Yeŋi dävir harpisidiki «Sadaiy tarançi»

0
419 ret oqıldı

Keŋäş İttipaqi tarihidiki muhim vaqiä — Fevral' inqilavidin keyin җämiyättiki šzgirişlärni millät mänpiyiti yolida paydilinip qalmaqçi bolğan bir top ilğar ziyalilar birlişip çoŋ izgü işlarni qolğa alidu.Җämiyättiki iҗtimaiy däriҗisidin qät°iy näzär bir mähsät üçün tär tšküşkä bäl bağliğan ular häliqni savatsizliq, nadanliq, җahalät çaŋgilidin qutulduruş üçün nahayiti kšp ämgäk qilişqa toğra kelidiğinini yahşi çüşändi. Keŋäş ideologiyasi yol bärmigänligi üçün şu dävirniŋ ilğar bayliri, rohaniy šlimaliri häqqidä mälumatlar nahayiti az. Şuŋlaşqa Һüsäyinbäg Yunusov, Märüp Mäsudi, Asim Damoliniŋ iş-paaliyitigä bügünki kün nuqtäiy näzäridin baha beriş täläp qilinidu.
«…Һämmä җamaätçilik işlirini başqurup turidiğan «Milliy şora» täşkil qilindi. Җümlidin «milliy särmayä» däp atilidiğan milliy kapital moҗut boldi, bu särmayä mäktäplärgä, mätbuat vä başqilarğa hiraҗät qilinidiğan boldi. «Sadaiy tarançi» gezitiniŋ asasi selindi. Bizniŋ «Sadaq» namliq işçi jurnaliniŋ rähbiri Z.Beşiriy (tatar yazğuçisi) redaktor boldi. Buniŋ orgini – «Milliy şora». Eytqandäk, «Sadaiy tarançi» geziti Oktyabr' šzgirişigä qädär päqät ikkila qetim çiqişqa ülgärdi. Bu sanlarda Һ.Yunusovniŋ «Millät oğliniŋ millät oğliğa heti» namliq maqalisi besildi. «Sadaiy tarançiniŋ» qalğan sanliri Oktyabr' šzgirişidin keyin (6- yaki 7-sanlarğa qädär), älvättä, bäzibir maqalä vä şeirlarniŋ mäpküräviy kamçiliqlirini hesapqa almiğanda, šzgirişni yaqlap çiqişqa başlidi. Gezit litograf usuli bilän näşir qilindi vä ahça bälgülirini näşir qiliş üçün Yättisu oblusluq Sovnarkomi litografiyani eliş munasiviti bilän gezitni çiqiriş tohtitildi.SNKniŋ qarariğa benaän gezitni tipografiya ussuli bilän çiqirişni tämin qilimiz däp vädä bärgän edi. (Bu gezitlarniŋ nushiliri Yarkänttä çiqidiğan «Kolhozçilar avazi» gezitiniŋ redaktsiyasidä saqlanğan boluşi keräk. Gezit başqa çiqmidi…» («Abdulla Rozibaqiev-120» kitavi. 283-bät).
Keŋäş hškümitini Yättisu täväsidä ornitiş härikätliriniŋ paal iştrakçisi, bol'şevik, 1918-jildiki «Zarya Svoboda» gezitiniŋ däsläpki muhärriri R.Mareçek šz hatiriliridä mundaq yazidu:
«Däsläpki künlärdä härbiy revolyutsiyaliq komitet üçün pul mäsilisi җiddiy mäsililärniŋ biri edi.Türkstan Respublikisi Häliq Komissarliri Keŋişigä (SNK) mäbläğ mäsilisi boyiçä Taşkäntkä muraҗiät qilğinimizda, Kolesovniŋ imzasi bilän «Özäŋlarni mäbläğ bilän täminläşni bilmisäŋlar, silärniŋ bol'şevik bolmiğiniŋlar». Birinçi mänbä – hškümätni ağduruş vaqtida bankilardin tartip elinğan pul edi. İkkinçi mänbä – Vernıy bayliridin musadirä qilinğan altun-kümüç, pul edi. Äyni vaqittiki çiqimlarni yepiş üçün bu mäbläğ yetişmätti, älvättä.
Yättisu nesiyä bälgülirini çiqiriş häqqidä oylaş keräk edi. Şähärdä litografiya vä litografiya mutähässisliri bolidiğan. Grebenöikov ahça bälgülirini besişni tez yolğa qoyup, 1-3-5-10 vä 50 rubl' närqidiki ahça bälgüliri besilişqa başlidi. Ahça bälgüliridä bizniŋ finans komissari Ponomarevniŋ, härbiy komissar Beresnevniŋ, Häliq Komissarliri Keŋişiniŋ (SNK) räisi Bıkovniŋ imzaliri bolidiğan…
Nesiyä biletlirini besiş häqqidä Yättisu vilayiti Finans komissariniŋ qarari 1918-jili 18-aprel'da çiqqan bolsimu härbiy härikätlärniŋ başlinişi tüpäyli 28-aprel'da «Zarya Svoboda» (№40) Vilayätlik gezitida besildi (Qazaqstan Җumhuriyiti Prezidentiniŋ Arhivi, f-811,Op-4, D-107, L-4).
Mareçek täkitligän härbiy härikätlär aprel' eyiniŋ otturilirida yeŋi hškümätkä qarşi yüz bärgän vaqiälär edi.1918-jili aprel'da Vernıy qorğiniğa bolğan huҗumdin keyin «Kazak vä tarançilarniŋ isiyani» degän uqum şäkillinip qalğanliğini şu dävirdiki räsmiy hšҗҗätlär dälillimäktä. Һakimiyät üçün qarimu-qarşiliq küçiyip, kona tüzümni yaqliğuçiliri bilän yeŋi tüzümni ornatquçilar arisida җiddiy küräş ketip barğan vaqitta Һämra Feredinov räisligidä vä Abdulla Rozibaqiev katipliğida işçi tarançilarniŋ umumiy jiğinida «Zarya svobodı» gezitida ittipaq namidin «işçi tarançi ahaliğa işçi hälqiniŋ düşmänliri, äksil inqilapçilar täripidin tarqitilivatqan iğva ğevätlärgä işänmäslik, ularniŋ täsirigä berilmäslik toğriliq muraҗiät elan qiliniş» qarari elinğan edi. Hälqimizniŋ kšp qismi qandaq hakimiyät kelip, qandaq hakimiyätniŋ ketivatqinini tehi eniq çüşinip kätmätti. (Bu jiğinniŋ protokoli gezitimizniŋ štkän sanida Erşat Äsmätovniŋ «Äsirlär sadasi» maqalisida yezildi). Şu jiğinda İttipaqniŋ 490 äzasi täripidin «Sadaiy tarançi» geziti Yättisudiki musulmanlarniŋ birdin-bir orgini bolğanliqtin, vilayättiki barliq musulmanlar Häliq hakimiyitiniŋ barliq dekretliri vä başqimu säyasiy vaqiälär häqqidä gezit arqiliq mälumatlarni elip turidu. Bu işçi musulmanlarni säyasiy tärbiyiläş üçün keräk bolğanliqtin, umumiy jiğin tipografiyalik uslub bilän moşu gezitni çiqirişni davamlaşturuşni toğra däp hesaplaydu.
Redaktsiyaniŋ äzasi gr. A.Rozibaqievniŋ täkitlişiçä, redaktsiyadä basmihana vä gezitni tarqitiş poçta hizmätliri üçün mäbläğ yoqluği tüpäyli, härtäräplimä muhakimidin keyin tohtam qilindi: gezitni mäbläğ bilän täminläş üçün 5000 rubl'ni zaem süpitidä yardäm berişkä İşçilar, Soldatlar, Dehanlar vä Musulmanlar deputatliri keŋişigä iltimas qilip muraҗiät qilinsun», degän qarar qobul qilinğan.
Bu qarar bilän däsläp Vernıy şähiriniŋ İşçilar, Soldatlar, Dehanlar vä Musulmanlar deputatliri keŋişigä (Sovdepiğa) muraҗiät qilindi. Ändi Sovdepniŋ tšvändiki protokoliğa näzär ağdurayli.
Protokol 15
Vernıy Soldatlar, İşçilar, Dehanlar vä musulmanlar keŋişiniŋ jiğini
28-may, 1918-jil Juravlevniŋ räisligidä vä Udintsevniŋ katipliğida 58 adämniŋ qatnişişi bilän štküzülgän jiğin käçqurun saat 3tä eçildi.
9. Tarançilarniŋ qarari vä «Sadaiy tarançi» gezitini çiqiriş üçün 5000 rubl'ni zaem süpitidä beriş štünüşi җakalandi.
Oratorlar ularni qollap-quvätläş keräkligini, bu işni vilayätlik iҗraiy komitetqa tapşuruş keräkligini täkitlidi. Yoldaş Minskiyniŋ täklivi: Vilayätlik iҗraiy komitetqa qollap-quvätläş vä tez arida 5000 rubl' miqdarida pul aҗritiş štünüşi bilän kiriş keräk.
Qarar qilindi: täklip qobul qilindi.
(Almuta vilayätlik dšlät arhivi. F-489,op-1,d-17, s-2, l-93).
Bu vaqitta Vilayätlik iҗraiy komiteti (Oblispolkom) ändila vuҗutqa kälgän edi.
Yättisu iҗraiy komiteti (İspolkom) Leninğa Nikolay Bıkovniŋ imzasi bilän 1918-jili 26-mayda tšvändiki mäzmundiki telegramma yollaydu:
«Yättisu vilayitiniŋ Vernıy şähiridä uezd vä şähär väkilliridin aliy qanun vä nazarät orgini – 21 adämdin tärkip tapqan vilayätlik iҗraiy komitet (Oblispolkom) quruldi. Bol'şeviklar – 19. solçi eserlar – 2. Vilayätlik komissarlarğa başquruş biyligi tapşuruldi. Kazak, burjuylarniŋ, äksil inqilapçilarniŋ isiyani şäpqätsiz basturulmaqta. Keŋäş hškümitiniŋ mustähkämläş üçün 200 – 500 Kronştad matroslirini ävätişni soraymiz. Qiriq million ahça bälgülirini ävätiş häqqidä därhal buyruq berişiŋizni štünimiz. Bizdä täminat bar, äpiyün, juŋ, mal-varan vä terä. Yättisu bay šlkä…».
Moşu yärdä «Vilayätlik iҗraiy komitet «Sadaiy tarançi» gezitini näşir qiliş täklivini qobul qildimu?», «Abdulla Rozibaqievtäk aŋliq ziyalilarniŋ gezitni davamlaşturuş işi yerim yolda nemişkä tohtap qaldi?» degän soallarniŋ tuğuluşi täbiiy.
«Taşkänt җäŋgivar otryadi» däp atilidiğan җazaliğuçi otryadniŋ komandiri Mitrofan Muraev hälqimizniŋ «җalliti» retidä eytilsimu, uniŋ Yättisu vilayitiniŋ Pävquladdä Komissari süpitidä atqurğan işi, Pävquladdä Komissarniŋ çäksiz hoquqliri häqqidä nahayiti az yezildi.
Muraev šzini märkäzniŋ adimi retidä yärlik iҗraiy komitettin üstün qoyatti. Yärlik hakimiyät orginiğa uniŋ bilän hesaplişişqa, uniŋ buyruqliriğa boysunuşqa toğra kelätti häm uniŋ kelişimisiz heç iş ämälgä aşmatti. Addiy işlar boyiçä Muraevniŋ namiğa yazmiçä yezilğan štünüşlärniŋ arhivlardin tepilişi bizniŋ şundaq hulasigä kelişimizgä zämin bolmaqta.
Şundaq qilip, Yättisu täväsi boyiçä çäksiz hškümranliqqa egä Pävquladdä komissar Muraevniŋ may eyiniŋ ahirida «uyğurlarni җazalaş» qanliq jürüşi başlinip kätti. Gezit mavzusidin jiraqlap kätmäy, şuni eniq eytişqa boliduki, Abdulla Rozibaqievniŋ «Sadaiy tarançi» gezitini davamlaşturuş işi Vilayätlik iҗraiy komitetiğa yätkändä, Muraevniŋ Yättisu täväsidiki hškümranliği başlinip, šlkä qizil qanğa boyaldi. Miŋliğan ayallar tul, naresidä balilar jitim qaldi. Nahayiti kšp qizlar vä ayallar qizil äskärlär täripidinla ämäs, Rossiyaniŋ içki šlkiliridin kelip orunlaşqan rus dehanliri täripidin «olҗa» qilindi, ailä asriğuçisidin ayrilğan kšpligän aililär šyliridin qoğlinip, qaçaqlarğa aylandi. Baş-panasiz qalğanlarniŋ, jitim-yesirlarniŋ açliqtin šlüp ketiş hovupi tuğuldi. Gezitni davamlaşturuşni kšŋligä pükkän Abdulla Rozibaqievniŋ oy-hiyali häliq ğemida qalğanliqtin, bu mäsiliniŋ orunliniş qäräli keyingä qaldurulidu.
Hälqimizniŋ beşiğa çüşkän şundaq külpätlik künlärdä Abdulla Rozibaqiev šz hälqi üçün qançilik җanpidaliq kšrsätkänligini tšvändiki hšҗҗätlär tästiqläydu:
Mandat 112
Musulman işçiliri vä soldatliri deputatliri D.Saltanaev, A.Rozibaqiev, G.Abubakirov vilayätniŋ Һärbiy qisimliriniŋ komandaniğa qaçaq musulman ayalliriniŋ paҗiälik halitini muhakimä qiliş üçün delegetsiya retidä ävätilgänligini imza vä mšr bilän tästiqlinidu.
Räis. İmza
Katip
31-may 1918-jil. Vernıy şähiri
Bir kündin keyin tšvändiki hšҗҗätkä Muraevniŋ imzasi qoyulidu.
Musulman işçi, soldatliriniŋ iҗraiy komitetiğa
Qarşi bättiki ärizigä munasivätlik, silärgä härhil şähslärniŋ qolidiki qaçaq-musulman ayal-qizlirini azat qiliş hoquqi tapşurulidu.
Yättisu vilayitiniŋ pävquladdä komissari Muraev.
Ad°yutant Zatıl'nikov
1-iyun' 1918-jili, Vernıy şähiri.
(Almuta vilayätlik dšlät arhivi. F-489, op-1 d-126 s-9,l-91).

Bu hšҗҗätniŋ tšvänki täripigä mundaq sšzlär yezilidu:
Һazirqi hšҗҗätkä asasän yamanlarniŋ qara niyitiniŋ beguna qurvanliriğa aylanğanlarğa hisdaşliq bildüridiğan barliq grajdanlarğa musulman ayal-qizliri häqqidä härqandaq mälumatni, qäyärdä kimniŋ qolida ekänligini Musulman işçiliri vä soldatliri deputatliriniŋ iҗraiy komitetiğa hävär berişiŋlarni štünimän.
Musulman işçiliri vä Soldatliri deputatliri iҗraiy komitetiniŋ räisi.
İmza
Yänä bir hšҗҗät:
Musulman işçi, soldat deputatliriniŋ täşkiliy komiteti
5-iyun' 1918-jil
Vernıy deputatlar keŋişiniŋ iҗraiy komitetiğa

Yättisu vilayitiniŋ pävquladdä komissari Muraevniŋ №35 1-iyun' 1918-jildiki qarariğa bağliq härhil qollardiki musulman ayal-qizlirini azat qiliş bizgä tapşurulğan. Һazir bizdä şundaq 700gä yeqin ayal jiğildi. Ular boş mäktäplär bilän šylärgä orunlaşturulğini bilän açliqniŋ därdini tartivatidu. Kšrsitilivatqan yardäm nahayiti az, deŋizdiki tamçini äslitidu. Şuŋlaşqa umumhäliq hškümiti täripidin yardäm berilişi keräk. Juqarqi eytilğanlar asasida 700 adämniŋ qosiğini toyduruş üçün vaqitliq tamaqlanduruş punktini eçişqa İҗraiy Komitetniŋ 15000 rubl' bšlüşini štünimiz. Mäbläğ bšlüngän täğdirdä musulman soldat-işçiliri vä Tarançi İttipaqi bu işniŋ täşkillinişini šz zimmisigä alidu.
(F-489,op-1 d126, s-9 l-59).
Şundaq vähimilik künlärdä gezit çiqiriş mäsilisi keyingä sürülsimu, kün tärtividin çüşkini yoq. Tähminimizçä, «Atu» paҗiäsidin keyin «Tarançi avazi» degän nam Yättisu täväsidiki Keŋäş hškümitiniŋ ayrim äzaliriniŋ eŋidin štmäy qalğan boluşi vä barliq musulmanlarğa ortaq mätbuat orginini barliqqa kältürüş mäsilisi aldinqi orunğa çiqqan boluşi mümkin.
Musulman işçiliri, soldatliri deputatliriniŋ täşkiliy komiteti
№662
15-iyun' 1918-jil Vernıy şähiri.
Vilayätlik näşirlär Komissariğa
1918-jili 13-iyun'da vilayätlik näşirlär komissariniŋ qatnişişi bilän štküzülgän jiğinda musulman tilida gezit näşir qiliş mäsilisi muhakimä qilinip, oy-pikir almaşturuldi.
Qarar qilindi: Yoldaş Fedotovniŋ proletariat vä işçi demokratiyasiğa payda beridiğan başlanmisini alqişlaş, barliq küç bilän, ideya häm maddiy җähättin qollaş.
Musulman qismi boyiçä gezit hadimliriğa tšvändiki şähslärni tävsiyä qiliş:
S.Gabbasov, S.Şakirdjanov, K.Gabitdinov, B.Hismutdinov, A.Rozibaqiev, A.Abdurazaqov, N.Muhamediev, Z.Başirov
Räis.
«Sadaiy tarançi» gezitiniŋ däsläpki sani җämiyättä çoŋ säyasiy-iҗtimaiy šzgirişlär harpisida yoruq kšrgänliktin, birär ideologiyagä hizmät qilmiğan. Buni Abdulla Rozibaqievniŋ tšvändiki sšzliri dälilläydu:
«…Bizdä birinçi gezit «Sadaiy tarançi» namida Almutida 1918-jilniŋ beşida çiqti. Bu vaqitta Yättisuda baylarniŋ vaqitliq hškümiti pütmigän edi. Bol'şeviklar qozğilişiniŋ aldi edi. Bu gezitni çiqarğuçi – uyğur hälqi jutdarçiliğiniŋ beşida turğan vilayät tarançi-tuŋgan komiteti nä işçi-dehan yolini vä vaqitliq hškümät yolini tutalmay «arisalda» qalğan vaqitta, uniŋ gezitimu şu «arisaldiliqniŋ» äksini berip, bäş nomer çiqip tohtaldi. Keyinki ikki nomeri hakimiyät Şorağa štkändin keyin çiqip, Şora yolini tutuşqa tämtiläp baqsimu, tarançi-tuŋgan komiteti yepilişi bilän «Sadaiy tarançimu» tohtidi («Abdulla Rozibaqiev-120» kitavi.54-bät»).
Älvättä, kommunistik tüzüm dävridä «milliy mänpiyätkä hizmät qilğan» däp yeziş mümkin ämäs edi. Şundaq yazğan täğdirdä millätçiliktä äyiplängän bolatti. Amma «Sadaiy tarançi» gezitini bärpa qilişqa qatnaşqan Abdulla Rozibaqiev bu äyiplärdin hali bolğini yoq. Qazaqstan Җumhuriyiti Prezidentiniŋ arhivida Qadir haҗi Һaşimhaҗievniŋ Abdulla Rozibaqievqa çapliğan yala-tšhmätliri boyiçä elip berilğan täkşürüş nätiҗiliri kšrsitilgän muhim bir hšҗҗät saqlanmaqta. Hälqimizniŋ tonulğan alimi Kommunar Talipovniŋ «Tarih savaqliri yaki štmüşsiz keläçäk yoq» degän kitavida şu hšҗҗät ihçamlap berilgän. Tšvändä hšҗҗätniŋ «Sadaiy tarançiğa» munasivätlik qisminila kältürüp štimiz.
A.Rozibaqievni äyipläş fakti boyiçä täkşürüşniŋ nätiҗilirigä bağliq VKP(B) Qazaq šlkilik nazarät komissiyasiniŋ äzasi S.B. Bekbatırovniŋ heti.
Almuta şähiri 1929-j 13-dekabr'
Uyğur tilida näşir qilinidiğan «Qutuluş» gezitiniŋ 47 – 50-sanlirida yoldaş Һaşimhaҗiev Qadirhaҗiniŋ «Partiya sepigä štüp, proletariat yolini torima» särlävhilik maqalisi besilğan. Mäzkür maqalida VKP(b) äzasi yoldaş Һaşimhaҗiev yoldaş Rozibaqievni birqatar җinayät vä qilmişlarda äyipligän. Jürgüzülgän täkşürüşlär nätiҗisidä tšvändikilär eniqlandi:
…Äyipniŋ 3-punkti: Yoldaş Rozibaqiev 1917 – 1918-jilliri millätçi gezit «Sadaiy tarançiniŋ» redkollegiya äzasi bolğan. Yoldaş Rozibaqiev häqiqätän Tarançi komitetiniŋ orgini hesaplanğan «Sadaiy tarançi» gezitiniŋ redkollegiyasidä bolğan. Amma u Tarançi komitetiniŋ vä «Sadaiy tarançi» redkollegiyasiniŋ tärkividä qisqa vaqit boluşi җäriyanida Tarançi komiteti rähbärliriniŋ (Һüsäyinov vä başqilar (Һüsäyinbäg Yunusov näzärdä tutuluvatidu – muälliplär) millätçilik tendentsiyalirigä qarşi Keŋäş hakimiyiti ğayiliri vä şiarlirini jürgüzüşkä härikät qilğan.
Äyipniŋ 4-punkti: Yoldaş Rozibaqiev «Sadaiy tarançi» geziti yepilğandin keyin qalğan 9-10 oram qäğäzni meçit podvaliğa yoşurup, Keŋäş hakimiyitiniŋ başqa hakimiyät bilän almişişini kütüşkä başliğan. Uniŋ mähsiti millätçi «Sadaiy tarançi» gezitini qaytidin çiqiriş edi. Bu faktmu tästiqlänmidi, äksiçä, şu närsä eniqlandiki, «Sadaiy tarançi» geziti yepilğandin keyin qalğan qäğäz toluği bilän «Kämbäğällär avazi» gezitini çiqiriş üçün paydilinildi.
QJPA,f 719. Op.1, D1314. L.14-15. Äsli nusha. Maşinkida besilğan.
İҗtimaiy – Säyasät Tarihi Rossiya Dšlät Arhivida (RGASPİ) saqlinivatqan 1922-jili Stalinğa yollanğan hättä Abdulla Rozibaqiev vä Masançi bilän birliktä Qadir haҗi Һaşimhaҗievniŋ isim-şäripi yezilğan. Milliy mänpiyät yolida A Rozibaqiev heçkimni bšlmigän.
Abdulla Rozibaqiev Oktyabr' inqilaviniŋ ideyalirigä çäksiz işängän. Marksizm-Leninizm yoli arqiliq pütkül uyğur hälqini yeŋi täräqqiyat baldiğiğa elip çiqmaqçi bolğan. Hätkä täpsiliy tohtalmay, äŋ ahirqi qismini šz äyni boyiçä kältürüşni toğra kšrduq:
«…Ya vıdvigayu sleduyuöie polojeniya i proşu
vas, tov. Stalin, okazat' Vaşe vozmojnoe sodeystvie v osuöestvlenii ih:
1. Sozdat' pri TsK KPT ili hotya bı pri Semireçensk. Obkome KPT Tsentral'noe Byuro uygurskih kommunistiçeskih sektsiy, obespeçiv material'no izdanie im odnoy ejenedel'noy gazetı na uygurskom yazıke.
2. V partiynom poryadke razreşit' organizatsiyu naşey konspirativnoy rabotı sredi podpol'nıh revolyutsionnıh organizatsiy Kaşgarii i Djungarii, poruçiv eto Ts.B. Uyg-komsektsii ili otdel'nomu emu otvetstvenneyşemu rabotniku po personal'nomu naznaçeniyu.
Neobhodimo ob°edinit' rabotu sredi molodeji Kaşgarii i Djungarii, kotoraya vedetsya seyças Kominternom Molodeji.
3. Printsipial'no soglasitsya s sozıvom konspirativnogo s°ezda podpol'no-revolyutsionnıh organizatsiy, na kotorom vırabotat' plan dal'neyşey rabotı v usloviyah mestnosti.
Çlenı Ts.İ.K. Sovetov Turkrespubliki
Predsedatel' Oblastnogo Komiteta Revsoyuza «Uygur-Kaşi-Djung r-h»
A. Rozıbakiev – Pred.b. TsK Soyuza çlen K.P. s 1918g.
M. Massançi – Çlen -»- 1918g.
K. Haşim-Hadjiev – aktivn. pab. Kaşgarii -»- 1920g.
G. Moskva 11 noyabrya 1922g.»
RGASPİ,f.62,op.2,d.64,l.27-39

Kšrünüp turğinidäk, bu hättimu gezit mäsilisi birinçi punktta täkitlängän.
Abdulla Rozibaqievniŋ 1925-jili 8-iyun'da «Kämbäğällär avazi» gezitiniŋ tšrt jilliği munasiviti bilän yazğan maqalisiniŋ mäzmuni tšvändikiçä:
«21-jili birinçi iyun'da Taşkänttä pütkül Ottura Aziyadiki uyğur uyuşmiliriniŋ s°ezi eçilip, hämmä uyğur hälqi (altişärlik, tarançi, tuŋganlar) birlişip, inqilaviy, mädäniy vä säyasiy yolni biriktürdi, uyğur soyuzi eçip, märkiziy komitet saylidi.
Mana moşu s°ezğa beğişlinip 21-jili birinçi iyun'da Taşkänttä «Kämbäğällär avazi» namida bir künlük gezit taş basmida besilip çiqti. Bu häqiqätän birinçi märtivä birläşkän uyğur yoqsulliriniŋ birinçi avazi edi.
«Kämbäğällär avazi» baylar hškümiti dävridä mayda bayliq mäslägidä (ideologiyasidä) çiqqan «Tarançi avazi» («Sadaiy tarançi») orniğa işçi-dehan hškümiti dävridä pütkül uyğur (altişärlik, tarançi, tuŋgan) yoqsul vä kämbäğälliriniŋ pütün Ottura Aziya häm Uyğurstanğa çaŋildiğan, taralğan birinçi inqilaviy «avazi» bolup mäydanğa çiqti. Şuniŋ üçün «Kämbäğällär avazi» – uyğur hälqiniŋ häqiqiy azatliqqa çiqqinidin bälgü bärgän birinçi avaz. Şuniŋ üçün bizniŋ inqilaviy mätbuatimizniŋ tarihida «Kämbäğällär avazi» birinçi orunni alidu. Şuniŋ üçün bizniŋ milliy inqilaviy mätbuatimizniŋ tarihi şu 1921-jili birinçi iyun'din başlinidu»
(«Abdulla Rozibaqiev-120» kitavi. 55-bät).
Dana ädip «inqilaviy» degän sšzni bekar paydilanmiğan. Sotsialistik tüzüm quruş üçün sinipiy küräş ovҗ alğan (bir millätni bay-kämbäğälgä bšlgän) dävirdä «Kämbäğällär avazi» birinçi gezit bolğini bilän milliy mätbuat tarihida u birinçi ämäs edi. Oktyabr' inqilaviniŋ rohida tarihiy vätinimizdiki millitimizniŋ säyasiy-iҗtimaiy hayatidimu çoŋ šzgirişlärni ämälgä aşuruşqa bolidiğiniğa çäksiz işängän җämiyät ärbabi bu gezitni «inqilaviy avaz» däp bekar täkitlimigän.
1918-jildiki räsmiy mälumatlar boyiçä, Yättisu vilayiti turğunliriniŋ umumiy saniğa nisbätän ahaliniŋ 4,2 payizila savatliq bolup, 95,8 payizi savatqa egä ämäs edi (QJPA,f-811, op-20, d-235, l-10)
Mana şundaq dävirdä milliy mänpiyätlärni tuğ qilğan «Sadaiy tarançi» geziti duniyağa kälgän edi. Uniŋ säyasiy-iҗtimaiy šzgirişlärgä tolup taşqan dävirdä yeŋiliqqa intilişniŋ, oyğinişniŋ bir kšrünüşi bolğanliğiğa şäk-şübhä yoq.
Riad QURBANOV,
Aznat TALİPOV.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ