Vätänpärvär insan edi

0
185 ret oqıldı

2-noyabr' küni “Mirğiyas Yaqupov vapat boldi”, degän hävärni aŋlap, kšŋlüm buzulup kätti vä bir päs süküttä turup, bu äҗayip dilkäş, kšpni kšrgän, šz hälqiniŋ täğdirigä bepärva qarimaydiğan, häqiqiy mänasidiki ziyali aka bilän billä bolğan uçrişişlarni ihtiyarsiz äslidim.
Mirğiyas aka pat-patla maŋa telefon qilip: “Ätrapimda muŋdaşqidäk qurbilirim yoq, adäm yaşanğanda ğeripsinip qalidekän. Vaqit tepip, biz täräpkä keliŋ, birdäm muŋdişayli”, däp šyigä täklip qilatti.
Män atam yolluq Mirğiyas akiniŋ iltimasini hoşalliq bilän qobul qilip, birnäççä qetim uniŋ šyigä berip sšhbätläşkän edim. Şu päytlärdä Mirğiyas akiniŋ jiraq štmüştä yüz bärgän tarihiy vaqiälärni bevasitä iştrakçisidäk, hekayä qiliş ihtidariniŋ adämni häyran qaldurğidäk däriҗidä ekänliginiŋ şahidi bolğan edim. Äynä şundaq sšhbätlirimizniŋ biridä u hälqimiz toğriliq tohtilip, helä uzaq sšzläp bärgän edi. Män ularni qäğäzgä pütüp qoyğan edim.
– Uyğurlar duniyadiki başqa millätlärgä ohşaşla, qedimiy millät, halbuki, buni çüşängänlär nahayiti az, – degän edi aqsaqal. – Şuŋa bügünki uçur dävridä, käskin riqabät dävridä, šzimizniŋ yiltizimizni biliş, huddi havadäkla intayin zšrür, yiltizini bilgändä šziniŋ kimligini, qandaq häliqqä mänsüp ekänligini tonalaydu. Öziniŋ ğururini, vijdanini yoqatmay, dadil halda uçur egiläp, bazar ihtisadi şaraitida tirikçilik qilalaydu. Öz millitigä yüzlinip, hasliğini, mädäniyitini, tarihini duniyağa ayan qilalaydu. Һä, štmüş bügünniŋ, bügün kälgüsiniŋ äynigi. İnsaniyät tarihi – täbiät sirlirini, štmüş sirlirini eçiş tarihila ämäs, bälki aldi bilän šz-šzini biliş tarihi bolup hesaplinidu. Kişilär šzgini biliştin aval šzini bilişi, šzini tonuşi zšrür. Mana moşu zšrüriyät bizniŋ šz qimmitimizni tepivelişimizğa, šzimizni başqilarğa tonutuşimizğa yardäm beräläydu. Män hälqimizniŋ, bolupmu yaşlirimizniŋ šziniŋ kelip çiqiş yiltizini, šziniŋ äҗdatliriniŋ kimligidin aziraq bolsimu hävärdar bolup qalsun degän niyättä kšp izdinip, Moskvadiki, Almutidiki arhivlardin material izdäp däsläp “Kul'dja gorod torgovıy” degän kitapni, andin “Oğuzhan” (2 tom) degän romanni yezip, ävlatlarğa qaldurdum. Yazğanlirimniŋ qançilik däriҗidä çiqqanliğiğa kitaphan baha beridu, älvättä.
Һä, män šziniŋ (hälqiniŋ) kimligini üginip, başqilar bilän selişturup tonuğan adämni äqillik, ziyaliy adäm däp hesaplaymän.
Mirğiyas aka bilän bolğan härbir sšhbitimizdä, uniŋ asasiy җähättin täkitläydiğini bilim, äqil, gšzäl ählaq, päzilät insanni başqilarğa har boluştin saqlap saadätkä, tiläk-mähsätlirigä yätküzidiğan muhim amillarniŋ biri ekänligidin ibarät edi.
Mirğiyas Җalal oğli Yaqupov 1927-jili 15-sentyabr' küni Almuta vilayiti Ämgäkçiqazaq nahiyäsiniŋ Qoram yezisida tuğulğan. Mirğiyas aka uruş mäydaniğa atliniş istigi çäksiz bolğanliqtin, šz yeşiğa bir jil säkkiz ayni qoşup, nahiyälik härbiy komissarğa yalvurup, 1943-jili fevral'niŋ beşida 16 yeşida pidaiy bolup, armiyagä elişni iltimas qilidu. Däl moşu vaqitta Almutida nemis-faşist diversantliriğa qarşi kürişiş üçün NKVD polki täşkil qilinivatatti. Mirğiyas aka mäzkür polkniŋ tärkividä Kavkazda düşmängä qarşi җäŋlärgä iştrak qilğan. 1943-jili may eyiniŋ ahirida polk tarqitilidu vä u NKVD tärkividä zapasta turidu.
1945-jili aprel'da İçki işlar ministrliginiŋ bir jilliq mäktivini pütirip, altä jildin oşuq İçki işlar ministrligi organlirida işläydu, ändi uruştin keyinki dävirdä Almuta vä Җambul vilayätliri täväsidiki banditlar toplirini yoqitiş, şundaqla şu dävirdä ovҗ alğan härhil җinaiy işlarğa qarşi kürişiş operatsiyalirigä iştrak qilidu.
1951-jili Mirğiyas Yaqupov Dšlät behätärligi komiteti organliriğa işqa täklip qilinidu vä 1977-jili aprel'da hšrmätlik däm elişqa çiqqiçä Qazaqstan SSR Dšlät bähätärligi komitetiniŋ nahiyälik vä vilayätlik apparatlirida operativ vä rähbiriy lavazimlarda ünümlük hizmät qilidu.
Vätän Mirğiyas Җalal oğli Yaqupovniŋ uruş vä teçliq dävridiki hizmätlirini juquri bahalidi. M.Yaqupov 26 orden vä medal', kšpligän pähriy yarliqlar, täşäkkürnamilär bilän mukapatlanğan.
Һšrmätlik däm elişqa çiqqandin keyin Mirğiyas aka iҗadiyät bilän paal şuğullinişqa başlaydu. Uniŋ düşmänniŋ arqa sepidä vä uruş mäydanidiki çekistlarniŋ җasarätlirigä beğişlanğan oçerkliri, maqaliliri Qazaqstan çekistliriniŋ paaliyiti toğriliq kitaplarda, başqa näşirlärdä elan qilindi vä oqurmänlärniŋ iҗabiy inkasliriğa sazavär boldi.
Mirğiyas Yaqupov mol arhiv materialliriğa asaslinip, huddi җiŋnä bilän quduq qazğandäk, ämgäk qilip tarihiy Vätinimizdä XIX äsirdä İli sultanliğiniŋ quruluşi vä uniŋ yemirilişi, Yaqupbäg qurğan Altişär dšliti vä hakazilar toğriliq bayan qilidiğan “Kul'dja gorod torgovıy” degän hšҗҗätlik kitavini, ikki tomluq “Oğuzhan” tarihiy romanni näşir qildurdi. “Oğuzhan” romani hälqimizniŋ qedimiy tarihini, şundaqla qedimiy Şäriq tarihini yorutuşqa qoşulğan çoŋ, salmaqliq tšhpä bolup hesaplinidu.
Uluq Vätän uruşiniŋ veterani, çekist, talantliq jurnalist, istedatliq yazğuçi süpitidä šzidä çoŋ ävlatniŋ äҗayip iҗabiy hususiyätlirini, än°änilirini, Vätängä, šz hälqigä bolğan sadiqliğini saqliğan, vijdanliq, aq kšŋül insan edi. Umumän Mirğiyas Yaqupov hayatniŋ ähmiyitini çüşinip aŋliq yaşiğan häm šz hälqigä adil hizmät qiliş, tšhpä qoşuş arqiliq mäŋgülük hayatqa erişkili bolidiğanliğiğa işängän edi. Uniŋ yarqin qiyapiti, uruş mäydanidiki җasariti vä pidakaranä ämgigi uniŋ bilän işligän, uniŋ bilän arilaşqan hizmätdaşliriniŋ, dost-buradärliriniŋ qälbidä äbädiy saqlanğusi.
Yadikar SABİTOV.
SÜRÄTTÄ: M.Yaqupov (oŋda) säpdaşliri bilän.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ