Astana – milliy ideya timsali

0
172 ret oqıldı

Şšhrät MÄSİMOV,
«Uyğur avazi»

Astana – Mustäqil Dšlätlär Һämdostluğidiki äŋ sür°ätlik täräqqiy etivatqan şähär. Bu künlärdä 20 jilliğini nişanlavatqan mustäqil Qazaqstan paytähti häqiqätänmu җoşqun šsüvatqanliği bilän duniya birläşmisini häyran qalduruvatidu. Astanaliqlar bäzidä häzil arilaş, bäzidä җiddiy halda, «ägär bari-yoqi bir-ikki ayğa başqa yaqlarğa ketip, keyin kälsäŋ, җäzmän qandaqtu-bir yeŋi zamaniviy inşaät kšz aldiŋda päyda bolidu», degän gäplärni qilidu. Mundaq pikirlärni şähär mehmanliriniŋ lävzidinmu aŋlaşqa bolidu.Һäqiqätänmu bizniŋ paytäht misli kšrülmigän däriҗidä sür°ätlik täräqqiy etivatidu – territoriyasi käŋiyip, ahalisiniŋ sani šsüvatidu, nadir memarçiliq inşaätlär kšpiyip, ular şähär sšlitigä sšlät qoşuvatidu. Qazaqstan paytähti muhim häliqara mäsililärni muhakimä qiliş märkizigä aylinivatidu. Şuniŋ nätiҗisi tüpäyli uniŋ duniya birläşmisi aldidiki abroy-inavitimu barğansiri aşmaqta.
Paytähtkä munasivätlik şuni qoşumçä qilişqa toğra kelivatiduki, Tselinograd şähiri (Qazaqstan paytähtiniŋ keŋäş dävridiki nami – Ş.M.) sabiq SSSR vaqtidila җumhuriyät paytähti däp atiliş imkaniyitigä egä bolğan edi. Sävävi, 1964-jili KPSS Märkiziy Komitetiniŋ birinçi kativi Nikita Hruöёv Qazaqstan SSR paytähtini moşu yärgä yštkäşni täklip qilğan. Buniŋda şähärniŋ geografiyalik orni asasiy ispat-dälil boldi. Kim bilidu, ägär Hruöёv hakimiyät beşida qalğan bolsa, biz bügünki taŋda Qazaqstanniŋ yeŋi paytähtiniŋ 20 jilliğini ämäs, bälki kam degändä, yerim äsirlik toyini nişanlişimiz mümkin edi. Älvättä, bu päqät tähmin-päräzlärdur.
Һä, mustäqil Qazaqstan paytähtiniŋ 20 jilliği toğriliq gäp qilidekänmiz, štmüşkä näzär taşlap, tarih sähipilirini biraz varaqlaşni toğra kšrüvatimiz.
Mälumki, mustäqillikniŋ däsläpki jillirida Qazaqstan Җumhuriyitiniŋ Prezidenti Nursultan Nazarbaevniŋ strategiyalik täpäkküri mämlikätni täräqqiy ätküzüşniŋ uzaq muddätlik vaqitqa molҗalanğan istiqballiq yolini bälgülidi. Paytähtni kšçiriş mustäqil dšlät tarihida yeŋi dävirniŋ başlinişi bolup, bügünki taŋda Astana –dšlät birliginiŋ rämzigä, XXI äsirniŋ zamaniviy şähirigä aylandi. Şundaq ekän, Qazaqstan tarih šlçimidin elip qariğanda, nahayiti qisqa qäräldä duniya җamaätçiligigä zamaniviy şähärni bärpa qiliş boyiçä muhim milliy layihini ämälgä aşuruş ülgisini namayiş qildi, däp işäşlik eytalaymiz.
Moşuniŋ hämmisi nemidin başlandi?
1994-jili 6-iyul'da Nursultan Nazarbaev Qazaqstan Jumhuriyiti Aliy Keŋişiniŋ umumiy mäjlisidä «Qazaqstan Җumhuriyitiniŋ paytähtini kšçiriş toğriliq» doklad bilän sšzgä çiqidu. Şu küni Aliy Keŋäş paytähtni Almutidin Qazaqstanniŋ märkizidiki Aqmoliğa kšçiriş toğriliq tarihiy qarar qobul qilidu (näq şuŋlaşqa hazir 6-iyul' Paytäht küni süpitidä nişanlinidu – Ş.M.).
1995-jili 15-sentyabr'dä Dšlät rähbiri «Qazaqstan Җumhuriyitiniŋ paytähti toğriliq» Pärmanni imzalaydu. Һšҗҗätkä muvapiq Aliy vä märkiziy hakimiyät orunlirini Aqmoliğa kšçiriş işlirini uyuşturuş boyiçä dšlät komissiyasi qurulidu.
Ändi mämlikät Prezidenti 1997-jili 10-oktyabr'dä Qazaqstan hälqigä qilğan Muraҗiitidä «…HHI äsir bosuğisida turup biz … qedimiy Sarıarqaniŋ muqäddäs asmini astidiki yeŋi paytähtimiz toğriliq elan qilimiz… Buniŋdin keyin vä äbädiy-äbät moşu yärdä, bepayan mämlikätniŋ qaq märkizidä, häliq üçün täğdiranä qararlar qobul qilinidiğan bolidu. Ändi bu yärdä Vätinimizniŋ jürigi soqidiğan bolidu. Qazaqstan šziniŋ üçinçi miŋ jilliq harpisidiki tarihiy täğdirini moşu yärdä bälgüläydu…», däp täkitläydu.
1997-jili 20-oktyabr'dä Qazaqstan Җumhuriyiti Prezidentiniŋ «Aqmola şähirini Qazaqstan Җumhuriyitiniŋ paytähti däp elan qiliş toğriliq» Pärmani çiqti. Mäzkür Pärmanğa muvapiq 1997-jilniŋ 10-dekabr' künidin tartip Aqmola suveren Qazaqstan yeŋi paytähti bolidu. Pärman çiqip, säl kam bir aydin keyin, yäni 8-noyabr'da şähärgä Qazaqstan Dšlät rämzliriniŋ nämuniliri – dšlät bayriği, gerbi vä Prezident ştandarti kältürülidu. Mustäqil Qazaqstan tarihida yeŋi sähipä eçilidu.
Mälumki, u çağda şähär ahalisi üç yüz miŋğa yeqin adämni täşkil qilatti. Arida jigirmä jil štä-štmäyla paytäht turğunliriniŋ sani milliondin eşip kätti.
1998-jili 6-mayda Qazaqstan Prezidentiniŋ Pärmaniğa muvapiq Aqmola şähiri “Astana” degän, şairanä namğa egä bolidu. Şähärniŋ nami yärlik iҗraiy vä vakalätlik organlarniŋ paytäht җamaätçiliginiŋ hahiş-tiläklirini hesapqa alğan iltimasi boyiçä vä Qazaqstan Җumhuriyitiniŋ Һškümiti yenidiki Dšlät onomastikiliq komissiyaniŋ hulasisi asasida šzgärtilidu. Şu jili 10-iyun'da suveren Qazaqstanniŋ paytähti häliqara miqiyasta tonuşturulidu. Bu yärdä şu närsä alahidä rämzgä egä boldiki, Astana häliqara däriҗidä tonuşturulğan jil, çoŋ qazaqstanliq yol – 2030-jilğiçä bolğan Täräqqiyat stragegiyasini ämälgä aşuruş başlanğan jil boldi.
Äynä şuniŋdin etivarän, asasi Uluq dala kšçmän mädäniyitiniŋ kšp äsirlik yarqin tarihidin başlinidiğan Astana Märkiziy Aziyadiki çoŋ şähärgä aylinişqa başlaydu. Paytähtniŋ baş plani Prezident Nursultan Nazarbaevniŋ şähärgä evraziyalik qiyapät beriş ideyasini hesapqa alğan halda işlinidu. Astananiŋ nadir inşaätliri çoŋqur rämzgä egä. Mäsilän, yeŋi paytähttä birinçilärdin bolup bärpa qilinğan «Bäyterekni» alayli. Memarçi Aqmırza Rustembekov muällipi bolğan mäzkür inşaätniŋ egizligi – 97 metr, ändi uniŋğa kiydürülgän şarni qoşup hesapliğanda, 107 metrni täşkil qilidu. «Bäyterek» yaş, mustähkäm, šsüvatqan däräqni äkis ättüridu. U tarihiy tomurini saqlap qalğan, puhta asasqa egä vä parlaq keläçäkkä intilğan dšlätniŋ rämzi bolup hesaplinidu. Duniyaviy liderlar, juquri däriҗilik şähslär bu yärgä pat-patla kelidu. Yaş paytäht «Bäyterektin» qariğanda, huddi aliqanda turğandäk bilinidu. Mäzkür nadir inşaät şähärniŋ baş diqqätkä sazavär җayliriniŋ biri bolup, turistlar üçün çiqirilğan barliq magnitkilarniŋ qimmitini aşurmaqta.
Prezident qarargahi «Aqorda», «Qazaq eli» monumenti, «Han Şatır» kompleksi, «Astana-Arena» stadioni, «Astana-Opera» teatri, «Qazaqstan» kontsert zali… umumän, paytähttä selinğan zamaniviy inşaätlär san-sanaqsiz, däp eytalaymiz. Qisqisi, yalğuz qazaqstanliqlarla ämäs, bälki pütkül җahan ähli Esil däriyasiniŋ qirğiğidiki şähärniŋ, obrazliq qilip eytsaq, kün sanap ämäs, bälki saat sanap šzgirivatqanliğiniŋ şahidi bolmaqta. Astana bari-yoqi on jildila duniyaviy däriҗidä etirap qilindi. Qazaqstanniŋ yeŋi paytähti YuNESKOniŋ «Duniya şähiri» mukapitiğa sazavär boldi. Mundaq ataq qisqa qärälniŋ içidila iҗtimaiy-ihtisadiy, säyasiy vä mädäniy täräqqiyatta äҗayip utuqlarni qolğa kältürgän, millätlärara vä konfessiyalärara hämkarliqni mustähkämläş mähsätlirini ämälgä aşurğan säyyaridiki yeŋi şähärlärgä berilidu. 1999-jili 16-iyul'da YuNESKOniŋ Baş kativi Federiko Mayor Astanağa «Şähärlär teçliq üçün» Häliqara konkursi ğalibiniŋ medali vä sertifikatini tapşurdi. Äynä şuniŋdin etivarän Astana «Teçliq şähiri» namiğa egä.
Astana ätrapida ormanzarliq vuҗutqa kältürülüp, uni çätälliklär “daladiki yeşilzarliq” däp ataydu. Qisqisi, Astana päqät Qazaqstan paytähtila ämäs, bälki muhim häliqara uçrişişlar, muzakirilär vä türlük sammitlar štküzülidiğan җayğa aylandi. Mäsilän, Duniyaviy vä än°äniviy dinlar rähbärliriniŋ qurultiyini štküzüş üçün mähsus Teçliq vä razimänlik sariyi selindi. Angliyalik memarçi Norman Foster layihisi boyiçä selinğan mäzkür inşaät häliq arisida «piramida» däp atilidu. U şähärniŋ diqqätkä sazavär җayliriniŋ birigä aylandi. Һär üç jilda Astanağa türlük dinlar, millätlär vä mädäniyätlärniŋ väkilliri jiğilip, konfessiyalärara razimänlikni vä häliqlär birligini mustähkämläş boyiçä muhim mäsililär muhakimä qilinivatidu.
Astana bari-yoqi üç jilda «EKSPO-2017» Häliqara ihtisaslaşturulğan kšrgäzmisigä täyyarliq kšrüp ülgärdi vä uni utuqluq štküzdi.
Ulardin taşqiri bizniŋ paytähtimizdä Mustäqil Dšlätlär Һämdostluği, Kollektivliq behätärlik şärtnamisiniŋ täşkilati, Şanhay hämkarliq täşkilati ohşaş birqatar häliqara qurulumlar dšlät vä hškümät rähbärliriniŋ uçrişişliri juquri däriҗidä štküzüldi. 2010-jili 1-dekabr'da ariğa on jil selip, Evropidiki Behätärlik vä hämkarliq täşkilati Sammitiniŋ štküzülüşi Astanani XXI äsirniŋ real geosäyasiy märkizigä aylandurdi desäk, aşurup eytqanlaq ämäs. Qazaqstan şu jili EBҺT räisi süpitidä evraziyalik behätärlik vä hämkarliq säyasitiniŋ täşäbbuskari häm jürgüzgüçisi boldi. Ändi EBҺT Sammitida qobul qilinğan Astana Deklaratsiyasi bolsa, alämşumul behätärlikniŋ barliq yšnilişliri boyiçä kelişilgän işqa yol açidiğan nadir hšҗҗätkä aylandi.
Hulläs, Astana äsir beşida duniyada vä regionda orun elivatqan toqunuşlarni teçliq yoli bilän birtäräp qiliş, tšzümlükni, teçliq häm integratsiyani tärğip qiliş boyiçä häqiqiy umumsäyyarilik dialog mäydaniğa aylandi.
Şuniŋ bilän birqatarda Astananiŋ ihtisadimu җoşqun täräqqiy ätmäktä. Paytähtni täräqqiy ätküzüş taktikisi vä strategiyasi «Astananiŋ güllinişi – Qazaqstanniŋ güllinişi» (2001-jil), «Astanani 2030-jilğiçä täräqqiy ätküzüşniŋ strategiyalik plani» (2006-jil) programmilirida bälgülängän.
Şähär ihtisadida mähsus ihtisadiy zonilar ohşaş nätiҗidarliq mehanizmlar, tehnoparklar, juquri tehnologiyalär paydilinilivatidu. Sanaätniŋ Qazaqstan üçün yeŋi bolğan sahaliri täräqqiy etip, teplovozlar, vagonlar, vertoletlar çiqirilivatidu. Başqiçä eytqanda, Astana –Qazaqstanniŋ innovatsiyalik jürigi. Paytäht başqa regionlar üçün täräqqiyat yšnilişini bälgüläydu.
Juquridiki pikir-mulahizilärni hulasiläp eytqanda, Astana Qazaqstan mustäqilliginiŋ, häliq vä hakimiyät birliginiŋ rämzi bolup hesaplinidu. Bügünki kündä Qazaqstan paytähti päqät mämlikätniŋ mämuriy märkizila ämäs, bälki Qazaqstanda yüz berivatqan šzgirişlärniŋ, bärpakarliq küç-quvätniŋ, häliqniŋ šz küçigä, keläçigigä, ävladiniŋ keläçigigä bolğan ümüt-işänçisiniŋ rämzi süpitidä qobul qilinidu. Paytähtimizniŋ baş memarçisi, Dšlät rähbiri Nursultan Äbiş oğli Nazarbaevmu Astananiŋ yüksäk väzipisini «Sarıarqaniŋ qaq otturisida addiyğinä paytäht päyda bolmidi, bälki keläçäkniŋ bšşügi duniyağa käldi. Astana tarihi vä qazaqstanliqlarniŋ täğdiri bir-biri bilän çämbärças bağlanğan. Ägär bizniŋ tarihimizda Astana bolmiğanda, Qazaqstan bügünki çoqqilarni egilimigän bolar edi. Mustäqillik Astanani vuҗutqa kältürdi, šz novitidä, Astana bizniŋ Mustäqilligimizni mustähkämlidi vä tehimu küçäytivatidu», däp täriplidi.
Därhäqiqät, yeŋi paytäht Astananiŋ jilnamisi davamlişip, yeŋi äsirdiki milliy tarih yaritilivatidu.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ