Baravärlik bilän ärkinlikniŋ, birlik bilän güllinişniŋ asasi

0
940 ret oqıldı

Asasiy Qanunimiz bizniŋ mämlikitimizniŋ baş hšҗҗiti bolup hesaplinidu. Konstitutsiya — arman qilğan ärkinligimizniŋ şiari, yarqin keläçigimizniŋ mustähkäm tüvrügi, u dšlitimizniŋ altun ğäznisi, utuqlirimizniŋ soğulmas buliği.

N.Ä. NAZARBAEV.

Buniŋdin on yättä jil ilgiri, yäni 1995-jilniŋ 30-avgust küni bolup štkän җumhuriyätlik umumhäliq referendumida biz elimizniŋ Asasiy Qanuni — Konstitutsiyani qobul qilğan eduq. Şuniŋdin beri elimizda җämiyätlik hayatniŋ hämmä sahalirida adäm häyran qalarliq šzgiriş-yeŋiliqlar, äŋ muhimi, dadil ilgiriläşlär yüz bärdi. Mana moşundaq täräqqiyatniŋ qisqa qäräl içidä ämälgä eşişi, birinçidin, Dšlät rähbiri Nursultan Nazarbaevniŋ uttur rähbärligi bilän işlängän elimiz Konstitutsiyasiniŋ šz mäzgilidä qobul qilinişi bolsa, ikkinçidin, şu Konstitutsiya hoquqlirini kapalätländürgän vä qorğan bolğan barliq qazaqstanliqlarniŋ šz ara dostluği bilän ittipaq-birligi, säyasiy turaqliq vä җämiyätlik razimänlikniŋ nätiҗisidur.

Konstitutsiya qobul qilinğan dävirniŋ iҗtimaiy-säyasiy vä ihtisadiy qiyinçiliqlarğa tolup-taşqan bir zaman bolğanliğini untumasliğimiz keräk. Biraq dana Rähbärniŋ keläçäkni pämläşni bilidiğan hisliti yänä bir qetim yarqin kšrünüp, härqandaq qiyinçiliqni äynä şu Asasiy Qanunğa riayä qilğan halda häl qilişni bilduq. Rast, Konstitutsiya qetip qalğan hšҗҗät ämäs. Dävir rohiğa, җämiyätniŋ tälivigä bola, uniŋğa ikki qetim sezilärlik šzgirişlär bilän qoşumçilar kirgüzülüp, päqät ihtisadiy islahatlarğila ämäs, bälki duniya җamaätçiligi undaq boluşini päräzmu qilmiğan demokratik-säyasiy tüzümniŋ qeliplişişiğa yol eçildi. Nätiҗidä, Konstitutsiya teçliq, turaqliq, razimänlik bilän güllinişniŋ, säyasiy-hoquqniŋ vä barliq dšlät institutliriniŋ nätiҗidarliq kapalitigä aylandi, 130din oşuq millät väkili yaşaydiğan Qazaqstanda säyasiy turaqliq, millätlär ara vä konfessiyalär ara razimänlikniŋ çoŋqur yiltiz tartişiğa puhta asas boldi.

Därhäqiqät, 1995-jili qobul qilinğan bu Konstitutsiya mustäqil elimizniŋ qisqa tarihidiki äŋ inavätlik bir sähipä bolup qaldi. Tarih demäkçi, šz mäzgilidä O.Bismark «Tarihni yeziş ämäs, yasaş ähmiyätlik», degän ekän. Biraq bu, insaniyätniŋ miŋjilliq täҗribisi kšrsätkinidäk, härkimniŋ qolidin keliveridiğan iş ämäs. Һäqiqätänmu, uluq tarihni uluq adämlär yasaydu. Bir mänbädin oquğinim yadimda, mundaq şähslär alahidä hususiyätlärgä egä bolidekän: keläçäkni pämläşni biliş vä uniŋ nätiҗidarliq täräqqiyat yoliniŋ asasini selişni aldin-ala kšrüş, hayatiy parasätlik vä kamdin-kam uçraydiğan ästä saqlaş qabiliyiti, ämgäk qilişqa bolğan huştarliq, šzi qobul qilğan qararlarniŋ toğra ekänligigä şübhilänmäslik, qaytmas iradä, šz aldiğa qoyğan mähsätkä yetişkä bolğan intilişniŋ qanuniy bazisini täyyarlaş vä uni ämäliyatta җariy qiliş bolup hesaplinidu. Moşu vä başqimu hislätlärniŋ hämmisini Alla taala bärgän vä Liderliq qabiliyiti yaqqal kšrünüp turğan Prezidentimiz Nursultan Nazarbaev äsirlär qiyilişida, duniyani zil-ziligä kältürgän häm säyasiy, häm ihtisadiy, geografiyalik šzgirişlär dävridä, šz hälqi üçün tarihiy җavapkärlikni boyniğa elişni bildi vä uniŋ hšddisidin şäräp bilän çiqti.

Elimizniŋ qisqa tarihiğa yänä bir qetim kšz taşlisaq,  mustäqillikkä qol yätküzüş aldida Qazaqstanniŋ suveren dšlät süpitidiki täräqqiyat mümkinçiligi guman kältüridiğan tähminlärgä asas bolğanliği yoşurun ämäs. Çünki Qazaqstanniŋ ihtisadi Märkäzniŋ ham äşiya kšzi boldi, uni az degändäk, SSSRniŋ härbiy-işläpçiqiriş kompleksi üçün mänbä boldi. Җumhuriyät ihtisadiniŋ 93 payizi İttipaqqa beqinip, päqät 7 payizila içki haҗät üçün paydilinildi.

Qoldin yasalğan ekologiyalik apät šlkilär — Aral deŋizi bilän Şämäy yadro sinaqliri poligoniniŋ aqivätliri җämiyätkä eğir därt elip käldi. Şuniŋ bilän billä şu päytlärdä bäzibir sabiq keŋäş җumhuriyätliridä nurğunliğan millätlär ara toqunuşlar yüz berip, teç ahaliniŋ qeni tškülüşkä başlidi vä kšpmillätlik häm kšpdinliq Qazaqstan orun elişi mümkin bolğan hovup-hätärniŋ aldida turğan edi. Şuniŋ üçün bolsa keräk, ataqliq Zbignev Bjezinskiyniŋ «NPO» jurnaliğa 1993-jili bärgän sšhbitidä qäyt qilinğan Qazaqstanda musulman vä hristian dinliri väkilliriniŋ arisidiki toqunuş yugoslaviyalik stsenariyniŋ qaytilinişiğa elip kelişi mümkin ekänligi toğriliq pikri täsadipi ämäs edi. Amerikiliq säyasätçi Qazaqstanniŋ mustäqil dšlät süpitidiki täräqqiyatiğa pessimistik kšz qarişiğa bolğan yalğuz adäm ämäs edi. Moşundaq eğir şaraitta Prezidentimiz qandaqtu-bir hataliqqa yol qoyuşqa heçqandaq hoquqi yoq ekänligini šz mäzgilidä sezip-bildi, päqät dana adämlärgä has parasät bilän iş elip bardi. Uniŋ «Äŋ aldi bilän ihtisat, andin — säyasät» şiari duniyaniŋ ihtisadiy-säyasiy mäydanida qanatliq ibarä bolup qalğanliğimu şu säväptin. Şuŋlaşqa Nursultan Nazarbaev kšpmillätlik çaŋiraq astida teçliq bilän razimänlikni qeliplaşturup, bu bebaha utuqni jigirmä bir jil davamida kšziniŋ qariçuğidäk saqlap kelivatidu. Äynä şundaq hizmät hšddisidin, elimizda moҗut onliğan milliy mädäniyät märkäzlirigä ohşaş, җumhuriyätlik Uyğur etnomädäniyät märkizimu şäräp bilän çiqivatidu, däp oylaymän. ҖUEM namiğa şähsän elimiz Prezidenti N.Ä. Nazarbaevtin Täşäkkürnaminiŋ kelişi vä härhil däriҗidiki minbärlärdin bizniŋ namimizğa turaqliq illiq inkaslarniŋ eytilişi, juquridiki pikrimniŋ ispati bolsa keräk.

Prezidentimizniŋ täşäbbusi bilän kšpmillätlik elimizda teçliq bilän razimänlikni, turaqliqni täminläşniŋ nadir instituti bolup hesaplinidiğan Qazaqstan hälqi Assambleyasi qurulup, utuqluq paaliyät elip berivatidu. Eytmaqçi, bu Assambleya Konstitutsiyaniŋ täŋtuşi. Һär ikkilisi, huddi qoş gezäktäk, dšlitimiz bilän hälqimizniŋ mänpiyitigä adilanä hizmät qilivatidu.

Moşu yärdä Büyük Britaniyaniŋ sabiq prem'er-ministri Margaret Tetçer Nursultan Nazarbaev bilän uçraşqan päytidä mundaq däp eytqanliğini äsläp štkän toğra däp oylaymän: «Mustäqillikkä qol yätküzgändin beri Sizniŋ ülgilik säyasitiŋiz hälqiŋizni ärkinlikkä yetiläp kelivatidu. Pessimistlar etnikiliq vä rohiy härhilliq eliŋizniŋ grajdanlirini birläştürälmäydu, bu Qazaqstanniŋ halsizlinişiğa elip kelidu, däp šz pikirliridin ham nätiҗä çiqirişi mümkin. Biraq Qazaqstan šz hälqiniŋ mädäniy härhilliği nätiҗisidä jildin-jilğa güllinivatidu. Ändi millätlärniŋ hilmu-hil än°äniliri bilän hilmu-hil dinlarğa etiqat qilişi mämlikätniŋ qudritini iҗabiy energetika bilän beyitmaqta. Siz alahidä hšrmät-ehtiramğa munasip şähskä aylandiŋiz».

Һäm dšlätkä, häm şu dšlätniŋ rähbirigä şan-şäräp elip kälgän barliq närsilärniŋ asasi Konstitutsiya ekänligini inavätkä alsaq, şu Konstitutsiyaniŋ hämmä җähättin pişşiq işlängänligini kšrüşkä bolidu. Һazir qollinişta boluvatqan Konstitutsiya toğriliq şundaq däp eytişqa toluq asas bar. Çünki Konstitutsiyaniŋ yeŋi mätinini täyyarlaş җäriyanida Prezident Nursultan Nazarbaev Asasiy Qanunniŋ layihisini täyyarliğuçi işçi topiğa qaysidu-bir älniŋ Konstitutsiyasini kšçirişni ämäs, bälki Qazaqstanniŋ geografiyalik orni bilän ähvalini äskä alğan halda, başqa mämlikätlärniŋ täҗribisiniŋ asasida, bizniŋ җämiyätlik-säyasiy qädriyätlärgä munasip bolidiğan Asasiy Qanunni täyyarlaşni tapşurdi vä härbir maddiniŋ mätinini šzi ätrapliq ügändi, qoşumçilarni kirgüzüp, täkliplärni bärdi. Bügün äl arisida «Nazarbaevniŋ Konstitutsiyasi» aliy bahasiğa egä bolğan Asasiy Qanun җämiyätlik razimänlik bilän säyasiy turaqliqqa, häliq mänpiyitigä nişan qilinğan ihtisadiy täräqqiyatqa, qazaqstanliq vätänpärvärlikkä, oçuq grajdanliq җämiyätkä, täräqqiy ätkän dšlätkä has bolğan barliq täläplärgä toluq җavap beridu.

2011-jili, Konstitutsiyaniŋ qobul qilinğanliğiniŋ 15 jilliğiğa beğişlanğan täntänidä Nursultan Nazarbaev «Biz hakimiyät quruşniŋ yeŋi usullirini bäkitkän vä grajdanlarniŋ asasiy hoquqlirini himayä qilidiğan šz Konstitutsiyamizni qobul qilduq. Biz bügünki qol yätküzgän barliq utuqlirimizğa 1995-jili umumhäliq referendumida qobul qilinğan Konstitutsiyamiz arqiliq yättuq», däp eytti pähirlängän halda. Һä, näq 1995-jili 30-avgust küni Qazaqstan demokratik, zayirliq, hoquqiy vä iҗtimaiy mämlikät süpitidä šz keläçigini bälgülidi. Şuŋlaşqa 30-avgust — Konstitutsiya küni däp bälgülinip, umumhäliq mäyrimigä aylandi.

Älvättä, Konstitutsiya toğriliq, uniŋ yeziliş tarihi toğriliq, umumän, uniŋ җämiyitimiz hayatidiki muhim vä munasip orni toğriliq helä nurğun närsilärni eytişqa vä yezişqa bolidu. Biraq, şähsän meniŋ mähsitim ämäs, bälki bügün elimizda qeliplaşqan millätlär ara munasivätlärniŋ baş lokomotivi boluvatqan dostluq bilän ittipaqliqniŋ asasi näq Konstitutsiya kapalätländüridiğan hoquqlarda ekänligini yänä bir qetim äsläp štüştin ibarät, halas. Äynä şundaq hoquqlar tüpäyli biz duniyada šz ara dostluqniŋ ülgisini kšrsättuq, şu dostluğimiz tüpäyli duniya Qazaqstanni tonuvatidu. Birla misal, tehi yeqindila Londonda štkän XXX Yazliq Olimpiada oyunlirida bizniŋ sportçilar yättä (!) altun medal'ğa qol yätküzdi, җämi 13 medal' utuvelip, Olimpiadiğa qatnaşqan 205 dšlätniŋ arisida naräsmiy komandiliq hesap boyiçä 12-orundin kšründuq. Bu utuq, sšz yoq, šz ara dostluğimizniŋ nätiҗisi. Bizgä hoşalliq dämlirini hädiyä qilip, elimizniŋ Gimnini yättä qetim yaŋratqan, muqäddäs Bayriğimizni kšktä yälpüldätkän sportçilar arisida altä millät väkiliniŋ boluşi Qazaqstandiki häliqlär dostluğini duniya ähligä eniq namayiş qildi. 

… Dšlätçilikni şäkilländürüş җäriyani heçqaçan tohtiğan ämäs. Һazirqi hayat bizdin bäzibir, җümlidin konstitutsiyalik šzgirişlärni täläp qilişi mümkin. Biraq bir närsä eniq — ämäliyattiki Qazaqstan Җumhuriyitiniŋ Konstitutsiyasi häliq mänpiyitigä, mustäqil elimizniŋ täräqqiyatiğa, häliqlär dostluği bilän җämiyätlik razimänlikkä, bärikät bilän elimizniŋ asasiy bayliği bolup hesaplinidiğan adämlärgä vä ularniŋ mänpiyätlirini qoğdaşqa hizmät qiliveridiğan bolidu.

Şahimärdan NURUMOV,

җumhuriyätlik Uyğur etnomädäniyät märkiziniŋ räisi.

 

 

Bälüşüş

Javap qalduruŋ