İlahun vä İbadät

0
278 ret oqıldı

Һär işqa pidakar adämlär barki, ular šzliriniŋ mäşäqätlik, mäs°uliyätlik, amma şäräplik ämgigi bilän adämlärniŋ aŋ-säviyäsigä insaniy päzilätlärni siŋdürüştä bar vuҗudi bilän ämgäk qilidu. Öziniŋ bilimdanliği bilän nämunä bolidu. Mundaq kişilärni häqiqiy räviştä ustaz däymiz.«Adämlärniŋ äl aldidiki inaviti ularniŋ bilim vä ädäp-ählaqiğa bağliqtur. Mundaq päzilätlärni ularğa ustazlar tšhpä qilğandur», däydu uluq mutäpäkkür şair Älişer Navaiy.
Män bügün käspi җähättinla ämäs, ählaq-päzilät җähättin kšpçilikkä ülgä bolup kälgän juquri mädäniyätlik, aliy däriҗilik ustazlar häqqidä bayan qilişni muvapiq kšrdüm. Ular – är-ayal kšrnäklik märipätçilär İlahun Änsäriy bilän İbadät Җahanova.
İlahun Änsäriy buniŋdin 85 jil muqäddäm tarihiy vätinimizniŋ Çilpäŋzä şähiridä duniyağa kälgän. U ottura mäktäpni äla bahalar bilän tamamlap, Ğulҗa şähiridiki Ähmätҗan Qasimiy namidiki bilim yurtida oqup jürüp, şu därgahta ikki jil muällimlik qilidu.
1955-jili Qazaqstanğa ailisi bilän kšçüp çiqip, Yarkänt şähiridiki peduçiliöeda tähsil kšrüp, uni 1957-jili utuqluq tamamlaydu. Şu jili Abay namidiki Qazaqstan pedagogika institutiniŋ fizika-matematika fakul'tetiğa oquşqa çüşiridu vä uni 1962-jili muvappäqiyätlik pütärdi. Şu jili Zarya Vostoka yezisidiki ottura mäktäptä (hazirqi M.Һämraev namidiki 150-uyğur ottura mäktivi) bir jil ämgäk qilip, 1963-jili Talğir nahiyäsiniŋ Kalinin (hazirqi Tuzdıbastav) yezisidiki 31-ottura mäktäptä ämgäk paaliyitini davamlaşturup, 40 jil ünümlük paaliyät jürgüzidu.
İbadät Җahanova buniŋdin 80 jil ilgiri Çilpäŋzä şähiridä ziyalilar ailisidä duniyağa kälgän. Altä yeşida «İttipaq» mäktividä, andin Ğulҗa qizlar gimnaziyasidä bilim alidu. 1955-jili ailisi bilän Qazaqstan diyariğa kšçüp çiqidu. Bir jildäk vaqit käçki mäktäptä til vä yeziq üginip, 1957-jili Yarkänt şähiridiki pedagogika uçiliöesiğa oquşqa çüşidu vä uni 1961-jili äla bahalar bilän tamamlaydu.
Keyiniräk ämgäktin qol üzmäy, Qizlar pedagogika institutida bilim alidu.
1961-jili uyğur sinipliriğa bilim beriş üçün vilayätlik bilim bšlüminiŋ yollanmisi bilän İbadät Җahanova Talğir nahiyäsiniŋ hazirqi Tuzdıbastav yezisiğa muällim bolup kelidu. Yaş mutähässis muällimlik paaliyitiniŋ däsläpki künliridila häqiqiy pedagoglarğa has hisliti bilän kšzgä çüşidu. U šzigä jüklängän väzipini qoliğa elip, mäktäpkä kälgän kündin başlap däptär, qälimi qolida, šymu-šy arilap, yättä yaşliq balilarni jiğip, bir sinip täşkil qilidu vä ularni šzi oqutidu.
1978-jildin 2010-jilğiçä Almuta vilayätlik muällimlärniŋ bilimini mukämmälläştürüş institutida İbadätniŋ iş-täҗribisi tarqitilip, u ustazlarğa turaqliq lektsiyalär oquydu. Şundaqla şu jilliri başlanğuç sinip därisliklirini yezişqa yetäkçi muällip süpitidä paal qatnişidu. İ.Җahanova 3-sinip üçün «Oquş kitavi», 1-sinip üçün «Ana tili», 2-sinip üçün “hrestomatiya” därisligini täyyarlaydu. 1982-jili başlanğuç siniplar üçün metodikiliq qollanmilarni yazidu. 1963-jildin ta pensiyagä çiqqiçä Talğir nahiyälik metodikiliq birläşmisiniŋ räisi bolup işläydu. 35 jil sistemiliq jürgüzgän ilğar iş-täҗribilärni toplap, 2001-jili «Uyğur avazi» gezitiniŋ sähipisidä «Metodikiliq birläşminiŋ paaliyitini җanlanduruş – süpätlik bilim berişniŋ kapaliti» mavzusida çoŋ maqalisi yoruq kšridu. Älvättä, u vaqitlarda bu ämgäk yaş ustazlarğa tepilmas ğäznä edi.
***
İbadät Җahanova 1962-jili İlahun isimliq aliy bilimlik matematik bilän ailä quridu. Bu päzilätlik ustazniŋ mäktäpkä kelişi bilän uniŋ jürüş-turuşi, muamilisi, kämtarliği hämminiŋ kšŋlidin çiqti. İlahun äҗayip sämimiy vä dilkäş insan edi. U 1963-jildin 1998-jilğiçä fizika-matematika pänidin däris bärdi. Öz pänini vä uni oqutuş uslublirini puhta bilgänligidin, uniŋğa mäktäp boyiçä metodikiliq birläşminiŋ räisi väzipisi jüklinidu vä uniŋ hšddisidin utuqluq çiqip, yaş muällimlärniŋ käspiy maharitini aşuruşqa alahidä kšŋül bšlidu.
Oqutuş kabinetliq sistemiğa kšçüşi munasiviti bilän mäktäp mämuriyiti İlahunğa mähsus kabinetni bezäşni tapşurdi. İlahun rässam, hättat, hšsnihät yezişniŋ mahiri bolğaçqa, šziniŋ hüniridin ünümlük paydilinip, šz mäbliği hesaviğa kabinetni yasap, barliq didaktikiliq qurallar bilän җabduqlaydu. Bu kabinet nahiyä vä vilayät boyiçä aldinki qatarliq kabinetlarniŋ biri boldi.
İlahun Änsäriy mäktäptä işläp jürüp, yeziliq keŋäşkä deputat bolup saylinidu. Bu uniŋğa kšrsitilgän häliqniŋ işänçisi vä hšrmiti edi. U şundaqla vilayätlik muällimlärniŋ bilimini mukämmälläştürüş institutida 30 jil davamida emtihan biletlirini täyyarlaş bilän mäşğul bolidu.
Är-ayal muällimlär – bir mähsättä šmür sürgän häqiqiy bähitlik ustazlardur. Ularni novator pedagoglar deyişkä toluq asas bar.
«İbadätniŋ İlahun bilän birliktä yazğan «Mäktäplärdä «Qutadğu bilik» programmisi asasida häliq pedagogikisini paydiliniş» namliq maqalisi «Uyğur avazi» gezitida yoruq kšrdi. Şuniŋ üçün bu är-ayal muällim barliq ustazlarniŋ alqişiğa sazavär boldi», däp äsläydu sabiq mäktäp mudiri, Qazaqstan maarip älaçisi Svetlana Suleymenova.
Matematika päniniŋ muällimi märhum Yarmuhämät Qurbanniyazov hayat vaqtida İ.Änsäriy vä İ.Җahanova häqqidä mundaq däp yezip qaldurğan ekän: «Avgust ayliriniŋ ahirqi künliriniŋ biri edi. Talğir nahiyälik muällimlär keŋäşmisi štüvatatti. Novättä «Eğizçä hesaplaş boyiçä mahirliqni mukämmälläştürüşniŋ matematika pänini tehimu çoŋqur šzläştürüştiki ähmiyiti» mavzusi boyiçä «Qazaqstan maarip älaçisi», täҗribilik muällim İlahun Änsäriy doklad bilän sšzgä çiqti.
İlahunniŋ dokladini barçä muällimlär zäŋ qoyup tiŋşavatqini bilän, hiyalimniŋ pütünläy bizniŋ štmüş hayatimizğa ketip qalğanliğini säzmäy qaptimän. Tätil päytliridä kolhoz-sovhozlarğa işqa barğanda, uniŋ ämgäktiki җasariti başqilarni häyran qalduratti. Һärqandaq işni ahiriğa yätküzmigiçä tinim tapmatti. Säkkiz qirliq bu jigitniŋ mäktäp bädiiy sän°ät šmigi täräqqiyatiğa qoşqan hässisi kšp. Uniŋ räpiqisi İ.Җahanova işida häqiqiy pedagoglarğa has tirişçanliqni җariy qildi. İbadät metodikiliq jurnallarğa maqalilar yezip, šziniŋ ilğar iş-täҗribilirini käsipdaşliri arisida tarqatti. Başlanğuç siniplar därislikliriniŋ häm birnäççä metodikiliq qollanmilarniŋ muällipi. Pütkül aŋliq hayatini bala tärbiyisigä beğişliğan uyğur qiziniŋ ämgigi munasip bahalinip, SSSR vä Qazaqstan maarip älaçisi ataldi. Ular bizniŋ pährimiz boldi…».
Bu ikki maarip älaçisiniŋ yänä bir ohşaş harakteri şuniŋdin ibarätki, ular hemişäm üginişni, izdinişni, yeŋiliq yaritişni šzlirigä turaqliq hämra qilğan ustazlardur.
Ularniŋ şagirti Qazaqstan maarip älaçisi Gülbanu Bavdinova ustazi toğriliq mundaq däydu: «Jillar jillarni qoğlap, häş-päş degiçä İlahun akiniŋ qolidin uçum bolğan biz, şagirtliri, 50 yaştin alqiğan bolsaq, sšyümlük ustazimiz 85 yaşqa toluptu. Ustaz ämgiginiŋ näqädär müşkül, mäşäqätlik, lekin şäräplik iş ekänligini šzäŋ ustaz bolğanda tehimu çoŋqur çüşinidekänsän. 1974-jili Kalinin yezisiğa kšçüp kelip, mäktäpkä däsläp barğinim heli yadimda. Meni ottura boyluq, kelişkän, üzidin huş täbässüm ayrilmaydiğan 40 yaşlar çamisidiki İlahun aka illiq qarşi alğan edi. Uniŋ qolida oquğan çağlirimda ustazimniŋ šz işiğa berilgän, bilimlik muällim ekänligigä kšz yätküzgän edim. Һazir oylisam, İlahun aka štkän äsirniŋ 70-jilliri šz därisliridä häliq pedagogikisini qollinattekän. Mäsilän, fizika därisliridä maqal-tämsillärni, tepişmaqlarni paydilinip, hayattiki qiziq vaqiälärni misalğa kältürätti. Biz därisniŋ qandaq štüp kätkänligini säzmäy qalattuq. Däris intizamini buzğan balilarni җemilimäy, şänigä tägmäy, bälki ästärlik sšzliri vä huş çaqçiği bilän uyalduratti. Därislärgä birär oquğuçi kälmäy qalsa, därru uniŋ šyigä berip, sävävini eniqlatti. Äynä şundaq şiҗaätlik ämgiginiŋ yemişini u şagirtliridin kšrdi. Biz mäktäpni pütärgän jili 21 oquğuçidin 5 älaçi, 8 oquş zärbidari yetilip çiqti. Ular aliy oquş orunlirini tamamlap, šz mutähässisligi boyiçä hizmät qilivatidu. Ustaz izini besip maŋğan şagirtliriniŋ biri Päridäm Qurbanniyazova šzi oquğan mäktäptä ilmiy mudir bolup hizmät qilmaqta. Män bolsam, mäzkür mäktäptä himiya vä biologiya pänliridin däris berivatimän. Muniräm Pähirdinova, Mahinur Şämşidinova, Gülpäm Zordinova – matematika päniniŋ muällimliri.
«Ustaz kšrmigän talip, bilimdä bolmas ğalip» däp Yüsüp Has Һaҗip eytqandäk, İlahun aka ohşaş šz käspini sšyüp ämgäk qilğan ustazlardin bilim vä tärbiyä alğaçqa, biz arzu-tiläklirimizgä yättuq. İlahun aka bizni inaqliqqa, insanpärvärlikkä tärbiyilidi. «Alim bolmisaŋlarmu yahşi adäm boluŋlar» degän ibarini dayim quliğimizğa quyatti».
Peşqädäm ustazniŋ maarip sahasidiki nämunilik iş paaliyiti munasip bahalinip, «Qazaqstan maarip älaçisi», «Çoŋ oqutquçi» unvanliriğa vä nahiyälik, vilayätlik maarip bšlümliriniŋ Pähriy yarliqliriğa sazavär boldi.
Ustaz kšpjilliq iş-täҗribisini hulasiläp, «Mäsililär vä uniŋ yeşiliş amilliri», «Testlar toplimi», «Matematika vä matematiklar» kitaplirini yezip, yaş ävlatqa soğa qilip qaldurdi.
İlahun bilän İbadätniŋ iҗil-inaq ailisidä tärbiyilängän üç pärzändimu mäktäpniŋ äŋ ilğar oquğuçiliridin bolup, hayatta šz ornini tapti. Bu bähitlik, ibrätlik insanlar 10 nävrä vä 7 ävrä sšydi. Sšzümniŋ ahirida şuni eytmaqçimänki, ustaz bolsa, İlahundäk, İbadättäk bolsun. Ämgäkni sšysä, şulardäk sšysun. Ular aŋliq hayatida tinimsiz ämgäk, izdiniş, üginişni šzigä hämra qilğan ülgilik ustazlardur. Ularni uyğur maaripiniŋ bügünki bayraqdarliri däp işäşlik eytalaymiz.

Ustaz
(Qerindişim İlahun bilän
İbadätkä beğişlaymän)

Ustaz uluq Alladin qalsa,
Seni uçum qilğan şu ustaz.
Uniŋ saŋa siŋgän äҗrigä,
Ömürvayät hizmät qilsaŋ az.

Ustaz uluq Alladin qalsa,
Saŋa ilim qilğan şu ata.
Ustaziŋni başta kštärmäy,
Kesip štsäŋ aldidin hata.

Ustaz uluq Alladin qalsa,
Ustaz degän šŋmäs bir toga.
Uniŋ häqqi qalar boynuŋda,
Һär qädämdä qilsaŋ bir dua.

Ustaz uluq Alladin qalsa,
Şuŋa uniŋ orni äriştä.
Qançä šsüp kätsäŋmu, amma
U ävliya, hä sän päriştä.

Ustaz uluq Alladin qalsa,
Yol kšrsitip yanğan u çiraq.
Bilip-bilmäy häqqin yegänlär,
Bu duniyada oŋmaydu biraq!

Ustaz uluq Alladin qalsa,
U ğämgüzar ğämhor bir ata.
U bebaha gšhär, şatovi,
U härgizmu ämäs bir mata.

Ustaz uluq Alladin qalsa,
U anaŋdäk äziz, ätiva.
Ävliyadäk dana insan u,
Tapalmidim başqa pätiva…

Abduğopur QUTLUQ,
şair.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ