Moҗut şaraittin paydilinalmayvatqinimiz eçinarliq

0
2 421 ret oqıldı

Şämşidin AYuPOV, «Uyğur avazi»/ Mälumki, Qazaqstan Җumhuriyitidä başqa häliqlär qatarida, uyğurlarğimu šz ana tilida bilim eliş üçün barliq imkaniyätlär yaritilğan. Äynä şu imkaniyätlärdin mänpiyätdarliq paydilinişniŋ orniğa, ayrim qerindaşlirimiz tehiçila bäzi uşşaq işlar bilän bänt bolup, heçnärsini säzmigändäk, bepärva bayqiğuçi süpitidä tamaşisini qilip jürüvatidu. Aççiq bolsimu tän elişimiz keräkki, hazir kšpçiligimiz ana tilimizniŋ qädir-qimmitini tehiçä çüşinälmäy kelivatimiz. Azdu-tola qiyinçiliqni banä qilip, pärzäntlirimizni rus mäktäplirigä berivatsaq, ularni «ğodur uyğur» qilip tärbiyilävatsaq, şuniŋğa hoşal bolup, çavak çelivatsaq, qandaq ändişä qilmaysän, eçinmaysän? Säväp qiyinçiliqta yaki bolmisa «çoŋ bolğanda oquşqa çüşälmäydu, işqa orunlişalmaydu» degändä ämäs, bälki şundaq çolta oylavatqan ayrim «äqillik» ata-anilarniŋ šzliridä. Gäp, mana şuniŋda.
Yänä bir çoŋ täşviş — ävlatlar arisidiki mäniviy bağlinişlarniŋ üzülüşi, milliy ihtidarimizğa varisliq qilişniŋ täşvişlik mäsiligä aylinişi; san täräptin az boluşimizni az degändäk, milliy җähättin tügäp ketivatimiz, keläçäk ävlatniŋ helä qisminiŋ šz milliti bilän bolğan alaqisiniŋ päqät kelip çiqişi bilänla çäklinişi. Eçinarliği, bu ähval keyinki jillarda biz ümüt artqan yezilardimu җiddiy tüs elip, tehimu eniq bayqalmaqta. Şu tüpäyli җamaätçilik arisida, ayrim jutlarda, mähällilärdä, mäktäplärdä täşvişlik avazlar aŋlinivatidu.
Därhäqiqät, äynä şundaq täşvişlik ähval jigirminçi äsirniŋ beşida bolusluq märkizi, «ikkinçi Buhara», däp nam alğan mädrisisi bar Çeläk täväsidiki Qoram yezisidimu orun almaqta. Rast, mäzkür yezidiki ottura mäktäptä ana tilida oquvatqan ikki yüzdin oşuq uyğur pärzändiniŋ oquş ülgirimi helä yahşi, uni alahidä tilğa elişqa ärziydu. Hoşal bolarliq yeri şuki, uyğur siniplirida bilim elivatqan oquğuçilarniŋ arisida «Altun bälgü» sahibliri, şundaqla här jili vilayätlik, җumhuriyätlik pän olimpiadiliridin, ilmiy işlar boyiçä štküzülüvatqan kšrük-bayqaşlardin aldinqi orunlardin kšrünüp kelivatqanlar bar. Äpsuski, uyğurçä oquvatqan balilirimizniŋ qol yätküzüvatqan moşundaq utuq-muvappäqiyätlirini kšrüp tursimu, kšrmäskä selivatqan bäzibir kaltä oyluq uyğurlirimiz yoqilaŋ banä-säväplärni oylap tepip, pärzäntlirini yänila rusçä oqutuvatidu.
Һämmidin eçinarliq yeri, mäzkür mäktäpniŋ rus siniplirida oquvatqan oquğuçilarniŋ 80 – 90 payizi bizniŋ qarakšzlirimiz ekän. Ägär şu balilirimiz šz ana tilida oquğan bolsa, u mäktäptä här jili, kam degändä, üç-tšrt uyğur sinipi eçilar edi. Һazirçä aran-aran bir sinip eçilivetiptu. Eytişlarğa qariğanda,ayrim aililärdiki bäzi yaş kelinlär balilirini uyğurçä oqutqusi kälmigidäk. Ularniŋ hämmisila bala-çaqisiniŋ keläçigini oylavatqanliğini eytişidu. Biraq, äŋ äpsuslinarliği, ularniŋ qaysi keläçäk häqqidä oylavatqinini biliş qiyin. Şu çağda ular qaysi tilda sšzläşmäkçi?! Şu çağda tuğup, adäm qilip qoyğan anisiniŋ tilidin artuq bolğan rus tili zadi nemisi bilän artuq? Һelitinla šz tilidin, mädäniyitidin, yiltizidin ayrilğan balilar keläçäktä äşu «millitigä mehrivan» ata-anisini qaysimu uçmaqlarğa açiqar?!
Umumän, uyğur baliliri nemä üçün ana tilida oquşi keräk? Meniŋçä, päqät uyğur bolup qelişi üçünla ämäs, äŋ aldi bilän milliy rohta tärbiyilinip, ätrapliq bilim elişi üçün ana tilida oquşi lazim. Çünki baliniŋ talantini, qälbini sağlam şäkilländürüp, pärviş qilidiğan, ävzili, puhta vä çoŋqur bilim beräläydiğan — u ana tilimizdiki mäktäp. Eniqlima üçün birla misalni kältürüp štäyli. Sir ämäski, bügünki kündä uyğur baliliriniŋ 57 payizi rus tilida bilim elivatidu. Ändi şu qarakšzlirimizniŋ bilim elişqa bolğan iştiyaqi qaysi däriҗidä desäk, ularniŋ päqät on ikki payiziniŋla ülgirimi yahşi, qalğanliri küniniŋ štkinigä, siniptin-sinipqa kšçkinigä huş bolup jürüvatidu. Qoram ottura mäktividiki üç rus sinipida oquvatqan uyğur baliliri toğriliqmu äynä şundaq deyişkä bolidu. Uyğur tili vä ädäbiyati pänliri muällimliriniŋ eytişiçä, yätmişkä yeqin uyğur baliliriniŋ rus sinipida oquvatidu degini bolmisa, ularniŋ häm rusçä oqutuşqa humar ata-aniliriniŋ rus tilini bilidiğini çağliq ohşaydu. Şuŋlaşqa ularğa däris beridiğan uyğur muällimliri şagirtliriğa däris mäzmunini uyğur tilida çüşändürüşkä mäҗbur.
Millät täğdiriniŋ maaripqa munasivätlik ekänligini çüşängän Qoram yeziliq Uyğur etnomädäniyät märkiziniŋ räisi Adilҗan Mäsimov, jigitbeşi Qurvanҗan İslamov, muällimlär Gülçähräm Sadirova, Zohra İminova, Gšzäl Zlavdinova, Diläräm Tohtieva milliy maaripniŋ ähmiyiti vä ävzällikliri toğriliq härtäräplimä mähsätçanliq çüşändürüş işlirini jürgüzüvetiptu. Ular toy-tškün, näzir-çiraqlarda «balilirimizni uyğurçä oqutayli», däp täşviq qilivetiptu. Ändi bala-çaqisiniŋ «keläçigini oylavatqanlar» balilirimizni ana tilida oqutuşniŋ zšrürlügini җiddiy otturiğa qoyuvatqan jut aktivistliriniŋ, uyğur tili vä ädäbiyati pänliri muällimliriniŋ gepigä pisäŋmu qilmayvetiptu. Bizçä, bu – helä täşvişlik mäsililärniŋ biri. Buniŋ nemigä elip kelidiğanliğini eytmisaqmu šzlügidin çüşinişlik. Gäp päqät mäktäplirimizniŋ ämäs, bälki millät süpitidä saqlinip qelişimizniŋ hovup girvigidä turuvatqanliği häqqidä boluvatidu…
Ötkän häptidä «ahirqi qoŋğuraq» märasimini paydilinip, biz Qoram ottura mäktivigä qädäm täşrip qilduq. Däsläp mäktäp mudiri Qanat Joşıbaev bilän uçrişip, uyğur sinipliriniŋ bügünki ähvali toğriliq sšhbätläştuq. Andin moşundaq ästin çiqmas didar-ğenimät dämliriniŋ asasiy täşäbbuskarliri bolğan sabiq sinipdaşlar Һakimҗan Aznibaqiev, Perizäm Äysarova, Şahadät Helilova, Sirdaş Mirğiyasov bilän billä «ahirqi qoŋğuraq» märasimiğa qatnaştuq. Sabiq sinipdaşlar biyil birinçi uyğur sinipiğa baridiğan gšdäklärgä atiğan soğilirini täğdim qilip, šzliriniŋ qälb sšzlirini izhar qildi. Märasimniŋ yänä bir mehmini «Beybitşilik älemi» häliqara iҗadiy ziyalilar birläşmisi yenidiki häliqlär dostluği märkiziniŋ räisi Aztekin İbragimovniŋ pärzäntlirimizni bilim elişqa dävät qilğan qälb sšzliridin hayaҗanlanğan qarakšzlirimiz bügünki kündä yaritilivatqan şarait-mümkinçiliklärdin muvapiq paydilanğan halda, süpätlik bilim vä aŋliq tärbiyä elişniŋ häm ana tilimizniŋ qädir-qimmitini çüşärmäy, uniŋğa hšrmät bilän qaraşniŋ zšrür ekänligini qälblirigä siŋdürdi. Şuniŋdin keyin uyğur siniplirida paaliyät elip berivatqan muällimlär vä ata-anilar bilän (sürättä) ayrim baş qoşup, pikirläştuq. Җumhuriyätlik «Uyğur mäktäplirini qollap-quvätläş» җämiyätlik fondiniŋ iҗraiy mudiri Muzäppär Zayitov, milliy maarip җankšyärliri Aztekin İbragimov, Һakimҗan Aznibaqiev vä mäzkür qurlarniŋ muällipi sšzgä çiqip, milliy maaripni täräqqiy ätküzüş, җümlidin ahali arisida uyğur sinipiğa bala toplaş mäsilisi boyiçä «dügläk üstäl» štküzüş, ana tilida oqutuşniŋ ävzällikliri häqqidä tädriҗiy halda täşviqat-çüşändürüş işlirini elip beriş mäsililirigä munasivätlik oy-pikirliri bilän ortaqlaşti. Muällimlär bilän ata-anilarniŋ çehriliridä ümüt uçqunliri päyda bolup, šçüşkä yüzlängän milliy roh qayta oyğandi. Muällimlärniŋ qäyt qilişiçä, mäktäp mudiri Qanat Sağat oğli Joşibaev här jili balilirini rus sinipliriğa berivatqan ata-anilarğa «Sadiğaŋ ketäy ata-anilar, yezida uyğurçä oquş mümkinçiligi bar turup, nemişkä baliliriŋlarni ana tiliŋlarda oqutmaysilär, hškümätmu silärgä şarait yaritip berivatidiğu!..», däydekän. Mudirniŋ bu etirazidin şähsän biz oŋaysizlinip qalduq. Äpsus, qerindaş millät väkiliniŋ eytqan bu gäplirimu ayrim ruspäräs ata-anilarğa täsir qilmayvatqan ohşaydu. Qisqisi, balilirini rusçä oqutuşni ävzäl kšrüvatqan ayrim qoramliq qerindaşlirimizniŋ nemä oylavatqanliğini heç çüşinälmiduq?..
Rast, balilirini qaysi tilda oqutuşni härbir ata-ana šzi yeşidu. Amma äşundaq bäzi kaltä oyluq, qandaşlirimiz til – häliqniŋ mäniviy vätini, maarip — moҗutluğimizniŋ asasi ekänligini yadidin çiqarmisa däymiz. Bilsäk, qandaq milliy märipät çiriği šçidu, şu zaman biz dilsiz, tilsiz, etiqatsiz ahali täbäqisigä aylinimiz. Şuniŋ üçün, helimu käç ämäs, bügündin başlap qoramliq qerindaşlirimizniŋ pärzäntlirini ana tilida oqutuş mäsilisi üstidä җiddiy oylinidiğanliğiğa ümüt artimiz. Şu çağdila ular šzliriniŋ insanliq borçini ada qilip, «atu» paҗiäsidä qanliri behšddä tškülgän äҗdatliriniŋ rohini huş qilalaydu däp oylaymiz.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ