Häliq treneri

0
1 117 ret oqıldı

Bähtişat SOPİEV,
«Uyğur avazi»

Rossiyadä duniya çempionati štüvatqaçqimu, qäyärgila barmaŋ, päqät futbolniŋ gepi. Moşundaq bir päyttä futbol җankšyärila ämäs, šz vaqtida sportniŋ mäzkür türidin talay musabiqilärgä iştrak qilğan, andin poŋzäkni «terä päläygä» avuşturğan malivayliq Şahavdun Bahamov toğriliq yezişqa toğra käldi. Uni tonuydiğanlar «Şahavdun yaki Şahavdun aka, poŋzäksiz, bokssiz yaşalmaydu» deyişidu. Akimiz pütkül hayatini sportqa, yäni şagirt täyyarlaşqa beğişliğan insan. Biraq uniŋ heç atiği, mäydisidä bir tal medalimu yoq…Ataqliq adämlär çiqqan jut
Şahavdun akiniŋ šyidin mehmanlar üzülmäydu. Bäzilär uniŋ sport häqqidiki qiziq hekayiliriniŋ tiŋşiğili kelidu. Yaşlar mäslihät soraydu. Akimiz bu mavzuda zerikmäyla sšzläydu. Anarhan animiz bilän kelini Svetlana mehmanlarni kütüp harmaydu. U küni šyidä almutiliq tonulğan aşpäz Mämtäli Musahunov vraç Muhtar İsmayilov bilän oltiriptu. Ular qizğin sšhbätkä çüşüp ketiptu. Yänä şu futbolniŋ gepi. Meniŋ bilän yeqindin tonuşqan Şahavdun aka gäpni umumiy mavzuğa yštkidi.
– Bu tävärrük jut, – däp sšzini başlidi u. – Bu yärdin Üzär Üsänov isimliq Ämgäk Qährimani çiqqan. Qazaqniŋ ataqliq rejisseri Talğat Temenovniŋ, kšrnäklik jurnalist Marat Toqaşbaevniŋ juti. Ataqliq alimlar – memar, professor Bährim Ğlavdinov vä biologiya pänliriniŋ doktori Mäsimҗan Velämov, Qazaqstanniŋ hizmät kšrsätkän ärbabi, yazğuçi-dramaturg Ähmätҗan Һaşiri qatarliq şähslärniŋ kindik qeni moşu yeziğa tškülgän.

Ata-anisi häqqidä
Bahamovlar bäş bala. İkki oğul, üç qiz. Ularniŋ arisida Şahavdun aka sportni tallavaptu. Dadisi Avdun Bahamov Uluq Vätän uruşiniŋ veterani. Uruştin bir putidin ayrilip kelip, Malivaydiki «Mayak» sovhozida tamakida brigadir bolup işläydu. Özi äsli bayseyitliq. Balilarniŋ anisi Rehan Һezbaqievaniŋ šmrimu etizda štkän ayal.
— Apamniŋ monu Ğulҗa yolini qandaq yasiğanliği häqqidiki hekayisi tehi yadimda, – däydu Şahavdun aka. – 14, 17 yaşliq qizlar zämbildä qum taş toşup, keçä-kündüz işläptu. 1941-jili 21-iyun' küni yolni pütirip, «uh» däm alğan ekän. Ätisi Uluq Vätän uruşi başlinip ketiptu. Keyin anilar, tehi turmuşqa çiqmiğan qizlar güҗäk, kätminini kštirip, ärlärniŋ orniğa etizğa atlanğan ekän. Anam «Һšrmät Bälgüsi» ordenini sahibi.

Futbol, «terä päläy» vä «Kommunizm tuği»
Yeza balisiniŋ sportqa bolğan qiziqişi futboldin başlinidiğu, – däydu sšhbätdişim. – Mänmu şularniŋ biri. Padiğa qoşuvätkän kalilarni haydap keliş üçün šydin çiqip ketimizdä, qaraŋğu çüşkändä biraqla kelimiz. Poŋzäk qoğlap, bäzidä kalilarni untupmu qalattuq. 4-sinipta oquvetip, futboldin birinçi musabiqigä qatnaştim. Bir küni kiçik anamniŋ härbiy komissariatta praporöik bolup işläydiğan oğli maŋa şähärdin kona «terä päläy» elip käptu. Şu kündin başlap boksqa bolğan qiziqişim başlandi. Bu vaqiäniŋ yadimda qalğini şu jili uyğur tilida «Kommunizm tuği» geziti yoruq kšrdi. Uniŋda sport toğriliq ähbaratlarmu boldi. Şu çağlarda uyğur tilidiki bu gezit yeza balisi üçün çoŋ rohiy bayliq boldi. U hazirmu şundaq. Bokstiki däsläpki ustazlirim Mäŋsür aka Sadirov, Dergaçev degän kişilärnimu untuğinim yoq. Şularniŋ ämgigi tüpäyli, kšpligän musabiqilärgä qatnaştim.

Däsläpki «җäŋ»
1966-jili ottura mäktäpni tamamliğan Ş.Bahamov Almutidiki täntärbiyä institutiğa oquşqa tapşuridu. U yärdin emtihandin ğulap ketip, GPTUğa çüşidu. Biraq boks bilän şuğullinişni davamlaşturidu.
– Birinçi qetim ringqa 1966-jili çiqtim, – däydu sport veterani štmüşni äsläp. – Talğirdiki yeza egiligi tehnikumida nahiyälik turnir boldi. Rastini eytsam, bu musabiqidä utulup qaldim. Amma bu meniŋ üçün çoŋ «savaq» boldi. Keyin armiyağa kättim. Һärbiy hizmättin keyin Almuta şähiriniŋ birinçiligi üçün štkän musabiqidä birinçi orunni aldim. Yänä bir musabiqidä hazir ismi rivayätkä aylanğan ataqliq boksçi Abdureşit Abdurahmanov utuqqa erişti.
Şähärdä yeŋidin tonuluşqa başliğan boksçi 27 yeşida ailä şaraitiğa bağliq yeziğa qaytip kelidu. Bu yaqta däsläp yezidiki ottura mäktäptä, andin hoşna Oktyabr' yezisidiki sport mäktividä işläydu.
– Yeziğa qaytip kälginiŋizgä škünämsiz? – soridim uniŋdin.
– Şähärdä qalsam, alliqaçan «hizmät kšrsätkän mäşiqländürgüçi» atiğiğa erişättimmekin, – däpmu oylaymän. Amma yeziğa qaytip kälginimgä heçqaçan škünmäymän. Çünki kšpligän şagirtlarni tärbiyiläp qatarğa qoştum. Bu meniŋ üçün bu härqandaq ataqtinmu juquri. Äŋ ävzili, män häliqniŋ alqişiğa eriştim.

«Üç nävräm
duniya çempioni»
— 70 – 80-jilliri sport bizniŋ nahiyädä yahşi täräqqiy ätkän edi. Yoşuridiğini yoq, 1997-jili ikki nahiyä qoşulğanda, Çeläktä nurğun sahalar aqsap qaldi, – däydu Şahavdun aka. – Sport şularniŋ biri desäm hatalaşmaymän. Bizdä üç sport mäktivi bolğan edi. Ularmu yepilip kätti.
Sšhbätara Şahavdun aka “üç nävräm” duniya çempioni däp qaldi. Sürüştürsäm, şagirtliriniŋ şagirtliri duniya çempioni boptu. Şularni u «nävrilirim» däp qoyidekän. Ular uşu-san'da boyiçä duniya çempioni Һemit Tohtahunov, bokstin Marat Mäzimbaev. Sport veterani yänä bir çeçen balisiniŋ ismini yadiğa alalmidi.
«Dilmurattin
ümütüm zor»
Bügünki kündä Şahavdun akida ottuz bala mäşiqlinivetiptu. «Bäzidä bizniŋ balilar işiniŋ ahirini çiqarmay, yerim yolda taşlap ketidu», däp ränҗişini bildürdi mäşiqländürgüçi.
– Yaşlarniŋ çüşinigi qiziq, – däydu sport veterani. – Bäzilärniŋ kinolardiki ohşaş bir-ikki «җäŋdin» keyinla çempion bolğusi kelidu. Bäzilär «biz bäribir jiraqqa baralmaymiz» däp šzini “taşlavetidu”. Bu toğra ämäs. Mäsilän, Dilmurat Miҗitovni alayli. Bu yärdä uniŋ mäşiqländürgüçisi Dolqun Kamekovniŋ ämgigi bebaha. Uyğur jigiti häliqara ringtin kšrünüvatidiğu. Uniŋ keläçigidin ümütüm zor. Mänğu uni tonumaymän. Amma uniŋ işqivazliriniŋ biri. Dilmuratqa päqät nurğun işläş keräk. Boks degän şundaq närsä: tär tšküp, ämgäk qilğandila, mähsitiŋgä yetisän.
Ävu bir jili Bayseyittin üç balini häliqara turnirğa apardim. Halmurat Raziev çempion boldi. Timur ikkinçi orunni, üçinçisi üçinçi orun aldi. Undaq jigitlär kšp. Keyin ular başqa sahalarğa ketip qaldi.
– Baliliriŋiz sizniŋ yoluŋizda maŋdimu?
– İkki oğlum bar. Rufat mäktäptä täntärbiyidin däris beridu. Marat quruluşçi. Tšrt nävräm bar. Aman bolsaq, ularni sportqa җälip qilişqa tirişimän.
…Mehmanlar Şahavdun akidin yänä futbol häqqidä soridi.
“Kim duniya çempioni bolidu?” Soal bir. Älvättä, җavaplar härhil. Uni, älvättä, vaqit kšrsitidu…

Bälüşüş

Javap qalduruŋ