Täyyarliğiŋiz yahşi ekän, sizgä qançä qoyup beräy?» däp soridi. Män kämtarliq bilän: «Maŋa tšrt bolsimu yetidu» dävättim. Äpsus, äşu šzäm soravalğan tšrtniŋ kesiridin konkurstin štälmäy qaldim.
1967-jili u härbiy säpkä çaqirtilip, üç jil davamida vätän aldidiki borçini štäydu. Andin yänä şu Taşkänttiki meditsina institutiğa hšҗҗätlirini tapşurup, oquşqa çüşidu. Juqarqi kurslarda oquvatqan päytliridä däristin qol üzmäy, šz käspi bilän işläşkä başlaydu. Bu uniŋ üçün täҗribä toplaş mäktivi boldi. Yäni näzäriyäviy bilimini ämäliyatta paydiliniş imkaniyitigä erişidu. 1976-jili mäzkür bilim därgahini utuqluq tamamlap, «hirurg» mutähässisligini egiläp, yollanma bilän Özbäkstanniŋ Җizaq şähirigä işqa ävätilidu. Keyiniräk Җizaq vilayitiniŋ Bahmal nahiyälik ağriqhanisida paaliyitini davamlaşturidu. 1981-jili bolsa, Çeläk (hazirqi Ämgäkçiqazaq) nahiyäsi Qaraturuq yezisidiki ağriqhaniğa hirurg-travmatolog bolup işqa orunlişidu. Şundaqla Çeläk nahiyälik ağriqhanida hirurg-anesteziolog bolupmu işläydu. Keyiniräk käspini mukämälläştürüş kurslirida oqup, terapevt mutähässisligini egiläydu.
Moşu jillar içidä täҗribä toplap, häliq işänçisigä erişkän Arupҗan İslamov 1993-jili Qaraturuq yeziliq ağriqhanisiniŋ baş vraçi bolidu. Bu iҗtimaiy vä ihtisadiy җähättin qiyin bir vaqit edi. Keŋäş İttipaqi ğulap, Qazaqstan mustäqil dšlät süpitidä qädäm taşliğan. Dohturlar, muällimlär ayliq maaşlirini aylap almiğan vaqitlarmu bolğan. Baş vraç süpitidä Arupҗan İslamov iҗtimaiy vä mämuriy mäsililär bilän şuğullandi. Bu җäriyanda u šziniŋ mahir täşkilatçi ekänliginimu kšrsätti. Ağriqhana remontlandi, bemarlarğa süpätlik hizmät kšrsitildi.
— U vaqitta, başqisini eytmiğanda, addiy şpritslarniŋ šzi tapçil edi, — däydu Arupҗan aka. — Şuniŋğa qarimay, biz, dohturlar, Gippokrat qäsämyadiğa sadiq bolduq. Şu jilliri män Şäriq tibabätçiligini üginişkä başlidim. Keŋäş dävridä uniŋ bilän şuğulliniş bu yaqta tursun, hätta sšz qilişqa bolmaydiğan. Zaman šzgärgändin keyin bu mäsiligä nisbätän kšzqaraşmu šzgärdi. Mähsus kurslarda oqup jiŋnä bilän davalaşni toluq üginip çiqtim. Bemarlarni davaliğanda här ikki uslubniŋ, yäni Şäriq tibabätçiligi vä än°äniviy meditsininiŋ äŋ nätiҗidar amillirini paydilinişqa tiriştim. Bu җähättin, bolupmu jiŋnä bilän davalaş usuli yahşi nätiҗilärni bärdi. Bäzidä zämbilgä selip elip kirgän bemarlar bir-ikki kurs jiŋnä alğandin keyin sällimaza saqiyip kätti.
Şuŋlaşqa bolsa keräk, Qaraturuqqa dava izdäp kelidiğanlar sanimu kšpäydi. Öz novitidä, Arupҗan aka bemarlarğa qolidin kelişiçä yardäm qildi. Täkitläş lazimki, u moşu kämgiçä jiŋnä bilän davalaş paaliyitini taşliğini yoq.
Arupҗan İslamov 1999-jili Açisay yezisidiki ağriqhaniğa baş vraç bolup tayinlinidu. Şu yärdä ta hšrmätlik däm elişqa çiqqiçä, yäni 2014-jilğiçä işlidi. Һazir Çeläk meditsina kolledjiniŋ täklivi bilän moşu bilim därgahida yaşlarğa bilim berivatidu.
– Һazirqi yaşlarniŋ bilimgä bolğan qiziqişi qandaq? – däp soridim Arupҗan akidin.
– Oçuğini eytsam, bizniŋ zamanğa ohşimaydu, – dedi u. — Biz kitap oquşqa alahidä ähmiyät bärgän bolsaq, hazirqi yaşlar telefon arqiliqla bilim alalaydu. Buni ularniŋ gunasi däp hesaplimaymän. Çünki, zaman tälivi şundaq. Män därislirimdä studentlarğa dohtur boluşniŋ äŋ asasiy çüşänçilirini, җavapkärligini siŋdürüşkä tirişimän. Һazir ismi yadimdin kštirilip qaptu, uluq şähslärniŋ biri mundaq degän ekän: «Һämmä käsipni üginişkä bolidu, biraq dohtur, sot, ustaz boluş üçün äŋ aldi bilän täbiät äta qilğan qabiliyät boluşi keräk». Һäqiqätänmu şundaqqu. Ustaz insanniŋ keläçigini, sot insanniŋ täğdirini bälgüläydu. Ändi dohturğa adäm yardämgä muhtaҗ päytidä muraҗiät qilidu. Bemarğa җan-teniŋ bilän yardäm beridiğan qabiliyitiŋ, salahiyitiŋ, bilimiŋ bolmisa, «dohtur» käspini tallaşniŋ haҗiti yoq. Öz täҗribämdin bilimänki, bäzidä bemarğa dohturniŋ illiq muamilisimu därdigä därman bolidu. Rast, bäzilärdä «dohturlar äŋ bepärva adämlär» degän pikirmu qeliplaşqan. Meniŋçä bolsa, häqiqiy dohtur här bir bemarniŋ därdini šziniŋ jürigi arqiliq štküzidu. Bügünki taŋda elimizdä meditsina sahasi äŋ kšp islahatlar jürgüzülüvatqan sahalarniŋ biri. Bu islahatlarniŋ iҗabiy vä sälbiy täräplirimu bar ekänligini ämäliyat kšrsätmäktä. Meditsina sahasida bilim beriştimu çoŋ šzgirişlär yüz bärdi. Diagnoz qoyuştimu zamaniviy tehnika täräqqiy ätmäktä. Dšlät bu sahağa alahidä kšŋül bšlüvatidu. Sälbiy täräplirini eytsaq, äpsus, ayrim çağlarda bemarni davalaşqa qariğanda qäğäzvazliqmu kšpäymäktä. Davalaşni mälum bir standartlarğa kirgüzüp qoyğan ähvallarmu yoq ämäs. Bu җähättin qariğanda, Keŋäş dävriniŋ ilğar täҗribilirini saqlap qeliş äqilgä muvapiq bolar edi. Bu meniŋ şähsiy pikrim.
Täkitläş lazimki, Arupҗan akiniŋ šmürlük җüpti Asiyäm Şäripovanimu Qaraturuqta tonumaydiğan adäm yoq desäk, mubaliğä bolmas. U 1981-jildin buyan ta hšrmätlik däm elişqa çiqqiçä, yäni 2012-jilğiçä yezidiki poçta bšlümidä işlidi. Asiyäm hädä «Uyğur avazi» gezitiniŋ şu yezidiki җankšyärliriniŋ biri. Bolupmu muştiri toplaş mävsümidä jutdaşliri arisida täşviqat işlirini җanlanduridu, šymu-šy kirip gezitqa yazidu. Һazir pensiyadä bolsimu bu härikitini davamlaşturup kälmäktä. «Bu hädäŋlärniŋ qeniğa siŋip kätkän ağriği. Uniŋsiz yaşalmaydu. Jutdaşlirimizmu üginip kätti» däydu Arupҗan aka külüp.
İkkisi tšrt bala tepip, tärbiyiläp qatarğa qoşti. Pärzäntliriniŋ hämmisi aliy bilimlik. Һayattin šz orunlirini tapti.
Bu künlärdä 70 yaşliğini nişanlavatqan Arupҗan İslamov vä 65-baharini qarşi elivatqan Asiyäm Şäripova nävriliriniŋ qiziğini kšrüp, şat-şadiman yaşimaqta.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ