«Ğalҗatniŋ sän bağlirida bolğanmu…»

0
494 ret oqıldı

Sabiräm Änvärova
«Uyğur avazi»

Uyğur nahiyäsidiki Kätmän tağliriniŋ etigidä, huddi poezd vagonliridäk, qatar tizilğan yezilar Ğalҗattin başlinidu.Tarihqa bir näzär
Ğalҗatniŋ 200 jildin artuq tarihqa egä ekänligi mälum. Arhivtin elinğan deräklärgä asaslansaq, bu yezidiki däsläpki mäktäp 1910-jili eçilğan ekän. Yäni, şair-yazğuçi Näzärğoҗa Abdusemätovniŋ Qazan şähiridä çiqidiğan «Şora» jurnaliniŋ 23-sanida yoruq kšrgän «Ğalҗat yezisiniŋ ğäm-qayğudin keyinki hoşallliği» namliq maqalisida 1910-jili eçilğan mäktäp häqqidä täpsiliy yezilğan ekän. (Bu maqalä N.Abdusemätovniŋ 1991-jili Almutida «Jazuşı» basmihanisida näşirdin çiqqan «Yoruq sehillar» namliq kitavida besilğan).
1881-1883-jilliri Kätmän bolusliği qurilidu. Mäzkür bolusluq 17 yezidin tärkip tapqan bolup, uniŋ tärkividä Ğalҗat yezisimu kiridu. 1885-jili Kätmän bolusliğida umumän 2211 adäm bolsa, 1910-jili royhätkä eliş jürgüzülgändä, päqät Ğalҗat yezisida 327 ailä, yäni 1738 adäm tirkilip, bolusliqtiki äŋ kšp ailä vä adäm sani moşu jutta tirkälgän ekän.
Keyiniräk asasi äşu 1910-jili selinğan mäktäptä 1936-jilidin keyin Çoŋ Açinoqa, Kiçik Açinoqa, Bšdütä, Kätmän, Şuŋqar, Ardolata, Dardamtu yeziliridin oquğuçilar kelip oquğan ekän. 1946-1947-jilliri Ğalҗat ottura mäktivi internati bilän Kätmän yezisiğa kšçürülsä, 1959-1960-oquş jilida Ğalҗatta 286 orunluq, 12 kabineti vä çoŋ sport zali bar yeŋi mäktäp paydilinişqa beriliptu.
Ändi kolhoz näpäsigä tohtalsaq, tağ bağridiki Qaritam vä Ğalҗat mähällisi qoşulup, «Sotsializm» kolhozi barliqqa käptu. Uniŋda җämi 530 adäm ämgäk qilğan ekän. 1934-1935-jilliri kolhozğa Kamal Äkvär räis bolğan bolsa, 1937-1947-jilliri uni Misir Säydullaev vä härhil jillarda Äsqär Qasimov, Batur İliyasov, Nurväg Seyitov, Jeŋıs Toyşıbekov, Arsen Turdievlar başquruptu.

Ğalҗatniŋ bügünki näpäsi
Därhäqiqät, hazirqi Ğalҗat bilän avalqi Ğalҗat yezisini selişturuşqa bolmaydu. Qazaqstan šz Mustäqilligini alğandin keyin, elimizniŋ šzgä täväliri käbi, Ğalҗat jutidimu zaman tälivigä layiq šzgirişlär yüz bärdi. Һšsnigä hšsün qoşulupla qalmay, mäydani käŋiyip, ahali sani kšpäydi. Häliqniŋ ihtisadiy hal-ähvali yahşilinip, yezida yeŋi iş orunliri eçildi. Bügünki kündä yezida bir ottura mäktäp, meditsiniliq ambulatoriya, ATS, poçta, kitaphana, mädäniyät šyi, 8 soda-setiq märkizi, 1 toyhana häliq üçün hizmät kšrsätmäktä.
Ğalҗat yezisiniŋ yär kšlämi 58198 ga bolup, turğunlarniŋ sani – 2424, yäni 756 ailä. Uniŋ içidä uyğurlar – 2063, qazaqlar – 354, ruslar – 2, šzbäklär – 2, şundaqla bir tatar, bir ukrain vä bir duŋgan millitiniŋ väkili inaq-iҗil yaşap kälmäktä.
Yeza abrikos, šrük-alma, näşpüt, yaŋaq vä päqät Ğalҗatniŋ täbiiitigä maslaşqan daŋliq «kšk alma» qatarliq mevä-çevilär bilänmu daŋliq.
Yeza hakimi Märüpҗan Mämirovniŋ eytişiçä, ğalҗatliqlarniŋ asasiy tirikçiligi dehançiliq bolup, 108 şähsiy dehan egiligidä 118 adäm işläydekän. Älvättä, yeza egiligi tehnikisi tapçilliğimu bar ohşaydu. Buni yahşi çüşängän Ärkin Sidirov, Bähtiyar Mämirov, ändi «Qazanbwlaq» dehan egiliginiŋ räisi Һebibullam Häväydullaev härhil tehnika türlirini setivelip häliqniŋ hiҗalitidin çiqivetiptu.
Yezida tiҗarätniŋ yahşi rivaҗlinip kelivatqanliğini sšz qilğan hakim, moşu mäsilinimu atap štti: mälumki, Uyğur nahiyäsidiki jutlarniŋ täŋdin-tolisida birdin-ikkidin şähsiy balilar bağçisi bar. Amma Ğalҗatta mäktäptiki ihçam märkäzdin sirt balilar bağçisi heliğiçä eçilmaptu.

«Aqbulaqniŋ» süyini qaçan içimiz?»
Ğalҗat yezisiğa kirip kelişimgä, taşliq yolda harvu sšräp suğa maŋğan balilar bilän kümüç çaçliq çoŋlar birdin diqqitimni җälip qilğan edi. Demäk, yezida su mäsilisi helikäm häl qilinmiğanliğini birdin çüşändim. Moşu mäsilä häqqidä soriveduq, «Aqbulaqniŋ süyini qaçan içimizkintaŋ?» deyişti turğunlar.
Ularniŋ bu soaliğa Märüpҗan Mämirovniŋ šzidin җavap elişqa tiriştuq.
– Toğra eytidu. Su mäsilisi äŋ çoŋ muämmalarniŋ birigä aylandi. Huş qilidiğini, bu mäsilimu yeqin-arida häl qilinmaqçi. Bügünki kündä Ğalҗatqa su kirgüzüşniŋ smetilik hšҗҗätlirini täyyarlaşqa byudjettin 5 million täŋgä qaraşturuldi. Biyil hšҗҗätlär täyyarlansa, aldiki bir-ikki jilniŋ içidä ğalҗatliqlar taza içidiğan su bilän täminlinidu däp işäşlik eytalaymän. Bu häqqidä turğunlarniŋmu häviri bar. Ändi yol mäsilisigä kelidiğan bolsaq, yezida barliği bolup 24 koça bar. Uniŋ içidä päqät ikki koça asfal'tlanğan. Yol yasaş işliriniŋ keçikişigä yänä şu su banä boluvatidu. Çünki su kirgüzülsä, koçilar kolinidu. Öylärgä su kirgüzülgändin keyin, birdinla yeza içidiki yollarni rätkä kältürüş işliri başlinidu.

Bir äsirdin oşuq tarihqa egä mäktäp
Mäktäpniŋ tarihi, juqurida eytqinimizdäk, 1910-jildin başlinidu. Şuŋa mäktäp tarihini täkrar qaytilap štüşniŋ haҗiti yoq däp hesaplaymän. Ändi moşu vaqit içidä mäktäpkä mudirliq qilğan şähslärni atap štsäk, artuq bolmaydu. Ular: Abdulhäk Yaqupov, Sidiq Toqaev (Uyğur elipbäsiniŋ muällipi), Rizaydin Hudiyarov, Һezim İskändärov (1958-1962), Asim Qasim (1962-1979), Tursunbay Bähtahunov (1979-1984), Mars Ähmätov (1984-1986), Tel'man Mäşürov (1986-1996), Slamğoҗa Naqısbekov (1996-1998), Mahmut Roziev (1998-2000), Märüpҗan Mämirov (2000-2002). Mäzkür bilim därgahiniŋ hazirqi mudiri Mähämätҗan Yaqupov.
Män bosuğisidin atliğan bu qutluq därgah 1977-jili selinip, 2014-jili muräkkäp җšndäştin štüptu. Kšrünüşidin särämҗan häm zamanğa layiq däp eytişqa bolidu. Mäktäptiki 83 muällimniŋ yätmiş yättisi aliy bilimlik, altisi ottura mähsus bilimlik ekän. Mäktäptiki bilim beriş süpiti 41,0 payizni täşkil qilidekän. 2017-2018-oquş jilida Ğalҗat ottura mäktivini 37 jigit-qiz,eniğiraq eytsaq, 14 oquğuçi qazaq sinipini, 23 oquğuçi uyğur sinipini tamamlaptu.
Bilim därgahidin çiqip, yezidiki dohturluq ambulatoriyagä qarap yol tuttim. «Häp» degüzgini, häliqniŋ salamätligini nazarät qilidiğan meditsina orni dšŋ üstigä jaylaşqan bolup, uniŋğa yetiş nahayiti qolaysiz ekän. Yäni, yaşanğanlarniŋ dšŋ yolni besip štmigi qiyin bolari eniq gäp. Selinğiniğa 50 jil bolğan benaniŋ koniliğini eytmiğanda, kšrünüşi yaman ämäs. Bu yärdä yeziliq dohturhaniniŋ baş vraçi Savutahun Mäsütov bilän hämsšhbättä boldum.
Mäzkür märkäzdä bir fel'dşer, bir laborant, bäş hämşirä, bir sanitar, bir jürgüzgüçi, barliği bolup 12 adäm hizmät qilidekän. Savutahun Karlin oğliğa dohturluq ambulatoriyaniŋ naqolay җayğa җaylaşqinini eytqinimda, moşu mäsiligä qarita yeziliq mädäniyät šyiniŋ yenidin 30 gektar yärniŋ dohturhana seliş üçün bšlüngänligini, 2019-jili yeŋi benaniŋ quruluşi başlinidiğanliğini qäyt qildi. Bu yärdimu yänä şu suniŋ gepi. Ular suni dšŋniŋ astida eqivatqan bulaqtin toşup işlitidekän.
Yeziniŋ hšsnigä hšsün qoşup turğan häm birdinla kšzgä çüşidiğan çoŋ benalarniŋ biri – Mädäniyät šyi. Eytip štüş keräkki, Uyğur nahiyäsi boyiçä päqät 2-3 yezidila Mädäniyät šyi bar. Şularniŋ biri — Ğalҗatta. 1981-jili selinğan ikki qävätlik bu bena 400 orunluq. Uniŋda mudir, bir horegrof vä bir kitaphaniçi işläydekän.
Därhäqiqät, yezidiki kšrkäm häm muqäddäs orun hesaplinidiğan meçitmu kšzniŋ yeğini yäydu. 2004-jili Ğalҗattin çiqqan tiҗarätçi Azat Rähmitullaev şähsiy hiraҗitigä yeŋi meçit salğuzup, biyil uniŋğa җšndäş işlirini jürgüzüp beriptu.
Hulläs, yeziniŋ iҗtimaiy-ihtisadiy täräqiyatidin hävärdar bolğandin keyin, jigitbeşi Mahmut Turdiev vä yeziliq җämiyätlik keŋäşniŋ äzasi Slamğoja Naqısbekov bilän hämsšhbättä boldum. Jigitbeşi sšzini birdin häliqniŋ muŋ-ğemidin başlidi. Yänila şu su mäsilisini eytmiğanda, kšmürniŋ qimmätligi häliqqä eğir çüşüvatqanliğini, štkän jili kšmürniŋ bir tonnasi 23 miŋdin 27 miŋğiçä kštirilip, ahalini häläykümgä salğanliğini yoşurmidi. Yeziniŋ täräqqiyatiğa Ğaljattin jiraqta jürgän jutdaşliriniŋmu zor hässä qoşuvatqanliğini eytip, Almuta vä uniŋ ätrapida yaşavatqan ğaljatliqlar «Ana jut» fondini täşkil qilip, pat-pat jutdaşliriğa kšz qirini selip turidiğanliğini pähirliniş bilän tilğa aldi. Jigitbeşi bu işniŋ beşida turğan Hudavädi İmamzärov, Һezim İslamov, Şšhrät Tohmetov, Muhlis Zayitov vä başqilarniŋ isimlirini mämnuniyät bilän atidi.
Sšhbitimiz yänä Ğalҗatniŋ «kšk almisiğa» kelip taqaldi. Ularniŋ eytişiçä, heç yärdä šsmäydiğan bu meviniŋ şipaliq hususiyiti kürmiŋ ekän. Tärkividä tšmür bolğaçqa, hätta dohturlarniŋ šzi kšpligän ağriqlarniŋ davasi retidä «kšk almini» yäp turuşni tävsiyä qilidekän. Küzdä jiğip elinidiğan alma bir qetim qarda qalsa, keyin tehimu dämlik bolidekän. Jut aqsaqalliri uşbu mevä däriğiniŋ Ğalҗattiki här bir šyniŋ hoylisidin tepilidiğanliğini, heridarlarğa uniŋ bir kilogrammi 100-150 täŋgä ätrapida setilidiğanliğini eytti.
Uyğur nahiyälik Uyğur etnomädäniyät märkizi yenidiki hanim-qizlar keŋişiniŋ äzasi Gülsaräm hädä Baratova bolsa, Ğalҗattiki toy-tškün vä näzir-çiraq märasimliriğa ait qät°iy tärtip ornitilğanliğini eytip, toy vä näzirgä keçikiş, näzirni toydäk štküzüş, näzirdä pätmus eliş qatarliq urpi-aditimizgä kir juqturidiğan qalaymiqançiliqlarniŋ jutta aliqaçan rätkä kältürülgänligini tilğa aldi.

Tohtaş häqqidä rivayät
Ändi siz Ğalҗattiki tohtaş häqqidä aŋliğanmu? Tohtaş yaki «çoqqa taş», «may taş» däp atilip kätkän bu topa Ğalҗat teğiniŋ bağridiki dšŋlärdin oyup elinidu. Bu topa hätta bazarlardimu setilidu. Kšpinçä hälqimiz uni tonur yasaşqa, yäni uni üzläşkä paydilinidu. Yoşuruşniŋ hajiti yoqki, tohtaşni bir qatar qiz-kelinçäklär yahşi kšridu. Yezidiki 90 yaştin alqiğan jut mštiväri Huştäräm ana Aytahunovadin tohtaş häqqidä bir rivayät aŋlidim. Aniniŋ eytişiçä, rivayätlärdä tohtaşniŋ tärkividä aniniŋ süti bar deyişidekän. Tarihta qanliq häriplär bilän yezilğan kšç-kšç vaqiäsi yüz bärgändä, äҗdatlirimiz Ğalҗat teğini boylap qaçidu. Boviğidin ayrilğan anilirimiz amalsiz sütini topiğa saqqan ekän. Şuŋlaşqa tohtaş šzgä topilarğa ohşimaydu, uni bir yegän adäm yänä yegüsi kelidu, sävävi uniŋda ana sütiniŋ humari bar deyilgän ekän rivayättä.

Kšrnäklik nahşiçi Pärhat Davutovniŋ iҗrasidiki «Ğalҗat» namliq nahşa yadimğa käldi. Nahşa «Ğalҗatniŋ sän bağlirida bolğanmu…» däp başlinidu. Män boldum. Sap havasi, gšzäl täbiiti, kšk almisi, mayliq topisi bilän alahidilinidiğan jutniŋ štümüşi uzun, keläçigi parlaq ekän. Hälqi mehmandost, adämliri işlämçan. Qedimiy jutniŋ tarihidin, adämliridin mämnun bolup, täräqqiyatidin sšyündüm. Jutniŋ äŋ çoŋ bayliği tağ-teşida ämäs, bärikätlik adämliridiki inaqliqta ekänligigä yänä bir qetim kšz yätküzdüm.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ