Öŋkürdin sada

0
173 ret oqıldı

Nur Ähmät TOHTAHUN

(Dastan)

Bağkätmänlik Gülmät degän çal,
Çiğ äkelip kšşük toqatti.
Mehnät qilip yaşiğaç halal,
Teç hayatqa dua oqatti.

Alvaŋ selip düşmän äşu hal,
Qarğilardäk beşin çoqatti.
Eğilida qaldurmastin mal,
Yäp hämmini qalmaq yoqatti.

Kätmän teği bağriğa alğan,
Ondin oşuq uyğur mälisi,
Miŋ jil burun imarät salğan.

Bäkmu usta moşu sahada,
Öyliri him, hätta gämisi,
Tšzär härhil bala-qazağa.
***
“Piyazliqta” çiğliq dalada,
Uçrap qaldi aŋa Nazugum.
Qonup jürgäç sirtta – talada,
Kšrüngänkän “hurdäk” äşu zum.

Bulutmu yoq asman – samada,
Kün patay däp çüşkändä gugum.
Bärmäy egäm qudrät mabada,
Qorqqinidin qaçatti çoqum.

Turar edi adämsüpät hur,
İnsan bilän kšrüşti ahir,
Bälkim hoşal uçriğan uyğur…

Qutuldurup huddi zulumdin,
Uçraşturdi moşu dala qir,
Tapan kšyük topa vä qumdin.
***
Gülmät bovay soridi undin,
Pärimu sän? Һurmu? Yä adäm?
Äsli täkti bu yär burundin,
Makanliğan äҗdat muqäddäm.

Midir qilmay turğan orundin,
Soriğandäk tälmürüp yardäm,
Tütün ohşaş çiqqan turhundin,
Qaplavaptu dilin muŋ-äläm.

“Ässalam” däp egildi gšzäl,
Ahaŋi zil momilar üni,
Һoduqturdi bovayni säl-päl.

Öz šyigä tapalmastin yol,
Maŋğan yayaq keçisi-tüni,
Bolmiğaçqa astida dul-dul.
***
Kiyimliri jirtilğan җul-җul,
Tikän sizğaç, yara ayaqlar.
Qalmaqlarğa bolmiğan u qul,
Tägsimu häm zärbä-tayaqlar.

Yap-yaş gšzäl qalğan edi tul,
Tenäp qelip maŋğan qayaqlar?
Tal şehida sayrisa bulbul,
Ana zimin ohşaş bu yaqlar…

Qisas aldi äl-juti üçün,
Baş qalmaqqa salğanda hänҗär,
Җan tapşurdi çiqarmastin ün.

Säzmigändä paylaq lalmisi,
Çiqti šydin asta dässäp yär,
Adämzatniŋ esil danisi.
***
Gšzäl җugan uyğur anisi,
Ärk üçün җenini tikkän.
Pana tepiş uniŋ banisi,
Ana yärgä riştini çikkän.

Bolğan edi šyi – hanisi,
Һoylisiğa mevilär tikkän.
Yazda “bäş җüp”, qişta çanisi,
Baliliği bähtiyar štkän.

Äziz Qäşqär, gšzäl äy makan,
Yaratqansän pärilärni sän,
Baturliriŋ bolğandi haqan.

Nazugum u Qäşqär gšzili,
Bar uyğurniŋ hämmisigä tän,
Millät eŋi, tarihniŋ huli.
***
Һazir hämmä bilidu uni,
Nomusini saqliğan ana.
Bolmas äsla uyatniŋ huni,
Täbiättin yaralğan dana.

Bäl aşqiçä keçip soğ suni,
Yetip kälgän bu yärgä mana.
Saqlap pakiz har-nomusini,
Yüksäk äqil, sezimi – sana.

Baturluği bahadurğa täŋ –
Qolbaşçini šltürälmätti,
On miŋ äskär qilsimu häm җäŋ.

Rayimbekmu äskirin şuvaq,
Çoŋ “Attanğa” kštirälmätti,
Kälmigändä hävär bir yapraq…
***
Qoşaqliri tillarda yaŋraq,
İsmi uniŋ härbir qädämdä.
U isimğa här uyğur amraq,
Täripläydu ädip qälämdä.

Şundaqtimu äҗrimiz kamraq,
Eytmisaq sšz bizgä älämdä.
Äsärimiz bolmisun hamraq,
Oy qozğisun härbir adämdä.

Quddus aka opera yazdi,
Tizdi ünçä Almasbek, Turğan,
Kšp alimlar štkänni qazdi.

Sšz zärgari bovimiz Bilal,
Bu tarihni äŋ däsläp yazğan,
Tili ravan käbi şerin bal.
***
Çalğa eytti ähvalin ayal,
Täpsilatin yoşurmay heçbir
Bovaymu häm sürüp az hiyal,
Dedi: – Qizim bolsun bu bir sir.

Ötküzmästin däqiqä häyäl,
Billä elip eşiptu häm qir,
Ätrapiğa qariğaç ğil-pal,
Titirisimu qolliri dir-dir.

Gülmät bovay dehan ävladi,
Yättä qirliq usta hünärvän,
Quvluq nemä bilmäydu zadi.

Kelär edi yetip häm çüşkä,
Terip alar piyaz-gšşünä,
Qaldurmastin soğuq üşşükkä.
***
Oltarğuzup uni kšşükkä,
Eşigini yetäkläp šzi.
Eşäk qarar uttur tšşükkä,
Ürkimäskä yepilğan üzi.

Bšlängändäk huddi bšşükkä,
İliniptu җuganniŋ kšzi.
Tügürlinip ohşap mšşükkä,
Bovay küldi içidä sšzi.

Bağ Kätmän u Qizil Oktyabr',
Kolhoz bolup yaşidi kšp jil,
“Kepäbulaq” uniŋ bilän bir.

Qoşulğandi häm doğisiğa,
“Kätmän” bilän bolup җanu dil,
Kätti çüşüp däl yorğusiğa.

***
Һoylidiki çiğ dogisiğa,
Yoşuruptu ehtiyatçan çal.
Orap uni häm җugisiğa
Demiŋni al, – däptu, – bemalal.

Kirgändäk quş šz ugisiğa,
Muyuquptu äziz bärkamal.
Täbiätniŋ šz soğisiğa,
“Räbbim Alla panahiŋğa al”.

Tağ bağriğa җaylaşqan yeza,
Һäҗäp rahät štidu künlär,
Yemisimu qarta vä qeza.

Kiçik mälä on bäşçä tütün,
Avam puhra saddä mšmünlär,
Huş moridin çiqsila tütün.
***
Momiyini çšçütmäs üçün,
Sšz başlaptu jiraqtin aval.
Qattiq qilip çiqarmastin ün
Däptu asta: – Momay qulaq sal.

Vaqiäni sšzläptu pütün,
– Bu baliğa bolmiğay ugal.
Çüşkän üçün başqa eğir kün
Dedim: – Bizgä pärzänt bolup qal.

Pärzänt degän artuqluq qilmas,
Qeriğanda qol-qanat saŋa,
İştirişkä kšŋlimiz qiymas.

Dilda yeqip kšyük otini,
Momilarni äslätti maŋa,
Kšrginä sän uniŋ hulqini.
***
Mäyli beqip alayli uni,
Öyümizniŋ hšsni u bolsun.
Qazandila issitay suni,
Juyup qoyay rahätkä tolsun.
Qollap momay häm boviyin,
– Sirtta ämäs hanida qonsun. –
Dedi momay içki oyini:
Şarapiti bu šygä qonsun.

Kšŋli süttäk aqqina ana,
Mundaq ämäs hämmä nemişkä,
Yetişmämdu hämmigä sana.

Yaralğanğu idir bilän say,
Quyaş nurin täŋla emişkä,
Anilarda mehir şäpqät bay.
***
Elip kirdi yetiläp momay
Qarap-qarap toymatti aŋa

Öy içigä kirgändäkla Ay,
Däptu: – Soğa kältürgän maŋa.

Öyümizgä kirgüzdiŋ çiray,
Rähmät Alla, miŋ qatliq saŋa.
Panah bärgin seniŋdin soray,
Sübhidämgä, sähärdä – taŋda.

Yalğuz Alla qudriti bilän,
Bärdi panah vä bärdi imkan,
Barliq mahtaş şuniŋğila tän.

Bir kapirğa qilmastin hotun,
Qerindaştäk qilindi ehsan,
Äslitip häm qädirlik jutin.
***
Çevär qolluq gšzäl Nuzugum,
Öy içini bezäptu bšläk
Bala-çaqa häm uruq-tuhum,
Boluşuptu hämdärdu, yšläk.

Baştin käçkän qabahät qurum,
Qoşiğida täsvirlängän bäk.
(Nahşilirin yazğanda qolum,
Tit-tit bolup ezildi jüräk…).

Därt-häsriti muŋluq qoşaqta,
Rohi çüşkän alidu mädät,
Sayriğandäk bulbullar şahta.

Uzaq štmüş hiyalim-oyum,
Yazğinimda uşbu şeir – hät.
Yalqunlaydu ilhamim – otum.
***
Kšrüp qelip hoşnayu-holum,
Sšz tarqitip eytiptu “җin” däp.
Ğevät bilän tolturup tulum,
Qizğiniştin yeyişiptu gäp.

U alämdä tartişar zulum,
Uşşaq sšzdin alsa harduq-näp.
“Tağ Kätmängä” çüşkändä yolum,
“Bağ Kätmängä” baralmidim zäp…
Һämmisila ämäs biraqta,
Yamanliqniŋ koyida jürgän,

Һaydalmisun birla tayaqta.
Bäzilärdä yoqtur hätir-üz,
Qapaq selip üzini türgän,
Undaqlarni däydu “yaman kšz”.
***
Yetip käptu җarçi eytqan sšz,
Bir җuganni izdişär qalmaq.
Mukapatqa berär tilla yüz,
Nurğun adäm boluşup almaq.

İzdişiptu qalmay dala tüz,
Yançuğiğa op-oŋay salmaq.
Sürüştürüp bir yazu vä küz,
Molҗaliğan däl moşu aymaq.

Basqunçida heylä-mäkir kšp,
Aç-yaliŋaç qalğandur puhra,
Kšpçilikniŋ yemigini çšp.

Tosalmaydu çiqqan şamalni,
Özlirigä işliri toğra,
İlaҗisiz tapqan amali.
***
Gülmät bovay aŋlap bu halni,
Momiyiğa qiptu mäslihät.
Momay qollap җüpti halalni,
Bir yağliqqa orap däsmiyät.

Һoylidiki quçaqlap talni,
Dua qilip oquptu ayät.
Qiyin vähim aptu bäk çalni,
Biraq eytiş bäkmu ähmiyät.

Bir täräptin җeni bäk tatliq,
Qolliğidäk heçbir kimsä yoq,
Qilalmidi җuganni yatliq.

Nazuk qalsa salamätu-saq,
Bolar edi kšŋül küyi toq,
Qatti beşi şav-şuv hämmä yaq.
***
Bovay däptu: “Qizim sal qulaq
Äpqaçti gäp bizdä bäk tola.
Seni kšzdin yoşuray jiraq
Berip turay bolğanda çola”.

“Nemişkä?” – däp qoymiğin soraq,
Bu hämmisi täşvişkä bola.
Äsla taşlap kätmäymän biraq
“Ketip qaldi, – demä,– bir yola”.

Qizim bolup yaşidiŋ billä,
Balilarğa içäkäştiŋ hop,
Soğuq ämäs bu aylar çillä.

Adämlärni bayliq qildi päs,
Yaşimaydu mehrivan bolup,
Pasiq işqa qilişar häväs.
***
Adämlärniŋ hämmisi ämäs,
Seniŋ ohşaş harliq pakiz dil.
Yahşilarni ayriveliş täs,
Ränҗimästin şuni ästä bil.

Mal-duniya däp bir-birigä qäst,
Qiliş üçün insanlar qabil.
İç-içimdin qilimän häs-häs,
Eytip-eytip yätküzälmäs til.

Qara qosaq kälmigän bolsa,
Bolarmeduq bälkim biz iҗil,
İnsapliqlar җahanğa tolsa.

Sän ähvalniŋ tegigiçä yät,
Eytqinimğa sänmu ämäl qil,
Sirtqi kšzgä bu iş bäkmu sät.
***
Bir beşiŋğa kälgän bu külpät,
Һämmimizgä tägmisun däymän.
Qeri başqa salsimu dähşät,
Mäyli šzäm kštiräläymän.

Çidar edim bolsimu zulmät,
Balilarniŋ ğemini yäymän.
Baqqan ata-anaŋğa hšrmät,
Dua bilän iman tiläymän.

Östürgän u jutuŋğa rähmät,
İlim bärgän ustazliriŋğa,
Kšrmisun heç qolliri ğäm-därt.

Qayil qildi karamätliriŋ,
Tündä çalğan muŋluq-sazliriŋ,
Yasiğan taam häm nemätliriŋ.
***
Seniŋ qoşaq asarätliriŋ,
Untulmaydu, hämmä eytidu
Seniŋ qilğan җasarätliriŋ,
Ävlatlarğa çoqum yetidu.

Äqil kšzi maharätliriŋ,
Jiraqlarğa yayrap ketidu.
(Bilgin ädip qiraätliriŋ,
Çoŋ tarihniŋ birär çetidu).

Tarih uzun, tegi häm çoŋqur,
Jiŋnä bilän quduq qazisän,
Mäŋgü šçmäs yazğan härbir qur.

Şiddätlik bol, alğa qädäm bas,
Şunda štkür sšzni yazisän,
Äl ditiğa kälsun amma mas.
***
Äҗdatlardin ävlatqa miras
Moşu tağda qalğan šŋkür bar.
Saŋa boldi häqiqätän rast,
Äşu җaydin bšläk aläm tar.

Baturluğuŋ är kişigä has,
Bolsun saŋa tündä yultuz yar.
Äsli ismiŋ җismiŋğa bäk mas,
Dostlar qollap düşmän bolğay har.

Bovay qildi sšzini tamam,
Elip maŋdi Kätmän teğiğa,
Oyi birla: “Qalsedi aman”.

Şamal štär yenidin gül-gür,
Kšŋli tartar šksük jiğiğa,
Maysilar kšp eçilğan tür-tür.
***
Kätmän teği. Bağrida Öŋkür,
Panah tiläp käldi bir җugan
Kšktä qiran kšzliri štkür,
Yatni kšrsä salidu çuqan.

Maysä dala däydu: “Ömür sür!”
Adämlärçu? Bolsimu tuqqan
Җenin tikip, qiyğanda šmür,
Yatidu җim orinip yotqan.

Qutquzalmay bir äziz җanni,
Һämra bolup yä billä kätmäy,
Kšşäp yatidu siŋgän pomnanni.

Miŋdin biri çiqsa qähriman,
Mähsitiniŋ tegigä yätmäy,
Elip qalalmas uni teç-aman.
***
Gülmät bovay hoşlaşti aran
Kšzliri näm. Bağri qanliq yaş
Çiqmiğanğa jutidin yaran,
Yalğuz halda qalğandi qayaş.

Muŋluq qoşaq qulaqta haman,
Sadasidin yerilidu taş.
Bir yorutup içkiri taman,
Öŋkür bilän hoşlişar Quyaş…

Batur ana! Ötsimu zaman,
Qoşiğiŋğa aşiq qeri-yaş,
Päriqlinär yahşi vä yaman.

Mäŋgü bizniŋ yadimizda qal,
Öŋkürüŋgä hämra tağu-taş,
Dastanimni qobul qilip al!!!

Bälüşüş

Javap qalduruŋ