«Җäŋ mäydaniğa atliniş üçün yeşimni šzgärtkän edim»

0
960 ret oqıldı

Arimizda ançä kšzgä çeliqmaydiğan, vätän , häliq mänpiyitini qoğdap, talay işlarni qilğan bolsimu, heç qaçan mäydisini kerip, «Män mundaq işlarni qilğan, män andaq җavapkärlik väzipilärni atqurğan», däp mahtanmaydiğan, kämtar adämlär barliği täbiiy. Mirğiyas Җamaldin oğli Yaqupov äynä şundaq şähslärniŋ biri. Uluq Vätän uruşiniŋ iştrakçisi, behätärlik organliriniŋ veterani Mirğiyas aka Yaqupov  moşu jilniŋ 15-sentyabr' küni šziniŋ mubaräk 85 yaşliğini nişanlaydu. Bügün biz mštivär bilän bolğan sšhbitimizni diqqitiŋlarğa havalä qilivatimiz.

— Mirğiyas aka, sizni tävärük 85 yaşliq tävälludiŋiz bilän  sämimiy täbrikläymiz.

— Meni äsläp, täbrikliginiŋlar üçün bäk minnätdarmän. Adämniŋ yeşi çoŋayğansiri kişilär bilän muŋdaşqisi, štkän künlärni, hayatidiki bäzi vaqiälärni äsläp, kšŋlini kštärgüsi kelidekän. Һazir män demätliklär nahayiti az qaldi, ularni sanaşqa bir qolniŋ barmaqliri yetip-aşidu. Şuŋlaşqa dana hälqimiz: «Çäkkili tamaka yoq, muŋdaşqili nädä kişi», degän ekändä…

— Mirğiyas aka, sizni gezithanlirimiz 2004-jili alahidä kitap bolup näşir qilinğan «Kul'dja — gorod torgovıy» («Ğulҗa — soda-setiq şähiri») degän tarihiy oçerkiŋiz vä 2009-jili näşir qilinğan «Oğuzhan» namliq tarihiy romaniŋiz arqiliq qismän bilidu. Undaq deginim, här ikkila kitaviŋiz rus tilida näşir qilinğanliqtin, kšpçilik kitaphanlar ular bilän tonuşup çiqiş imkaniyitigä egä bolmiğan. Ändi 2009-jili «Oğuzhan» romaniŋizniŋ İ tomi näşir qilinğanda, şu munasivät bilän sizni gezithanlirimizğa ätrapliq tonuşturuşni iltimas qilğinimda, buni rät qilğanliğiŋiz helimu yadimda. Lekin sizdäk adämlärniŋ hayat yoli kšpçilikni qiziqturidiğanliği täbiiy. Şuŋlaşqa, mümkin bolsa, šziŋizni gezithanlarğa qisqiçä tonuşturup štsiŋiz.   

— Män räsmiy hšҗҗätlirim boyiçä 1926-jili 8-yanvar'da hazirqi Ämgäkçiqazaq nahiyäsiniŋ Qoram yezisida dehan ailisidä tuğulğan. Ändi «räsmiy hšҗҗätlirim boyiçä» deginimniŋ sävävi, män äsli 1927-jili 15-sentyabr'da tuğulğan. Lekin yeşimğa bir yaşni qoşuşqa toğra kälgän edi. Uniŋ sävävi mundaq. 1942-jili fevral'da dadam Җalal  armiya sepigä atlandi. U çağda män tehi 15 yaşqa tolmiğan gšdäk edim. U jilliri pütkül Keŋäş İttipaqi hälqiniŋ vätänpärvärlik rohi nahayiti üstün bolup, yaşlarniŋ hämmisi җäŋ mäydaniğa atlinişqa, yavuz düşmänni teziraq Vätän topriğidin haydap çiqirişqa täşna edi… Mänmu başqilar qatari mäydanğa atlinişni arzu qilattim. Äynä şundaq künlärniŋ biridä, 1943-jilniŋ qiş aylirida, Çeläkkä Baurjan Momışulı käldi. Moskva bosuğisida nemis-faşist basqunçiliriğa qahşatquç zärbä bärgän daŋliq general Panfilov diviziyasiniŋ ofitseri, moşu җäŋlärdä qährimanliq kšrsätkän Baurjan Momışulı Çeläktä şu çağdiki Mädäniyät šyidä štküzülgän çoŋ jiğinda general Panfilov diviziyasiniŋ Moskvani yavuz düşmändin qoğdaşta kšrsätkän җasariti toğriliq nahayiti täsirlik sšzläp bärdi vä yaşlarni җäŋ mäydaniğa atlinişqa çaqirdi. Buniŋdin täsirlängän män ätisila Çeläktiki nahiyälik härbiy komissariatqa bardim. Һärbiy komissar boy-turqumğa qarap: näççä yaşqa kirgänligimni, näççinçi sinipni pütärgänligimni soridi. Män yeşimni, 8-sinipni pütärgänligimni eytividim, komissar: «8 sinipliq bilimi barlar nahayiti keräk, biraq amal yoq, kiçik ekänsän, yeşiŋ toşqanda käl», dedi. Män šzämniŋ kiçik komandirlarni täyyarlaş kursida oquşni halaydiğanliğimni,imkaniyät bolsa,yeşimğa yänä bir yaş qoşup,metrika berişni iltimas qilip turuvaldim. Yaşanğan härbiy komissar ahiri: «Boptu, seniŋçä bolsun, sän ändi räsmiy hšҗҗätlär boyiçä (şuniŋğiçä meniŋ heç qandaq hšҗҗitimmu yoq edi) 1926-jili 8-yanvar'da tuğulğan bolisän» dedidä, därhal maŋa tuğulğanliğim toğriliq guvanamä beriş häqqidä telefon qildi.

Şundaq qilip, biz Çeläk vä uniŋ ätrapidiki yezilardin 30ğa yeqin bala harvularda, piyadä Talğirğa kälduq. Bu yärdä kiçik komandirlarni täyyarlaş kursida ändila oquşni başliğan eduq, Almutidin bir ofitser kelip, bizni qatar tizip, bir näççä kişiniŋ familiyasini atidi, ularniŋ içidä mänmu bar edim. U kişi familiyasi atalğanlarni jiğivelip, NKVD rähbärliginiŋ buyruğiğa benaän, Şimaliy Kavkazda NKVDniŋ mähsus polkiniŋ qurulidiğanliğini eytti. Şundaq qilip, qisqa muddätlik täyyarliqtin štüp, qatardiki җäŋçi süpitidä Şimaliy Kavkazdin nemis basqunçiliri haydap çiqirilğandin keyin, bu yärdä düşmängä yardäm bärgän, härhil  җinaiy härikätlärni qilip, teç puhrağa aram bärmäyvatqanlarni yoqitiş җäŋlirigä iştrak qildim.Şundaq җäŋlärniŋ biridä, yäni komandirimniŋ hayatiğa hovup tuğulğan käskin päyttä, bir düşmänni yär çişlitip, yänä birini yaridar qilip, äsirgä alğanliğim üçün «Җäŋgivar hizmätliri üçün» medali bilän mukapatlandim.

Şimaliy Kavkazda teçliq ornitilğandin keyin, män hizmät štigän NKVDniŋ mähsus polki tarqitildi. Kšp štmäy, 1944-jili iyun'da, Almutidiki NKVD mäktiviniŋ kursantliğiğa çaqirtti. NKVD kursini pütärgändin keyin, 1945-jili Җambul nahiyälik NKVD bšlümigä operativ hadim süpitidä hizmätkä ävätildim. Һelimu yadimda, bir küni nahiyä märkizi Uzunağaştiki iş ornumğa barsam, hämmä kişi opul-topul bolup ketiptu. Uqsam, at oğriliri ularni bayqap qalğan «Oktyabr'» kolhozi räisiniŋ orunbasarini vä NKVDniŋ operativ hadimini šltürüp qeçip ketiptu. Biz därhal bu җinayätçilärni tutuş operatsiyasini puhta oylaşturup, ularniŋ iziğa çüştuq. Qiziq yeri, bandiniŋ başliği Uluq Vätän uruşiniŋ iştrakçisi, kapitan, Almuta şähiridiki Stalin (keyin Sovet nahiyäsi bolğan) nahiyälik partkomida partiya äzaliğiğa namzatta turğan kişi ekänligi eniqlandi. Һä, uruştin keyinki eğir jillarda, ätimalim, işsizliqtin bolsa keräk, bäzi җäŋgivar ofitserlar äynä şundaq yollarğa kirgän edi.

— Mirğiyas aka, ilgärki NKVD — bu hazirqi politsiya organliri, ändi siz behätärlik organliriğa qandaq käldiŋiz?

— 1951-jili iyul'da rähbärlik meniŋ hizmitimni NKVDdin җäŋgivar ofitser süpitidä (män u jilliri leytenant edim) DBMğa (Dšlät behätärligi ministrligi) yštkidi. Uyğur nahiyäsidä DBMniŋ operativ hadimi, bšlüm başliği bolup 1959-jilğiçä işlidim. Ändi 1959-jildin 1967-jilğiçä Almuta vilayätlik Dšlät behätärligi komitetiniŋ çoŋ operativ hadimi bolup işlidim. Һelimu yadimda, 1958-jili çegarini buzup štkän bir hovupluq җinayätçini qolğa çüşärgänligim üçün «Çegarini qoğdaştiki ülgilik hizmiti üçün» medalini elişqa sazavär boldum. 

Män iştin qol üzmäy 1962 — 1967-jilliri SSSR Dšlät behätärligi komitetiniŋ Moskvadiki Aliy mäktivini qizil diplom bilän tamamlidim. 1967 — 1977-jilliri Almuta vilayätlik dšlät behätärlik komiteti başqarmisida bšlüm başliği bolup işlidim, andin behätärlik organliridin polkovnik unvani bilän istipağa çiqtim. Şuniŋdin keyin 1977 — 1979-jilliri Qazaqstan DOSAAF Märkiziy komitetida bšlüm başliği, 1979 — 1981-jilliri «Kazgiprovodhoz» layihiläş instituti 1-bšlüminiŋ başliği lavazimlirida işläp, däm elişqa çiqtim.

— Sizgä uzaq jillar davamida behätärlik organlirida işläş җäriyanida härhil däriҗidiki şähslär bilän uçrişişqa toğra kälgän bolsa keräk? 

— 1961-jili Җambul nahiyäsidiki «Roslavskiy»  sovhoziğa şu çağdiki SSSR rähbiri N.Hruöev käldi. Rähbärlik N.Hruöevniŋ bu yärdä boluş җäriyanidiki behätärligini täminläş väzipisini maŋa jükläp,  yänä 11 täҗribilik operativ hadimni qoşup bärdi. Äynä şu çağda biz bu intayin җavapkärlik väzipiniŋ hšddisidin çiqip, rähbärlikniŋ täşäkkürigä sazavär bolğan eduq. N.Hruöev bilän sovhozğa җumhuriyät rähbiri Dinmuhamet Qonaev hämra bolup käldi. Nahiyä rähbärliri bilän biz ularni sovhoz klubida kütüvalğan eduq.

1967-jili iyul'da җumhuriyät rähbiri D.Qonaev vä Almuta vilayätlik partkomniŋ birinçi kativi A.Asqarov Uyğur nahiyäsigä käldi. Mehmanlar däsläp Çarinğa berip, Mirzigül Nasirov başqurğan Sverdlov namidiki kolhoz etizliqlirini kšzdin käçürdi, başqa egiliklärni ziyarät qildi, andin Çonҗiğa kelip, Uyğur nahiyälik partkomniŋ birinçi kativi Kintal İslamovniŋ šyidä mehman boldi. D.Qonaev moşu baş qoşuşta uyğur hälqi toğriliq nurğun sämimiy sšzlärni qilip, uyğurlarniŋ äsli dehançiliqta daŋqi çiqqan häliq ekänligini, Yättisuni gülländürüştä uyğur dehanliriniŋ äҗri alahidä orunda turidiğanliğini pähirliniş bilän tilğa alğan edi. Һšrmätlik mehman uyğur hälqiniŋ qedimiy mädäniyiti toğriliqmu hävärdar ekänligini täkitläp, şundaqla dästihanğa kältürülgän här bir taamdin däm tartip, uyğur taamliriniŋ nahayiti läzzätlik ekänligini, kiçigidinla uyğurlar bilän arilişip šskänligini vä Sopi Zärvatov namidiki uyğur mäktividä bilim alğanliğini eytqanliği helimu yadimda.

— «Kul'dja — gorod torgovıy» namliq kitaviŋizda uyğurlar diyariniŋ tarihi, XİX äsirdä Uyğurstanda hškümranliq qilğan manҗurlarniŋ Çin imperiyasi bilän Rossiya imperiyasiniŋ šz ara alaqiliri toğriliq qiziqarliq mälumatlar az ämäs. Moşu kitapniŋ yeziliş җäriyaniğa tohtilip štsiŋiz.  

 — Män äzäldinla hälqimiz tarihiğa, qedimiy bay mädäniyitimizgä qiziqip, uyğurlarniŋ tarihiğa ait  kitaplarni izdäp oqup jürdüm. Keyin hälqimizniŋ tarihi, täğdirini bälgüligän bäzi muhim vaqiälär toğriliq bir kitap yezişni mähsät qildim. Şundaq qilip, Moskva vä Almuta arhivlirida saqlinivatqan tarihiy materiallarğa asaslanğan halda, hälqimizniŋ yeqin štmüşiniŋ yarqin sähipilirini yorutidiğan tarihiy oçerk üçün material toplidim. Moskvadiki Lenin namidiki çoŋ ktaphaniniŋ kam uçraydiğan materiallar fondidin hälqimizniŋ tarihiğa ait kšpligän mälumatlarni tepişqa sazavär boldum. Şundaq qilip, kitaphanlarğa Uyğurstanniŋ tarihini, uyğur hälqiniŋ mustäqillik üçün elip barğan küräşlirini, Uyğur dšliti täräqqiyatiniŋ asasiy basquçlirini qisqiçä äks ättüridiğan «Kul'dja — gorod torgovıy» degän kitavimni havalä qildim.

—  Siz  tunҗa Uyğur dšlitini vuҗutqa kältürgän Oğuzhan toğriliq  tarihiy roman yazdiŋiz. Bu intayin muräkkäp vä şuniŋ bilän billä şäräplik işni qolğa elişiŋizğa sizgä nemä türtkä boldi?

— Män hälqimizniŋ tarihiğa ait materiallar bilän tonuşuş җäriyanida tunҗa Uyğur dšlitini qurğuçi Oğuzhan toğriliq helä mol mälumatlarğa egä boldum. Moskvadiki Lenin namidiki kitaphaniniŋ mäs°ul kativi, tarih pänliriniŋ namziti Korkin degän kişi bilän tonuşup qaldim. U maŋa bu roman üçün material toplaşqa yeqindin  yardäm qildi. Mäzkür kitapni yeziştiki asasiy muddia — uyğur hälqiniŋ dšlätçiligini, qedimiy tarihini, mädäniyitini šzimizgä vä šzgilärgä tonuşturuştin ibarät. Vätänni sšyüş — uluq iş, vätänpärvärlik — muqäddäs iş. Yaşlirimiz vätänpärvärlik rohida tärbiyilänsä nur üstigä nur bolidu. Yaşlirimiz maŋqurtlarğa aylinip qalmasliği, šziniŋ kimligini bilişi lazim. Yaşlirimiz kšp vaqtini komp'yuter aldida oyunlarni oynap štküzüvätsä — mana bu škünüşlük hadisä. Kitap oqumasliq — hazirqi yaşlirimiz arisida ovҗ alğan çoŋ apät. Kitap oqumiğan adämdin nadanliqtin başqa närsini kütkili bolmaydu. 

Eytmaqçi, Märkiziy Aziyadiki kšçmän häliqlär tarihida Oğuzhanğa miladidin ilgärki 209-jili tunҗa qetim ularni birläştürüş vä qudrätlik dšlät quruş nesip boldi. Bu dšlät qedimiy Hitay mänbäliridä Hunnu süpitidä mälum. Oğuzhan qurğan dšlätniŋ Aleksandr Makedonskiy, Çiŋğizhan vä başqilar qurğan dšlätlärdin pärqi şuniŋdiki, u šz dšlitini ihtiyariy asasta qurdi, näq äynä şu çağda uniŋ uluq dšlät ärbabi süpitidiki qabiliyiti namayän boldi, u šz hälqiniŋ mänpiyitini Märkiziy Aziyaniŋ käŋ dalasida istiqamät qilidiğan başqa häliqlär vä qäbililärniŋ mänpiyiti bilän maslaşturuşni bildi.

Eytmaqçi, 2016-jili tunҗa Uyğur dšliti Hunnuniŋ qurulğiniğa 2225 jil tolidu. Bu şanliq sänäni munasip qarşi elişimiz lazim. Tarihimizdiki muhim sänäni nişanlaşqa ziyalilirimiz at salidu, däp ümüt qilimän.

— Mirğiyas aka, siz kšp yaşiğan, kšpni kšrgän, hayatiŋizda nurğun issiq-soğni baştin käçürgän, hayat täҗribiŋiz mol ziyalilirimizniŋ biri. Siz hazirqi yaşlirimizğa nemilärni tiligän bolar ediŋiz?

— XXİ äsir — bu riqabätçilik äsiri. Riqabätçiliktä äŋ küçlüklär, yäni bilimliklär yeŋip çiqidu. Demäk, hazirqi dävir täläplirigä җavap beriş üçün, birinçi novättä, bilim eliş keräk. Uyğur yaşliri şundaqla šz ana tiliniŋ qädir-qimmitini bilişi, uni asrişi, muhimi, ana tilida sšzläştin äymänmäsligi lazim. Şunimu qoşumçä qilimänki, štmüştä uluq danalarni yaratqan hälqimiz muqärrär yänimu undaq danalarni yaritidu. Buniŋ üçün hazirqi yaşlirimiz erinmäy izdinip, keläçäktä šz hälqiniŋ munasip pärzäntliridin bolup yetilişi üçün hazirdin uniŋğa hul selişi keräk.

— «Oğuzhan» tarihiy romaniŋizniŋ İİ tomimu täyyar bolup qalğandu?

— Һazir män «Oğuzhan» romanniŋ İİ tomi üstidä işlävatimän. Huda buyrisa, moşu jilniŋ ahiriğiçä uni tamamlaymän. Ändi keläçäktä, Alla yänä šmür bärsä, «Һayat savaqliri» degän memuar harakterda kitap yezişni oylaşturuvatimän.

— Mirğiyas aka, pärzäntliriŋiz toğriliq qisqiçä tohtilip štsiŋiz. 

— Çoŋ oğlum Vladimir Moskvada Dšlät behätärligi komitetiniŋ märkiziy apparatida işligän, Avğan uruşiniŋ veterani, hazir istipadiki polkovnik. İkkinçi oğlum Timur  — Qazaqstan Җumhuriyiti Milliy behätärlik komitetida işligän, hazir istipadiki mayor. Ändi bir nävräm Viktoriya — atilar izini davamlaşturup, Rossiya Federal behätärlik hizmitiniŋ Moskvadiki akademiyasini tügitip, hazir podpolkovnik unvanida behätärlik organlirida hizmät qilivatidu.

— Mirğiyas aka, sizgä mäzmunluq sšhbitiŋiz üçün rähmät, yeşiŋizğa yaş qoşulsun,  saq-salamät boluŋ.

—   Rähmät.

Sšhbätläşkän

Yadikar SABİTOV.

 

Bälüşüş

Javap qalduruŋ