Muradiğa yätkän Muradil

0
204 ret oqıldı

Muradil akam dadam Tohtahunniŋ täŋtuşi edi. Ular kiçigidin dost bolup štkän. Hälqimizdä: “Ataŋ šlsimu, ataŋni kšrgänlär šlmisun”, degän maqal barğu. U duniyaliq bolup kätkän ataŋniŋ ağiniliriniŋ biräsini uçritip qalğanda, huddi dadimizni kšrgändäk hoşal bolup ketättuq. Şuŋlaşqimu dadamniŋ qädinas ağinisi, inavätlik dovunluqlarniŋ biri, šz vaqtida hälqi, juti üçün üçün äҗri siŋgän Muradil aka toğriliq yezişni insaniy borçum, däp bildim.Yeza egiligi işläpçiqirişiniŋ häm maarip sahasiniŋ mahir täşkilatçisi, uruş vä ämgäk veterani Muradil Muratov 1906-jili Uyğur nahiyäsidiki qedimiy Dovun yezisida tuğulğan. Şu päyttiki eğir väziyät, turmuş-tirikçilik mäşäqiti tehi kamalät yeşiğa yätmigän šsmürni җismaniy ämgäk bilän şuğullinişqa mäҗbur qilidu, yäni 15 yeşidin başlap täpsä tšmür üzgidäk jigitlär sepidin orun elip, yeza egiligi işliriğa qizğin arilişip ketidu. İnsan hayatiniŋ äŋ esil baliliq dävrini heçbir ğäm-täşvişsiz, oynap-külüp štküzüşniŋ orniğa, ämgäk mäydaniniŋ zärbidar җäŋçisigä aylinidu.
Otjüräk uyğur şairi Lutpulla Mutällip: «Yaşliq adämniŋ zilva bir çeği…» däp yaşliqniŋ insan hayatidiki äҗayip bir gšzäl, täkrarlanmas dävir ekänligi häqqidä küyläp štkän edi. Amma bu misralar müşkül jillarniŋ җapa-mäşäqitini šz zimmisigä alğan Muradil Muratovtäk oğlanlarğa täälluq bolmay çiqti. Ularğa yaşliqniŋ şerin dämlirini sürüş, tamaşä qilip, kšŋül kštiriş nesip bolmidi. Çünki u vaqitlarda yezilarda ämgäk küçila ämäs, bälki birär sahağa yetäkçilik qilğidäk bilimlik kadrlarmu, salahiyätlik mutähässislärmu yetişmätti. Şuŋlaşqimu äqil-idrigi, uyuşturuş qabiliyiti bar insanlarğa barliq sahalar muhtaҗ edi. Şundaq qilip, nahiyä rähbärligi şu täläplärgä toluq muvapiq kelidiğan 24 yaşliq Muradil Muratovqa Dovun yezisidiki «Yolçi» kolhoziniŋ brigadirliği bilän mäktäp mudirliğini qatar elip beriş väzipisini tapşuridu. Täbiitidin ämgäksšygüç, iradilik häm tirişçan jigit yaşliğiğa vä täҗribisiniŋ yoqluğiğa qarimay, šzigä jüklängän väzipä hšddisidin muväppäqiyätlik çiqidu.
Җavapkär hizmätlärdä işläp tavlanğan vä aziraq bolsimu täҗribä topliğan Muradil ändi päqät ata-anisiniŋla ämäs, hälqiniŋ, vätininiŋ oğliğa aylinidu. Şuŋlaqimu u partiya bilän hškümät işäş qilip tapşurğan härqandaq tapşurmini orunlaşqa häqliq edi. Mana şundaq zaman tälivigä muvapiq, Muradil Muratov däsläp hoşna Şuŋqar yezisidiki başlanğuç mäktäpkä, keyiniräk Panfilov nahiyäsiniŋ Pänҗim yezisidiki ottura mäktäpkä ilmiy mudir hizmätlirigä ävätilidu. Bu lavazimlardimu u šziniŋ härtäräplimä qabiliyitini namayiş qilip, rähbärlikniŋ häm käsipdaşliriniŋ izzät-ehtiramiğa erişidu. 1935-jili Muradil Muratov šziniŋ kindik qeni tškülgän juti – Dovun yezisiğa qaytip kelip, mäktäp mudiri väzipisini atquridu. Bu yärdä üç jil paaliyät elip barğandin keyin Uyğur nahiyälik maarip bšlümigä inspektor bolup tayinlinidu. Һä 1939 – 1942-jillar ariliğida Kiçik Aqsu yezisidiki mäktäptä ilmiy mudir bolup işläydu.
Uluq Vätän uruşi başlanğanda, härhil sahalarda äl-jutiğa hizmät qilivatqan kšpligän yaş jigitlärgä qäğäz-qälimini, oğaq-kätminini härbiy quralğa almaşturuşqa toğra kelidu. Şularniŋ qatarida Muradil Muratovqimu 1942-jili mäydanğa qarap yol tutuşqa toğra käldi. U mähsus täyyarliqtin štkändin keyin, 316-atquçilar polki tärkividä Stalingradtin Berlinğiçä baridu. Bu җäriyanda nurğunliğan şiddätlik җäŋlärgä qatnişip, šziniŋ häqiqiy җasur oğlan häm vätänpärvär insan ekänligini namayiş qilidu. 1945-jili eğir җarahätlinip, jutiğa qaytişqa mäҗbur bolidu. Muradil Muratoviŋ Uluq Vätän uruşida kšrsätkän ärligi munasip bahalinip, u İ vä İİ däriҗilik «Şšhrät», İİ däriҗilik «Vätän uruşi» ordenliri, «Stalingradni himayä qilğanliği üçün»,» Uluq Vätän uruşida Germaniya üstidin qazanğan ğalibiyät üçün» vä birqatar tävälludluq medal'lar bilän täğdirlinidu.
Muradil Muratov uruştin keyinki yeza egiligini äsligä kältürüş jilliridimu şiҗaätlik ämgigini davam qilidu. Һärhil jillarda Uyğur nahiyäsiniŋ «Sotsializm», «Kuybışev», «Tel'man» namidiki kolhozlirini başqursa, 1960 – 1976-jillar ariliğida Aqtam yeziliq keŋişiniŋ räisi hizmitini atquridu. U qäyärdä işlimisun, šziniŋ ämgäksšygüçlügini, işbilärmänligini, täşäbbuskarliğini vä mahir uyuşturuş qabiliyitini namayiş qilidu. Kämtarliq, adämgärçilik, käŋpeyilliq ohşaş aliy insaniy hislätliri tüpäyli rähbärlik bilän jutdaşliriniŋ arisida alahidä izzät-ehtiramğa egä bolidu.
Hälqimizdä «Ämgäk bilän är kškirär, yamğur bilän – yär» degän maqal bar. Muradil Muratov äynä şundaq adil häm şiҗaätlik ämgigi bilän muväppäqiyät qazinip, egiz çoqqilardin kšrüngän märt-märdanä insan. Bügünki kündä Aqtam yezisidiki koçilarniŋ biri uniŋ namida atilidu. Äl-juti uniŋ ismini juquri hšrmät vä pähirliniş ilkidä tilğa alidu häm qälb tšridä äbädiy saqlaydu.
Muradil akam bizniŋ šydä pat-pat bolatti. Hatalaşmisam, 11 – 12 yaşliq çağlirimda çay içip oltirip, sšzara şu jilliri Dovunğa mäktäp saldurğanliğini (u bena keyiniräk ağriqhana bolğan) vä äşu quruluşniŋ torusiğa koniçä bora, uniŋ üstigä qomuç, andin saman ämäs, bälki yeŋiçä “dranka” qeqip, andin lay salmaq bolğanliğini aŋliğan edim.
“Bizniŋ İli boyida nemä tola, tal tola. Һä şu talniŋ uzun, kiçik baliniŋ biligidäk talçiviqlirini šküz harvularda elip çiqip, uzuniğa avaylap yerip, “dranka” qilip işlätkän eduq. Äynä şu torus helikäm turuptu”, – däp mäğrurlanğan halda külgän edi u. Eytip qoyayki, “dranka” degän sšzni män däsläp şu Muradil akiniŋ eğizidin aŋliğan edim…
Är yetip, juttin çiqip kätkändin keyin Muradil akam bilän uçrişişlar kam boldi vä u yaq hizmät yüzisidin Aqtam yezisida turup qaldi. Meniŋ bilidiğinim, u pütkül hayatida mäs°ul hizmätlärdä işlidi. Muradil aka Muratovniŋ uruştin kšzidin yaridar bolup kälgänliginimu yahşi bilimän. Şuniŋğa qarimay, u adil ämgigi, tirişçanliği bilän muradiğa yätkän insan.
Gezitimizniŋ štkän sanida Muratovlar ävladiniŋ elan-hävirini oqup, beşim kškkä yätti. Pursättin paydilinip, җäŋ mäydanidimu, teçliq ämgäk qoynidimu härqandaq insan häväs qilğidäk halal hayat käçürgän jutdişimizniŋ hatirisigä beğişlap tädbir štküzüşni niyät qilivatqan Muratovlar ävladiğa rähmät eytqum kelidu.
Zerip MOLOTOV,
peşqädäm mätbääçi.
Almuta şähiri

Bälüşüş

Javap qalduruŋ