Hälqi işqida kšygän jüräk, millät äҗridä talmiğan biläk

0
236 ret oqıldı

(Professor Abdullaҗan Samsaqov – 70 yaşta )Män bügün äҗayip millätpärvär insan, injener-geolog, karizşunas, tarihçi-etnograf, biograf-entsiklopedist, dramaturg, Qazaqstanğa hizmät kšrsätkän geolog, professor Abdullaҗan Samsaqov häqqidä gäp qilmaqçimän. Bu maqalä Abdullaҗanniŋ 70 yaşliq tävälludiğa beğişlanliqtin, uni rus vä qazaqçidin uyğur tiliğa tärҗimä qildurup, җumhuriyät miqiyasida tarilidiğan, kšpçilik sšyüp oquydiğan, näççä miŋliq auditoriyasi bar «Uyğur avazi» gezitida elan qilişni toğra kšrdüm.Biz «Arıs» näşriyatida helä kšp qamuslar çiqarduq, җümlidin uyğurlarmu yaşaydiğan Yättisu šlkisi toğriliq qazaq tilida kšlämlik entsiklopediya näşir qilduq. Män mäzkür näşriyatniŋ mudiri süpitidä entsiklopediya täyyarlaş üçün särip qilinidiğan küç-quvät, vaqit, mäbläğ mšlçäriniŋ dairisini toluq çüşinip his qilalaymän. Abdullaҗanniŋ «İzvestnıe uygurı HH veka» biografiyalik entsiklopediyani yalğuz šzi täyyarlap, šz hiraҗitigä çiqarğanliğini aŋlap häyran bolğinim şunçilik, uniŋğa zadila işinälmidim. Äsli entsiklopediyadäk muräkkäp äsär hškümät täripidin çiqirilidu. Alahidä sahaliq näşriyat bärpa qilinip, härhil mutähässisslär šzara hämkarliqta işläydiğan şarait yaritilip, uzaq muddätlik ämgäk, tätqiqat asasida yoruqqa çiqidu. Qisqiçä eytqanda, ideya muällipi bilän birliktä, härhil däriҗidiki vä sahadiki muhärrir, muhbir, fotomuhbir, korrektor, tärgüçi, dizayner, sähipiligüçi ohşaş käsip egiliri çümülidäk šmlişip işläydu. Ägär misal üçün alsaq, birla «Jetısu» entsiklopediyasini täyyarlaşqa päqät muhärrirlärdinla 182 adäm җälip qilinğan edi. Moşundaq dšlät däriҗisidiki işni šz qoliğa eliş häqiqätänmu batur jüräk, sunmas iradä, šçmäs ümüt, tügimäs çidamni täläp qilidu. Uşbu kitapta 1897-jili tuğulup duniyadin štkän Abdulla Rozibaqievtin başlap bügünki zamandaşlarni šz içigä alğan uyğur gävhärlirini tallap, ular toğriliq mälumatlarni Moskva, Leningrad, Taşkänt, Bişkek vä Qazaqstanniŋ kitaphana arhivliridin, sarğayğan gezit sähipiliridin, härhil toplamlardin izdäp tepip, päqät keräk bolğan muhim ähbaratni çoylidin süzüveliştäk inçikä işniŋ hšddisidin muällip yalğuz çiqaliğan.Abdullaҗanniŋ kitavi yezilğan zamanlarda bir qolida noutbuk, bir qolida planşet tutuvelip, “Gugldin” izdigän ähbaratni tepivalidiğan dävir ämäs edi. Toplanğan mälumatni rätläp, sahalarğa bšlüp, sürätlärni šz layiğida orunlaşturup, äҗayip çirayliq dizaynliq, siliq süt qäğäzdä, bir sšz bilän eytqanda, juquri süpätlik, tilğa alarliq nadir ämgäkni yaratti. Bu kitapqa A.Samsaqov näççä jil šmürini, küç-ğäyritini, äqliy mehnitini, şähsiy mäbliğini särip qilğanliğini män täsävvurmu qilalmaymän.
Şuni alahidä täkitläp štüş keräkki, Keŋäş İttipaqi dävridimu, mustäqil Qazaqstandimu uyğurlarğa munasivätlik mundaq entsiklopediyalik räviştiki kitap uyğur tilidimu, rus tilidimu yoruq kšrmigän. Bayqisam, tiŋ sahağa muraҗiät qiliş Abdullaҗanniŋ häväsi ohşaydu…
Hulläs, 2005-jili «İzvestnıe uygurı HH veka» namliq biografiyalik entsiklopediya yoruq kšrdi. Uniŋda 400gä yeqin ataqliq şähs bilän 700din oşuq räsim berildi. Kitaptiki mälumattin uyğurlardin çiqqan general Ravil' Tursunov, Olimpiadiniŋ ikki dürkün çempioni (Mel'burn, Rim), polkovnik vä härbiy meditsina alimi Mahmut Ömärov, Özbäkstan Milliy olimpiada komitetiniŋ räisi Sabirҗan Raziev, şundaqla 13 ämgäk vä 3 uruş qährimani, kšpligän ilim-pän, mädäniyät vä dšlät ärbapliri qatarliq untulmas simalar bilän tonuştuq. «Snayperlar» fil'mida Uluq Vätän uruşiniŋ qährimani Äliya Moldağulovaniŋ rolini oyniğan Ayturğan Temirovaniŋ vä Qazaqstanda hizmät kšrsätkän kinoartisti Venera Niğmatullinaniŋ uyğur ekänligini bilduq. Uşbu qamus käŋ amma täripidin yahşi qobul qilindi vä u häqqidä «Mısl'» jurnali, «Kazahstanskaya pravda», «Toronto» (Kanada) vä Şärqiy Türkstandiki gezitlarda maqalilar besilip, iҗabiy inkaslar eytildi. Ular häqqidä täpsiliy tohtalmayla,Qazaqstanniŋ sabiq Prem'er-ministri Sergey Tereöenkoniŋ bärgän bahasini toluği bilän, tärҗimisiz šz äyni bilän berişni toğra kšrüvatimän:
«Aktual'neyşey problemoy, stoyaöey pered vsemi gosudarstvami Tsentral'noy Azii, yavlyaetsya problema garmonizatsii mejetniçeskih otnoşeniy. Bezuslovno, dlya togo, çtobı reşit' etu problemu, neobhodimo dostatoçno çetko predstavlyat' sebe istoriyu i sovremennoe sostoyanie konkretnıh etnosov, projivayuöih v regione. V etom plane, kniga kotoruyu vı derjite v rukah, unikal'na. Sostavlennaya v forme original'nogo spravoçnika, ona naglyadno predstavlyaet dostatoçno polnuyu informatsiyu o luçşih sınov'yah i doçeryah uygurskogo naroda. Avtor izdaniya vıbral naibolee podhodyaöuyu formu podaçi materiala. Deystvitel'no, obraöayas' k konkretnım razdelam, mı vidim to mesto, kotoroe zanimayut predstaviteli uygurskogo etnosa v naşem oböestve, i oöuöaem tot vesomıy vklad, kotorıy oni vnesli i vnosyat v razvitie gosudarstv Tsentral'noy Azii. Otradno otmetit', çto bol'şinstvo geroev knigi – eto grajdane Kazahstana. Dumaetsya, çto prodelav takuyu znaçitel'nuyu rabotu, avtor proekta dobilsya togo, çto vpeçatleniya ob uygurah u mnogih naşih çitateley rasşirilis' i obagatilis'. İmenno po etomu vıhod v svet knigi «İzvestnıe uygurı HH veka»mojet bıt' dobrım primerom dlya drugih etniçeskih grupp, projivayuöih v regione. Mı vidim, çto podobnogo roda izdaniya – effektivneyşee sredstvo rasskazat' o svoem narode, priblizit' ego k tem kto projivaet ryadom. Ved' tol'ko znakomyas' drug s drugom, poznavaya drug druga, mı sumeem postroit' otkrıtoe, demakratiçeskoe grajdanskoe oböestvo i postoyanno soverşenstvovat' naş oböiy dom. A eto mojno sdelat' posredstvom podobnıh izdaniy. V dobrıy put'!».
Bu kitap hazir uyğur mavzusiğa muraҗiät qilğan härqandaq säyasätşunas, jurnalist, tarihçi ziyali ähliniŋ qollanmisiğa aylinip, uyğur hälqiniŋ munävvär väkillirini tonuşta alaytän hizmät qilip kälmäktä vä millätpärvär Abdullaҗan Samsaqovni Qazaqstan tarihida täzkirä şäkilidä qamus yaratqan birdin-bir biograf alim däp işäşlik eytalaymän.
Män «İzvestnıe uygurı HH veka» äsäridin keyin Abdullaҗan bilän tonuştum, iҗadiyitidin davamliq hävär elip turimän. Uniŋ bu entsiklopediyadin taşqiri «Uyğur isimliri vä uniŋ mänasi. Uygurskie imena i ih znaçeniya» (2005-j.), akademik Mahmut Abdrahmanovqa beğişlanğan «Ötüp baridu äziz akilar» (2014-j.) toplamliri vä 2017-jili «Ot Turfana do Almatı» namliq kitavi yoruq kšrdi. Abdullaҗanniŋ bügünki kündä šz izdinişini davamlaşturup, uyğurlar häqqidä yeŋi qamus täyyarlavatqanliğini bilimän. Bu ämgiginiŋmu utuqluq çiqidiğanliğiğa işänçim kamil!
Ğärifolla ANES, filologiya pänlirniŋ doktori, professor, «Arıs» näşriyatiniŋ mudiri.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ