“Atu” paҗiäsi: säyasiy täqiplärniŋ başlinişi

0
347 ret oqıldı

Ötkän maqalämdä män “Atu” paҗiäsiniŋ keŋäş hškümitigä qarşi inqilaviy küçlärniŋ ayrim mähsätlär bilän, şundaqla otryad komandiri Mitrofan Muraevniŋ eserlar partiyasiniŋ äzasi bolğanliği toğriliq çüşänçiniŋ asassiz ekänligini kšrsitişkä tirişqan edim. Arhiv hšҗҗätliri şuni kšrsättiki, M.Muraev hizmät kšrsätkän qizil äskär komandiri bolğan, uyğur yeziliriniŋ ahalisini ammiviy qiriş bol'şeviklar täripidin uyuşturulğan zorluq-zombiliq akt bolğanliği eniq. Ägär moşundaq bolsa, “Atu” paҗiäsi “qizil terror” kategoriyasigä kiridu. “Atu” paҗiäsiniŋ qizil terror bolğanliği toğriliq çüşänçä aşkariliq vä šzgärtip quruş dävridä, yäni keŋäş җämiyiti šz tarihiğa sinipiy küräş turğusidin ämäs, bälki umuminsaniy qädriyätlär çüşänçisidin qaraş imkaniyitigä egä bolğandin keyin şäkilländi. Şu päyttä Stalin tüzüminiŋ ammiviy täqipläşliri toğriliq faktlar elan qilinip, kommunistik partiyaniŋ җinayätliri üçün җämiyät aldida käçürüm sorişi häqqidä şiarlarmu päyda boldi. Näq şu jilliri bol'şeviklarniŋ oktyabr' inqilavi elip kälgän grajdanlar uruşi dävridä bol'şeviklar ämälgä aşurğan zorluq-zombiliq vä başqimu җinayätlärgä bağliq faktlar elan qilindi. Äynä şu grajdanlar uruşi dävridä Yättisu uyğurliriğa munasivätlik qizil armiyaniŋ җinayätliri toğriliq mavzuni kštärgän Lev Balayan boldi. 1990-jili 29-avgust küni u ”Leninskaya smena” gezitida “Kto bıl nikem…” degän maqalisini elan qildi. Mäzkür maqalida Panfilov dšlät arhividin tepilğan “Kratkoe opisanie sobıtiy v Djarkentskom uezde ot nabega na nego kazakov yujnıh stolits do uhoda karatel'nıh otryadov” mavzusidiki hšҗҗättin mätin kältürülgän. Yeŋi keŋäş hakimiyitiniŋ räsmiy väkilliri imzaliğan (Yarkänt iҗraiy komiteti räisiniŋ orunbasari G.Obşutkova, iҗraiy komitet äzaliri Demçenko vä Avdiev) hšҗҗättä Hitay territoriyasidin kälgän kazaklar vä tarançilarniŋ Yarkäntkä qilğan huҗumi häqqidä yezilğan. Bu vaqiä mundaq yüz bärgän: 1918-jili 5-iyun' küni huҗumdin keyin şähär birnäççä kün kazaklar vä “ularniŋ ittipaqdişi tarançilar” qolida bolidu. Kšp štmäy ular Zatıl'nikov vä taşkäntlik Muraev otryadi täripidin qoğlinidu. 16-iyun' küni ätigänligi Yarkänt şähirigä qizil äskärlär kälgändin keyin yüz bärgän vaqiäni keŋäş ärbapliri tšvändikidäk eytip bärgän: “Şähärdä oq etişlar aŋlinip turatti. Bu razvedçiklar koçida kelivatqan tarançilarni šltürüvatatti. Täkitläş lazimki, ular җäŋlärgä qatnaşqanlarni (ular kazaklar bilän qeçip kätkän) ämäs, bälki teç ahalini, hätta balilarni šltürüvatatti. Şuniŋdin keyin şähärgä Zatıl'nikov vä taşkäntlik Muraevniŋ otryadi kirdi. Qizil äskärlär bazardiki dukanlarni vä šylärni bulap-talaşqa başlidi. Moşu vaqitta Mironov rähbärligidiki yänä bir otryad Podgornenskoe stanitsisida “heçbir säväpsiz” 26 adämni etivätkän. Şundaqla vino tiqivalğini üçün çirko qaravulimu šltürüldi”. Һšҗҗät muällipliri uruşuvatqan täräplärniŋ җinayätlirini qattiq äyipligän. Şundaqla uyğurlarniŋ grajdanlar uruşiğa җälip qilinişiniŋ ob°ektiv bahasini bärgän. Ular Vernıy şähiridä häm Zaytsevsk (Çeläk) yezisida kazaklar tar-mar bolğandin keyin “mana şu paskina işqa ihtiyarsiz җälip qilinğan, teçliq ahali – tarançilar barliq eğirçiliqni tartti. Zaytsevsk ätrapida mäğlup bolğandin keyin tarançilar Yarkänt arqiliq Hitayğa qarap yol tutti. Ular heçbir säväpsiz hämmini qirivatqan qizil äskärlär otryadliridin hayatini qutulduruşqa intildi. Qaçaqlar arqisidin uezdiki barliq tarançilar yeziliriniŋ ahalisimu kšçüşkä başlidi” (Lev Balayan. “Kto bıl nikem…”, “Leninskaya smena”, 29.08.1990).
Moşu hšҗҗätni elan qilğan L.Balayan uni “säväpsiz adämlärni qirğan, mal-mülkini talan-tarajğa salğan, ammiviy qirğinlarni uyuşturğan, sinipiy šçmänlikniŋ baş-baştaqliğiniŋ” eniq dälili däp kšrsätti. Bu maqalä keŋäş dävridiki Qazaqstanniŋ ammiviy ähbarat vasitiliridä yoruq kšrgän däsläpki hšҗҗät boldi. Uniŋda grajdanlar uruşi ohşaş “paskina işqa” äriksiz җälip qilinğan Yättisu tarançiliriğa qizil äskär otryadliriniŋ qilğan җinayätliri eniq kšrsitildi.
Keyin uyğur muälliplirimu “Atu” paҗiäsini “qizil terrorniŋ” yarqin kšrünüşi süpitidä kšrsitişkä başlidi. Moşu yärdä İ.İminovniŋ “Mısl'” jurnalida (İ.İminov. “Atu” ili pravda o krasnom terrore Semireç'e”, 2013) vä “Oçuq genotsid” däp atiğan R.İsmayilovniŋ (“Uyğur avazi”, 1993) maqalilirini kältürüşkä bolidu.
Nemä üçün qizil äskärlär uyğurlarğa munasivätlik äynä şundaq zorluq-zombiliq härikätlirini ämälgä aşurğanliği toğriliq soalğa җavap beriştin ilgiri Rossiyadiki “qizil terror” säyasiti toğriliq çüşänçä beriş lazim. “Qizil terror” çüşänçisi dairisidä bol'şeviklar grajdanlar uruşi päytidä šz düşmänlirigä munasivätlik qollanğan җazalaş amalliri kšrsitilidu. 1918-jili 5-sentyabr' küni bol'şeviklar täripidin “Qizil terror toğriliq” räsmiy dekret qobul qilinidu. Şuniŋdin keyin dšlät içidä vä sirtida inqilapqa qarşi härqandaq küçlärgä munasivätlik җazalaş amillirini qolliniş qanuniylaşturulidu. “İnqilap düşmänlirigä” qarşi qararlarni qobul qiliş üçün F.Dzerjinskiy rähbärligidä pävquladdä komissariat qurulidu. Uniŋdin taşqiri “qizil terror” çüşänçisi ädäbiyatta 1917-jili oktyabr' inqilavidin keyin keŋäş hakimiyitiniŋ barliq täqipläş säyasitini kšrsitiştimu paydilinilidu.
Mälumki, härqandaq inqilap küç bilän hakimiyätni elişni, hätta säyasiy tüzümni šzgärtişni mähsät qilidu. Moşuniŋ hämmisi grajdanlar uruşiğa elip kelişi mümkin. Marksizm kontseptsiyasidiki “proletariat diktaturisida” zorluq-zombiliqniŋ aҗralmas qismi bolğan. Uni qollinişni rus marksizmniŋ liderlirimu šz ämgäkliridä dälilläşkä tirişqan. Ular inqilapqiçä grajdanlar uruşiniŋ päyda boluş ideyasini şäkilländürgän. Şundaqla “häliq düşmänlirini” җismaniy uҗuqturuş inqilapniŋ davami däp kšrsätkän. Keyiniräk, җazalarni qollinişni aqliğan bol'şevik M.Latsis “grajdanlar uruşida yezilğan qanunlar bolmaydu…härikättiki düşmän küçlirini uҗuqturupla qoymay, sinipiy qurulumğa qarşi qiliç kštärgän härqandaq şähs äynä şu qiliç bilän uҗuqturulidu” däp täkitligän.
1918-jili Yättisuda yüz bärgän kazaklarniŋ qozğiliŋiğiçä bol'şeviklar šz düşmänlirigä qarşi terrorluq operatsiyalärni ämälgä aşuruşta çoŋ täҗribä toplaydu. Qisqa vaqit içidä Rossiyaniŋ Evropa qismida bol'şeviklar šz düşmänlirigä misli kšrülmigän җazalaşlarni paydilandi. Mäsilän, Taganrogta kšyüvatqan päçkä put-qoli bağlanğan 50 yunker vä ofitser taşlinidu. Evpatoriyadä bolsa, 100gä yeqin ofitser put-qoli bağlinip, deŋizğa taşlinidu. Äynä şundaq җazalaşlar Qirim şähärliridä kazaklarğa munasivätlik ämälgä aşuruldi. Bol'şeviklar 1918-jili may-iyun' aylirida Sormovta, Tulada, Yaroslavta vä Uralniŋ industriyalik şähärliridä inqilapqa qarşi çiqqan işçilarni nahayiti qattiq җazalidi. Ändi M.Uritskiy vä V.Leninğa süyiqästlik uyuşturulğandin keyin qizil terror tehimu käŋ qanat yaydi. Moşu säyasätni ämälgä aşuruş җäriyanida bol'şeviklar täripidin “kontsentratsiyalik lager'larni” quruş ideyasi alğa sürülidu. Bu ideya bolsa, Tambov guberniyasidä dehanlar qozğiliŋi basturulğan keyin ämälgä aşurulidu.
Ändi 1918-jili mayda Yättisudiki uyğur ahalisiğa munasivätlik qizil terror säyasitini ämälgä aşuruşqa Vernıy şähiri vä uniŋ ätrapidiki yezilardiki uyğurlarniŋ kazaklarniŋ keŋäş hakimiyitigä qarşi qozğiliŋini qollap-quvätligänligi asas bolğan. Uyğurlarniŋ kazaklarğa yardimi ilgiri padişa hakimiyiti, keyiniräk vaqitliq hškümät bilän hämkarliqta bolğan uyğur liderliri täripidin uyuşturulidu. Ular Qarasu bolusluğiniŋ rähbiri Җamaldin Buşriev vä Һüsäyinbäg Yunusovlar (Җ.Buşriev šz vaqtida Kolpakovskiy armiyasiniŋ Ğulҗa şähirini işğal qilişqa yardämläşkän Buşri Җälilovniŋ oğli, u moşu ämgigi üçün Ğulҗa šlkisini Rossiya besip turğan päyttä İli täväsidiki baş aqsaqal bolup tayinlanğan). Һäqiqättä bolsa, Yättisu uyğurliri täripidin keŋäş hakimiyitini ornitişqa ammiviy qarşiliqlar kšrsitilmigän. Äksiçä, uyğurlar arisida bol'şeviklar partiyasiniŋ nurğun täräpdarliri bolğan. Ularniŋ qatarida Abdulla Rozibaqiev vä İsmayil Tayirov ohşaş dšlät häm partiya ärbaplirini kšrsitişkä bolidu.
Şuniŋğa qarimay, Yättisuda yüz bärgän kazaklar qozğiliŋi päytidä uyğurlar bilän kazaklar arisida hämkarliq bolğanliğimu eniq. Vernıy şähirigä qizil äskärlär huҗum qilğan päyttä kazaklar tärkividä 55 adäm bar tarançilar qismini aldinqi säpkä çiqirip, ularni qalqan süpitidä paydilanğan. Ular qizil äskärlär täripidin tez tar-mar qilinidu. Näq moşu ähval, yäni tarançilarniŋ aldinqi säpkä çiqirilişi, ularni “kazaklar qozğiliŋini qollap-quvätlidi” däp äyipläşkä asas bolğan. Şuŋlaşqimu kazaklar qozğiliŋi hšҗҗätlärdä “kazaklar vä tarançilar qozğiliŋi” däp kšrsitilidu. Zaytsevsk (Çeläk) yezisi ätrapidiki qizil äskärlär bilän kazaklarniŋ җäŋliri päytidä tarançilarniŋmu uniŋğa qatnaşqanliği tirkälgän. Mana moşu ähvallar Muraevniŋ җazalaş otryadiniŋ uyğur yeziliriniŋ beguna turğunlirini ammiviy qirişini uyuşturuşqa säväp bolğan.
Uyğurlarniŋ kazak qozğiliŋiğa qatnişişiniŋ säväpliriniŋ qandaq boluşidin vä qançilik däriҗidä qatnişişidin qät°iy näzär, yeŋidin başlanğan grajdanlar uruşi päytidä uyğurlar šzlirigä “täliyi yoq şeriklärni” qolliğanliğidin äynä şundaq җazalandi. 1918-jili 30-mayda Yarkänttin vä Bahtıdin qizil äskärlär täripidin ävätilgän qisqa telegrammilar mätinidin qanliq qirğinniŋ barliq paҗiäsi eniq kšrsitilgän: “Tarançilar tar-mar qilindi. Muraev otryadi Zaytsevskta. Yänä ilgiri maŋidu” (Almuta vilayitiniŋ dšlät arhivi, f. 498, op. 1, d. 91, sv. 7, 17-b.). Bahtığa ävätilgän telegrammida barliq inqilapqa qarşilarni qamaqqa eliş, ägär boysunmisa, etivetiş buyruği berilgän. “Moşu yärdä, Vernıy uezida kazaklarniŋ, qirğizlarniŋ vä tarançilarniŋ qozğilaŋçiliriniŋ ayrim qismi uҗuqturuldi, ayrimliri qeçip kätti” däp täkitlängän telegrammida (şu hšҗҗät, 21-b.).
Täkitläş lazimki, Vernıy uezidiki kazaklarniŋ qozğiliŋini qollap-quvätlişi uyğurlarniŋ aqgvardiyaçilär härikitini qollap-quvätligänligini bildürmäydu. Umumän, aqgvardiyaçilär härikiti 1918-jili 18-noyabr' küni admiral V.Kolçak hškümät beşiğa kälgändin keyin şäkillinişkä başlanğan. Aq gvardiyaçilär härikätliri bilän alaqilarni ornitişni Ğulҗa täväsidä yaşavatqan, ilgiri kazaklar bilän hämkar bolğan uyğur liderliri haliğan. Mäsilän, 1919-jili martta Ğulҗa şähiridiki rus konsuli Viktor Lyuba Omsk şähirigä admiral Kolçak bilän uçrişiş üçün šziniŋ yardämçisi Vorobçuk vä Һüsäyinbäg Yunusovni ävätkän. Omskta bolsa, ularniŋ missiyasi Kolçak hškümitiniŋ Taşqi işlar ministrliginiŋ väkillirigä tonuşturulğan häm ular birnäççä dokladlar vä iltimaslarni tävsiyä qilğan. Äynä şu dokladlarda Ğulҗa täväsidiki ähval vä uyğurniŋ tarihi häqqidä mälumatlar berilgän. Vorobçuk vä Yunusov Ğulҗa şähiridiki qaçaqlarni qollap-quvätläş üçün on million rubl' soraydu. Kolçak hškümiti ularğa bir million rubl' beridu. Amma bu mäbläğmu Ğulҗiğa yätmäydu. Ular moşu mäbläqqä setivalğan tovarlar bol'şeviklar täripidin bulap-talinidu.
Umumän, Vorobçuk-Yunusov missiyasi nätiҗisiz boldi. Biraq Ğulҗa şähiriniŋ aqgvardiyaçilärniŋ Yättisuda keŋäş hakimiyitigä qarşi härbiy härikätliriniŋ ähmiyätlik bazisiğa aylinişiniŋ mümkinligigä diqqätni җälip qildi. Kolçak hškümiti Beҗinğa Şinҗaŋda yaşavatqan Rossiya musulmanlirini bol'şeviklarğa qarşi küräşkä җälip qiliş toğriliq iltimas qilidu (Bu iltimas җavapsiz qaldurulğan). Җavapni kütmäyla moşu mähsät bilän Ğulҗiğa šziniŋ väkilliri Kartsev bilän Bryantsevni ävätidu. Şu päyttä Şämäy şähirini egiläp turğan ataman Anenkov Ğulҗidiki ruslarni vä musulmanlarni bol'şeviklarğa qarşi küräş üçün җälip qiliş härikätlirini uyuşturidu. Amma, aqgvardiyaçilärniŋ bu planliri ämälgä aşmidi. 1919-jili admiral Kolçakniŋ hškümiti ğulidi. 1920-jili bolsa, keŋäş-hitay İli protokoli imzalinidu. Şuniŋğa muvapiq bol'şeviklar hitaylar bilän soda işlirini başlaydu.
Vorobçuk-Yunusov missiyasiniŋ yäkünliri boyiçä admiral Kolçak namidin tüzülgän “Gramota tarançinskomu narodu” päyda bolidu. Mäzkür gramotiniŋ mätini Rossiya Federatsiyasi dšlät arhivida saqlanmaqta. Bu hšҗҗät Umumiy tarih institutiniŋ hadimi Salavat İshakovniŋ “Grajdanskaya voyna v Rossii i musul'mane. Sbornik dokumentov i materialov” (Moskva, 2014) degän kitavida elan qilindi. Uni Aznat Talipov uyğur tiliğa tärҗimä qilip “Aqlar” vä “qizillar” arisidiki tarançilar” (“Uyğur avazi”, 2017-j. 23-noyabr') degän maqalisida täkitläp štti.
Admiral Kolçakniŋ tarançi hälqigä muraҗiiti 1919-jili 16-iyul'da elan qilinğan. Bu muraҗiät “gramota” degän sšz bilän eniqlanğan häm iҗabiy mänada berilgän. Yäni räğbätländürüş vä soğa qiliş mänasida çüşändürülidu. Hättä Yättisu uyğurliri san җähättpin az, biraq qäysär, Rossiya dšlitigä, hazir uniŋ qanuniy varisi boluvatqan Kolçak hškümitigä sadiq hizmät qilğan häliq süpitidä kšrsitilgän. Gramota Yättisudiki ähvalni aqgvardiyaçilär mänpiyiti turğusidin kšrsätkän. Şundaqla u yärdä bol'şeviklar “qozğilaŋçilar” däp kšrsitilgän. Bu yärdä Kolçak mämuriyitidä tarançilarniŋ bol'şeviklarğa kšrsätkän “qarşiliği” päqät Yunusov vä Vorobçukniŋ sšzlirigila asaslanğan. Ular Vernıy şähiridiki kazaklarniŋ qozğiliŋiğa uyğurlarniŋ qatnişişini “qarşiliq” däp eytqan. “Yunusov bilän Vorobçuk Yättisu uyğurlirini bol'şeviklarğa qarşi çiqti däp Kolçakqa yätküzgän” degän tähmin qiliş mümkin. Vorobçuk-Yunusov missiyasi päytidä Muraevniŋ qizil äskärlär otryadi uyğur yezilirini ammiviy qirğanliği toğriliq mälumatlar päyda bolidu. Şuŋlaşqa admiral Kolçakniŋ gramotisida miŋliğan beguna adämlärniŋ tškülgän qeni bol'şeviklarğa qarşi küräştä tškülgän qan süpitidä kšrsitilidu. Һäqiqättä bolsa, bu qan ularğa qarşi küräştä tškülgän qan ämäs, bälki qizil äskärlärni nan bilän kütüvalğan teçliq ahaliniŋ qeni edi.
Admiral Kolçakniŋ tarançi hälqigä yolliğan gramotisi tipografiyalik uslub bilän näşir qilinğan. Demäk, uni çoŋ tiraj bilän çiqirip, tarqitiş mähsät qilinğan degän tähmin bar. Bu gramota Yättisuda aqgvardiyaçilärniŋ härbiy härikätliri başlanğan ähvalda uyğur ahalisini šz täripigä җälip qiliş üçün täyyarlanğan boluşimu mümkin. Amma gramotini bu mähsättä paydiliniş mümkin bolmidi.
“Atu” paҗiäsini qizil terrorniŋ akti süpitidä kšrsitiş üçün bol'şeviklarniŋ Yättisuda җazalaş amillirini päqät uyğurlarğila munasivätlik ämälgä aşurmiğanliğini näzärdä tutqan durus. “Qizil terror toğriliq” dekret elan qilinğandin keyin vilayättiki başqimu häliqlärgä munasivätlik җazalaş işliri jürgüzüldi. Mäsilän, 1920-jili 12 – 19-iyun' künliri ariliğida Vernıy härbiy gornizonida yüz bärgän qozğilaŋni basturğandin keyin uniŋğa qatnaşqan barliq rus dehanliri, qozğilaŋ rähbärliri etildi. Yänä bir misal: pävquladdä komissariatniŋ Yättisuda keŋäş hškümitigä qarşi härikät qildi, däp äyiplängän 47 adämniŋ mülkini musadirä qiliş vä ularni etivetiş toğriliq qarari (“Pravda” Vernıy geziti, 1920, 27-noyabr', 1-2-bätlär; MDҺ QҖ, f. 1261, op. 1, d.1). Җazağa kesilgänlär asasän ruslar bolğan. Şularniŋ arisida qazaqlar häm Hafiz Avutov isimliq qäşqärlik uyğurmu bolğan ekän. 38 yaşliq qäşqärlik uyğur hitay grajdini bolsimu, “kiçik sodigär süpitidä Hitay territoriyasidiki aqgvardiyaçi rus bandiliriniŋ paydisiğa şpionluq qilğan“ däp äyiplinip, etip taşlanğan.
Şundaq qilip, “Atu” paҗiäsini qizil terrorniŋ yarqin kšrünüşi süpitidä kšrsitiş häqiqätkä yeqin. Moşu pikirni qollap-quvätläp, biz şundaqla tarihiy vaqiälär toğriliq birtäräplimilik shematikiliq pikirlärdin vaz keçişimiz keräk. Çünki grajdanlar uruşiniŋ dšlät ahalisi üçünmu çoŋ paҗiä bolğanliğini untumasliğimiz lazim. Җämiyät bir-birigä šçmän vä pikri qoşulmaydiğan toplarğa bšlünüp kätti, hätta bir ailiniŋ äzaliri säyasiy barrikadiniŋ ikki täripidä boldi. Äynä şu grajdanlar uruşiniŋ qaynimiğa Yättisu uyğurlirimu kirip qaldi. Ular Vernıy uezidiki kazaklarniŋ qozğiliŋini qolliğini üçün nahayiti çoŋ bädäl tšlidi. Älvättä, grajdanlar uruşiniŋ säyasiy härhilliğini aqlar bilän qizillar arqiliqla šlçäşkä bolmaydu. Şundaqla ammiviy qirğinniŋ säväplirini päqät qizil terrorniŋ aqivätliri deyişkimu bolmaydu. Sävävi, ammiviy qirğin – Rossiya imperiyasiniŋ çät šlkilärni koloniyaläştürüş җäriyanida päyda bolğan iҗtimaiy toqunuşlarniŋ äksi kšrünüşi. Biraq härhil amillarniŋ boluşiğa qarimay, uyğurlarni ammiviy qiriş inqilaviy Rossiyadiki säyasiy täqiplärniŋ däsläpki misali bolğanliği eniq. Grajdanlar uruşi dävridiki “qizil terror” 1930-jillardiki stalinçä täqipläşlärniŋ vä Keŋäş İttipaqidiki başqimu paҗiälärniŋ başlanmisi bolğan.

Ablähät KAMALOV,
tarih pänliriniŋ doktori, professor.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ