Çoqan izini šçärmäy…

0
281 ret oqıldı

Muhtärҗan ҖUMAROV, “Uyğur avazi”/ Qazaq hälqiniŋ kšrnäklik väkili Çoqan Välihanovniŋ ismini uyğur hälqimu alahidä hšrmät bilän tilğa alidu. HİH äsirdä tuğulup, kšpçilikkä tarihçi-etnograf, säyahätçi-geograf süpitidä käŋ tonulğan alim bizgä šz vaqtida qedimiy Qäşqäriyagä qilğan säpiri asasida yezilğan nadir ämgäkni barliqqa kältürgänligi bilän qädirlik. Mäzkür ämgäk bügünki taŋdimu hälqimiz tarihini oqup-üginiş boyiçä zor ähmiyätkä egä mänbälärniŋ biri bolup kälmäktä. Äynä şundaq bebaha miras qaldurğan tarihiy şähsniŋ ismini yad äyläp, uniŋ ämälgä aşurğan izgü işlirini dayim yeŋilinip turidiğan ävlatlarğa ülgä-ibrät qilip kšrsitiş än°änisiniŋ şäkillängänligi hoşal bolarliq ävlat. Bu, birinçidin, keläçäk ävlatniŋ ğemini qilip hayattin štkän uluğvar insanlar rohiğa bildürülgän hšrmät bolsa, yänä bir täräptin uzun äsirlärdin buyan davamlişip kelivatqan qerindaş häliqlär arisidiki dostluqniŋ tehimu mustähkämlinişigä zämin yaratqusi. Almuta vilayiti Kerbulaq nahiyäsigä qaraşliq Şanhanay yezisidiki Çoqan Välihanovniŋ «Altınemel» dšlätlik memorial mirasgahida 27-aprel' küni bolup štkän ädip hatirisigä beğişlanğan ilmiy änҗumanda biz buniŋğa yänä bir qetim kšz yätküzduq.
Çoqanşunas-alimlar, yazğuçilar, birqatar mirasgahlarniŋ rähbärliri, säyahätçiniŋ uruq-tuqqanliriniŋ ävladi vä başqilar qatnaşqan bu baş qoşuş başliniştin aval uniŋ iştrakçiliri mirasgah yenidiki ädip qäbrigä ornitilğan yadikarliqqa güldästilärni qoyup, märhum rohiğa atap dua-tägbir oqudi. Andin mirasgah benasiniŋ içidä ilmiy änҗuman räsmiy eçilip, җay-җaylardin mähsus täklip qilinğan tätqiqatçi-alimlar Çoqan Välihanovniŋ hayatiğa vä ämgäklirigä ait topliğan qiziqarliq mälumatliri, şähsiy oy-pikirliri bilän bšlüşti. Ariliqlarda nahiyälik mädäniyät šyidä paaliyät elip berivatqan sän°ätkarlar täripidin ädip šmrigä munasivätlik sähniläştürülgän ihçam qoyulumlar tamaşä qilindi.
Şu närsini mämnuniyät bilän qäyt qiliş keräkki, mäzkür änҗuman dairisidä Çoqan Välihanovniŋ izini besip, işini davamlaşturup kelivatqan yazğuçi-säyyah, keyinki jillarda intayin ünümlük iҗat qilip, hälqimizni šzgilärgä yahşi täripidin tonutuvatqan Qazaqstan milliy Geografiya җämiyitiniŋ äzasi İsmayilҗan İminovqa alahidä hšrmät kšrsitilip, uniŋ härhil jillar davamida yoruq kšrgän «Äzizanä Qäşqär» («Moya Kaşgariya»), «Uluq Çoqanniŋ karvan yoli bilän» («Po karavannomu puti velikogo Çokana»), «Altişärgä säpär» («Puteşestvie po Altişaru») namliq kitaplirini yänä bir qetim kšpçilikkä tonuşturdi. Päqät hälqimiz täğdirigila munasivätlik ämäs, bälki başqa qerindaş millätlärniŋmu tarihini, mädäniyitini, urpi-adätlirini çoŋqur üginip, häqiqiy dostlarçä sämimiy qäläm tävritişkä adätlängän yazğuçi bu qetimmu taza jürigidin çiqqan sšzliri bilän änҗuman iştrakçiliriniŋ diqqitini šzigä qaratti.
– Çoqan Välihanovniŋ ismi maŋa kiçigimdin tonuş. Çünki män – Uyğur! Meniŋ dadam äsli qäşqärlik. 2012-jili meniŋ uzun jillardin beri kšŋlümgä püküp jürgän arminim royapqa çiqip, tarihiy Vätinimni ziyarät qiliş imkaniyitigä muyässär boldum. Säpärdin qaytip kelipla, alğan täsiratlirim asasida «Äzizanä Qäşqär» namliq kitapni yezip çiqtim. 2014-jili Qazaqstan milliy Geografiya җämiyiti täripidin uyuşturulğan «Çoqan Välihanovniŋ karvan yoli bilän» däp atilidiğan ekspeditsiya tärkividä äҗdatlar ziminini yänä bir qetim arilap çiqiş bähtigä eriştim. Biz qazaq aliminiŋ qädimi çüşkän vä qançä arman qilsimu, härhil säväplärgä bola, uniŋğa bir kšrüş nesip bolmiğan şähär-yezilarni, däriya-kšllärni, çšl-җäzirilärni ziyarät qilduq. Çoqan Välihanovqa barçä älni toluq arilap çiqişqa imkaniyät yar bärmigän bolsimu, uniŋ intayin nurğun mälumat toplap, pütkül šlkiniŋ umumtäsvirini täripläp berişkä muvappäq bolğanliği kişini qayil qilidu. Qazaqstanğa qaytip kälgändin keyin mänmu alğan täsiratlirimni qäğäzgä çüşärdim. Şuniŋ nätiҗisidä 2015-jili Qazaqstan Geografiya җämiyitiniŋ qollap-quvätlişi bilän «Uluq Çoqanniŋ karvan yoli bilän», 2016-jili «Altişärgä säpär» namliq kitaplirim qazaq, rus vä ingliz tillirida yoruq kšrdi. U toplamlirimniŋ däsläpki tonuşturuş märasimliri Almuta vä Astana şähärliridä bolup štkän edi. Amma biz, Çoqan Välihanovniŋ izi bilän maŋğan Qazaqstan Geografiya җämiyiti ekspeditsiyasiniŋ äzaliri, mälum säväplärgä bola, uluq säyahätçi-alim šmriniŋ ahirqi künlirini štküzgän vä u däpin qilinğan bu muqäddäs җayğa kelälmigän eduq. Şuŋlaşqa bügün kitaplirimniŋ tonuşturuş märasiminiŋ moşu qutluq därgahta štüvatqanliğiğa intayin hursänmän häm buni uluq alim rohiğa kšrsitilgän çoŋ hšrmät däp çüşinimän, – dedi İsmayilҗan İminov tävrinip.
Andin ihtisat pänliriniŋ doktori, professor, akademik Äben Nurmanov, tarih pänliriniŋ doktori, professor, Çoqan Välihanov namidiki tarih vä etnologiya institutiniŋ mudiri Ziyabek Qabuldinov, filosofiya pänliriniŋ doktori, professor Gülmira Bilalovalar kitaplarğa bağlanğan rämzlik lentini qiyip, muällip namiğa illiq tiläklärni bildürdi.
Ahirida İsmayilҗan İminovniŋ kitapliri mirasgah fondiğa vä änҗuman iştrakçiliriğa soğa qilindi.

Almuta vilayiti.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ