Sän°ätni sodiğa tegişmidi

0
255 ret oqıldı

Ägär akter vä nahşiçi Pärhat Ğälit oğli Davutovniŋ šmür kitaviniŋ sähipilirini varaqlaydiğan bolsiŋiz, uniŋ kimligigä toluq kšz yätküzäläysiz. Qeni, undaq bolsa, sän°ätkarniŋ baliliq dävridin bügünki küngä qädär besip štkän hayat yoliğa näzär taşlap kšräyli.

Şämşidin AYuPOV,
«Uyğur avazi»
Baliliq arman

Pärhat Davutovniŋ sän°ättiki yoli, bir qarimaqqa, aldin-ala yezilğan stsenariy boyiçä dağdam bolğandäk kšrünidu. 1958-jili Ğulҗa şähiriniŋ yenidiki Tekäs yezisida tuğulğan u bäş yeşida ata-anisi bilän Qazaqstan diyariğa kšçüp çiqti. Baliliq dävri Uyğur nahiyäsiniŋ Çoŋ Açinoqa yezisida štti. Yezidiki säkkiz jilliq mäktäptä, keyiniräk Kiçik Dehan ottura mäktividä oquvatqan çağliridila u sän°ät häväskarlar šmigigä qatnişip, šziniŋ yeqimliq vä mäptunkar avazi bilän päriqländi. Tehi yaş baliniŋ muräkkäp häliq nahşiliriniŋ mahiyitigä çšküp, ulardiki muŋluq vä hayatbähş motivlarni yetärlik täsirçanliği bilän yätküzüşi härkimni qayil qilatti. Balisiniŋ bu qabiliyiti vä sän°ätkä bolğan iştiyaqini atisi Ğälit bilän anisi Mahinur vä ustazi Üsäyin Räşitov qollap, uniŋ intilişlirini räğbätländürätti. Pärhat akiniŋ eytişiçä, peşqädäm muällim, heli märhum Üsäyin aka şagirtiğa härqaçan «Sän artist bolisän, saŋa bu talantni täbiät ata qilğan» däp eytip, andinla därisni başlattekän. Täҗribilik ustaz şagirtiniŋ talantini şu vaqitlardila sezip-bilgän edi. Çünki Pärhat mäktäp partisida oltirip, «Uyğur teatriniŋ sähnisidä nahşa eytsam, «Ğerip-Sänäm» dramisida Ğeripniŋ, «Anarhanda» Һämraniŋ rolini oynisam» däp arman qilattekän. Kšŋligä pükkän äynä şu armininiŋ realliqqa aylinişi üçün u tutqan yolidin qaytmidi…
Studentliq altun dävir

Һayat yolini mäktäptila tallavalğan yaş jigit 1978-jili Manan Uyğur namidiki Taşkänt Dšlät teatr vä rässamçiliq institutiniŋ muzıkiliq drama bšlümigä oquşqa çüşti. U mäzkür bilim därgahida bu qiyin vä muräkkäp käsipniŋ näzäriyäviy asaslirini mukämmäl egilidi. Sän°ätniŋ päqät sän°ätkarlarla çüşinidiğan sirlirini mukämmäl šzläştürüş üçün u tinmay oquş vä üginiş bilän bänt boldi. Rast, u studentliq dävirlärdä helä qiynaldi. Lekin uniŋ sän°ätkä bolğan çäksiz muhäbbiti härqandaq qiyinçiliqni besip kätti. İnstitutta oquvatqanda başqurt dramaturgi İ.Jumağulovniŋ «Qisas» dramisidiki baş qährimanlarniŋ biri – İlşatgül bovayniŋ obrizini yaritip, akterliq qabiliyiti bilän kšzgä kšründi vä institut oqutquçiliriniŋ, mutähässislärniŋ juquri bahasiğa egä boldi.
İnstitutni tamamlaş aldida bir top uyğur yaşliri Zunun Qadiriyniŋ «Ğunçäm» dramisini diplom işi süpitidä täyyarlidi. Yaşlar uşbu drama bilän gastrol'ğa çiqip, tamaşibinlar aldida emtihan berip, bu sinaqtinmu sürünmäy štti. Mäzkür dramida baş rol'ni – Nurumniŋ obrizini Pärhat Davutov gävdiländürdi. Şuŋlaşqimu u uniŋ teatr sähnisidä däsläpki orunliğan roli edi. Bu Pärhat üçün hayat mäktivi boldi.

Aşqan davanlar

Başta qäyt qilğinimizdäk, Pärhat Davutov šziniŋ nahşiçiliq mahariti bilänmu kšzgä çüşkän edi. Uyğur teatrida işläş җäriyanida uniŋ bu qabiliyitini tehimu käŋ qanat yayduruşqa imkaniyätlär eçildi. U šz vaqtida häm nahşiçi, häm drama artisti bolup, här ikkila sahada muvappäqiyät qazanğan peşqädäm artistlar bilänmu yanmu-yan işläş bähtigä erişti. Äynä şularniŋ ğämhorluği vä yardimi uniŋğa işäşlik tayanç boldi. Özimu sän°ätniŋ çoŋqur sirlirini šzläştürüş yolida tinmay izdiniş, oquş, üginiş bilän şuğullandi. Sähnä mahirliri toğriliq yezilğan äsärlärni turaqliq oquşni adätkä aylandurdi. Bu, älvättä, šz nätiҗisini bärdi. Baliliq çeğida arman qilğan milliy dramaturgiyamizniŋ klassik äsärliri – «Ğerip vä Sänäm» dramisida – Ğeripniŋ, «Anarhanda» Һämraniŋ rolini iҗra qiliş arqiliq härtäräplimä qabiliyitini tehimu käŋ namayiş qildi. Milliy dramaturgiyamizdiki klassik obrazlarğa aylanğan bu rol'larni oŋuşluq elip çiqiş bilän u tamaşibinlar kšŋlidin turaqliq orun aldi.
Şuniŋdin keyin u Uyğur teatri sähnisidä qoyulğan qirğiz dramaturgi Mar Bayjievniŋ «Şänbä küni toyğa» dramisida baş qähriman – Һasanniŋ, Äkräm Ähmätovniŋ «Afrikidin kälgän küyoğul» muzıkiliq dramisida baş qähriman – Bähtiyarniŋ, türk dramaturgi Һurmyuzniŋ «Çätällik mehman» dramisida baş qähriman çätällik jigit – Magometniŋ, qazaq dramaturgi Sultanäli Balğabaevniŋ «Qiz jigirmigä tolğanda» dramisida baş qähriman – Seyitniŋ, Turğan Tohtämovniŋ «Aq yeğin» dramisida baş qähriman – Ğulamniŋ, qazaq dramaturgi İran Ğayipniŋ «Muqäddäs guna» dramisidiki baş qähriman – Ahmet Baytursınovniŋ, Qurvanҗan Mäŋsürovniŋ «Ömär Muhämmädiy» dramisida baş qähriman –Märipätçiniŋ, Şekspirniŋ «Korol' Lir» tragediyasidiki – Edmund, Malik Käbirov, İlahun Җälilov vä Qurvanҗan Abdurasulovniŋ «İparhan» dramisidiki Ğoҗa Rähim rol'lirini iҗra qildi. Akter šzi yaratqan obrazlarda äsär mahiyitigä çoŋqur çšküp, qährimanniŋ šzigä has alahidiliklirini, u vakalätlik qilivatqan millätniŋ urpi-adätlirini, šzara munasivät än°änilirini çoŋqur üginiştä, ularni sähnidä işinärlik namayän qilişta bar qabiliyät vä maharitini särip qildi.
Moşu yärdä Pärhat Davutovniŋ šz maharitini jiraq vä yeqin çätällär sähniliridimu namayiş qilip, çoŋ utuqlarğa erişkänliginimu atap štüş orunluq. 1990-jili Moskva şähiridä bolup štkän SSSR Mädäniyät ministrligi, SSSR Teatr ärbapliri ittipaqi, «Teleteatr» iҗadiy birläşmisi vä Moskva Dšlät akademiyalik operetta teatri hämkarliqta operetta vä myuzikl artistliriniŋ birinçi pütkülittipaqliq konkursiğa Qazaqstandin väkil bolup qatnişiş Uyğur teatriğa tapşuruldi. Teatr rähbärliri täripidin bu çoŋ konkurs-kšrükkä talantliq nahşiçi Pärhat Davutovniŋ namziti tävsiyä qilindi. U uşbu konkursniŋ «Äŋ mäptunkar qatnaşquçisi» namliq mähsus mukapitiğa sazavär boldi.
Pärhat Davutov «Nava» ansambliniŋ solisti süpitidimu kšpçilikkä yahşi tonuş. U šziniŋ җaraŋliq avazi arqiliq häliq nahşilirini, koça nahşilirini babiğa yätküzüp orunlalaydu. Uniŋ repertuarida zamaniviy nahşilarmu yetärlik. Öz vaqtida «Nava» ansambliniŋ «Şäriq sadaliri» däp nam alğan kontsert programmisida u şair, heli märhum Abdumeҗit Dšlätovniŋ sšzigä yezilğan kompozitor T.Şavdunovniŋ «Bahar käldi» vä ğäzälhan şair, märhum Helil Һämraevniŋ sšzigä yezilğan kompozitor İ.Mäsimovniŋ «Yaşliğim» nahşilirini juquri käspiy maharät bilän iҗra qilip, tamaşibin alqişiğa muyässär bolalidi. Öz vaqtida mäşhur kompozitor, SSSR häliq artisti, märhum Quddus Ğoҗamiyarovniŋ «Dutar sadasi», «Keliŋ, keliŋ yarim» vä başqa ikki-üç nahşisini gramplastinkiğa yeziş üçün ataqliq kompozitor Pärhat Davutovni täklip qilğanliğiniŋ šzi uniŋğa berilgän çoŋ baha bolsa keräk.
Sän°ätkar šziniŋ bevasitä väzipisini orunlaş bilänla çäklinip qalmastin, teatr repertuarini beyitişqa ülüş qoşuşqimu tirişti. U moşu mähsättä «Lutpulla Mutällip» muzıkiliq monospektaklini yazdi. Nahşiçi şundaqla «Ata mehri», «Diyarim» al'bomlirinimu çiqardi.
Pärhat Davutov üçün 2003-jil äŋ utuqluq boldi deyişkä bolidu. Uyğur teatri qazaq hälqiniŋ isiyankar şairi vä häliq qährimaniğa beğişlanğan «Mahambet» spektaklini qazaq tilida qoydi. Uniŋda baş qähriman Mahambetniŋ roli talantliq artist süpitidä Pärhat Davutovqa tapşuruldi. Täkitläş keräkki, Mahambet obrizini yaratqan Pärhat akiğa äŋ eğir väzipä jüklängän edi. U bolsimu iҗra qilişta härqandaq qazaq akterliri җür°ät qilalmiğan Mahambetniŋ jigirmä bäş kuplet poemisini – uniŋ šlmäs qoşaqlirini orunliğanda zaldiki tamaşibinlar akterni güldürligän alqişlar bilän qizğin qarşi aldi.
Pärhat Davutov hälqimizniŋ muzıka gültaҗisi bolğan muqamlarni, häliq nahşilirini iҗra qiliş bilän billä, estrada janridimu mol täҗribä topliğan nahşiçi. Sän°ätkar uyğur sän°itiniŋ rivaҗlinişiğa qoşqan ämgigi üçün 2003-jili «Uyğur metsenatlar klubi» täripidin täsis qilinğan «İlham» mukapiti bilän täğdirländi. Qazaqstan Җumhuriyiti Mädäniyät ministrligi täripidin täsis qilinğan «Mädeniet qayratkeri» bälgüsiniŋ, «Qazaqstan Respublikasınıŋ täuelsizdigine 20 jıl» medaliniŋ häm җumhuriyätlik Uyğur etnomädäniyät märkizi täripidin täsis qilinğan «Sahavät» medaliniŋ sahibi.
Hulasä ornida
Qabiliyätlik akter häm talantliq nahşiçi Pärhat Davutov bilän härqaçan uçraşqinimda, u «Alla bizgä sän°ätkar boluşni nesip qilğan ekän, demäk, uniŋğa adil hizmät qilişimiz keräk», degän gäpni eytidu. Һäqiqätänmu, Pärhat Davutov sän°ät yolida «halturiğa» berilgän ämäs. Vijdan ämri bilän tallavalğan käspigä, eniğiraq eytsaq, uyğur sän°itigä hiyanät qilğini yoq. Eğir künlärdä җaniҗan teatrini taşlap kätmidi. Ötkän äsirniŋ 90-jilliri u yayma bazarda soda qilip jürgändimu, teatrdin birätola üz šrmidi, sän°ätni sodiğa tegişmidi. Uyğur teatrida paaliyät elip barğan 35 jil içidä birär qetim mänsäp, abroy-ataqqa intilmidi. Barğa qanaät hasil qilip, şükri qilişni bildi. Dili pak, niyiti tüzük bolğaçqa, izzät-ehtiramğa bšländi.
Kšpçiligimiz sän°ätni «qizğin alqiş sadaliridin ibarät», däp oylaymiz. Äsla undaq ämäs. Sän°ätniŋ atisi – muŋ, anisi – nur. Uniŋ kštiridiğan jükimu, tartquzidiğan azavi bilän därt-päriyadimu kšp. Bolupmu, akterlarğa… Tamaşibinni birdä küldürüp, birdä jiğlitiş üçün hayat läzzitidin baş tartişiŋğa toğra kelidu.
«Sähnä – muqäddäs därgah» däymiz. U därgahta peşanisigä bähitlik boluş näsivi buyriğan adämlärla turaqliq qalalaydu. Uniŋ sirini uşbu muqäddäs sähniniŋ çaŋ-tozaŋliriğa tšzäligänlärla his qilalaydu. Bu –tirik sän°ät. Bu yärdä heçqandaq fonogramma, yalğan mimika yaki sün°iylik yoq. Bu yärdä yalğanniŋ hämmisi kšz aldiŋda oltarğan tamaşibinğa yaqqal kšrünüp turidu. Şuŋlaşqa akterliq – keçä-kündüz tinmay izdinişni, üginişni häm iҗadiy işläşni täläp qilidiğan şäräplik käsip. Һä, bu künlärdä 60 yaşniŋ üzini kšrgän Pärhat Ğälit oğli Davutovmu äynä şundaq sän°ätkä çin dilidin berilgän sän°ätkardur.
Eytmaqçi, Davutovlar ailisini sän°ätkarlar sulalisi deyişkä bolidu. Rämiti Ğälit aka sän°ätsšyär insan edi. Atiniŋ bu hisliti pärzäntlirigimu dariğan. Tunҗiliri Rähmätҗan bilän Kamilҗan akilar kiçigidin sän°ätkä iştiyaq bağlap šsti. Ular käspiy sän°ätkar bolmisimu, häliq nahşilirini babiğa yätküzüp orunlaydu. Ändi ularniŋ izini basqan Pärhat bilän Täl°ät käspiy sän°ätkarlardin bolup yetildi. Pursättin paydilinip, Pärhat Ğälit oğlini tävälludi bilän qizğin täbrikläymiz vä uniŋğa yänimu šziniŋ kimligini kšrsitişigä mustähkäm salamätlik vä, älvättä, iҗadiy utuq tiläymiz.

 

İzgü tiläklär

Eytmaqçi bolğan oyumni çüşändi
Män «Mahambet» spektaklini qazaq bilän uyğur hälqini bir-birigä tehimu yeqinlaşturidiğan äsär däp hesaplaymän. Meni qayil qilğan bir närsä, akterlarmu, җümlidin baş qähriman – Mahambet obrizini yaratqan Pärhat Davutov eytmaqçi bolğan oyumni toluq çüşändi vä uni tamaşibinlarğa yätküzüp berälidi.
Pärhatniŋ Mahambetini ikki qetim – Astanada vä Almutida kšrdüm. İkki qoyulumdimu akter šzini šzi qaytiliğini yoq. Һär qoyulumda yeŋi qiridin kšrünüşni bildi. Talantliq artist inimni, mäniviy җigärimni taptim. Mahambet – Pärhat – häqiqiy qazaq Mahambet!
Qazaqta Nurmuhan Jantšrin isimliq uluq akter štkän. Äҗayip җür°ätlik vä qäysär talant egisi edi. U gävdiländürgän Beybarıs – šlmäydiğan obraz. Uyğur jigiti Pärhatni äynä şu büyük sän°ätkarniŋ täbiiy davami – izbasari desä bolidu. U sähnidä yaratqan Mahambet – hayati uzaq, pärvazi yüksäk obraz. Jiraq keläçäktiki šziniŋ dağdam yolini selişqa başliğan talantqa Alladin mehir-şäpqät tiläymän. İҗadiy paaliyitigä tehimu qaynaq ilham vä җoşqunluq ata bolğay.
Äkim TARAZİ,
Qazaqstanniŋ hizmät kšrsätkän
sän°ät ärbabi, yazğuçi-dramaturg.
Qabiliyätlik akter ekänligini tonutti
Oçuğini eytiş keräkki, bu künlärdä bäzibir teatrlirimiz akterliriniŋ šz ana tilida eniq sšzlişi problema boluvatqan bir päyttä Uyğur teatri kollektiviniŋ qazaq tilida ärkin sšzläp, uniŋ üstigä Mahambet qoşaqlirini nahayiti babida iҗra qilğini üçün män akter Pärhat Davutovniŋ mahariti aldida baş egimän. U Mahambet rolini iҗra qilip, šziniŋ qabiliyätlik akter ekänligini tehimu tonutti. U yeqimliq avazida 25 kuplet şeir bilän yezilğan termeni nahşiğa selip, tenimäy, qälbi bilän çüşinip, nahşiniŋ mänasiğa çšküp eytqanda, «rastinla qazaq jigitiğu monu» däp qaldim. Akter šzigä jüklängän väzipini hoduqmay, alamät mahirliq bilän atqurup çiqti.
Sizni, Pärhat, Mahambet käbi äҗdatlar rohi dayim qolliğay, ilahim!
Esmuhan OBAEV,
Qazaqstan häliq artisti.
Pärhattin mämnun boldum
Yazğuçi-dramaturg Ähmätҗan Һaşiriniŋ «Yalğuz yalpuz» dramisini sähniläştürüş җäriyanida Uyğur teatriniŋ talantliq rejisseri Yalqunҗan Şämiev meni äsärdiki Qasqarau rolini iҗra qilişqa täklip qilğan edi. Vaqtimniŋ qisliği tüpäyli, uniŋ bu iltimasini orunlaş mümkin bolmay qaldi. Keyiniräk bu spektakl' Uyğur teatriniŋ sähnisidä qoyulğanda uni kšrüş üçün bardim. Yalqunҗan Şämiev täripidin maŋa täklip qilinğan äl-juti bilän Ana yerini qädir tutqan yeza aqsaqili Qasqarauniŋ roli teatrniŋ talantliq artistliriniŋ biri – Pärhat Davutovqa tapşuruluptu. Akterniŋ sähnidä šzini tutuşini kšrüp, uniŋ qabiliyitigä qayil häm mämnun boldum. Uniŋ äsär mahiyitigä çoŋqur çškkänligini, gävdiländürgän obriziğa has milliy koloritniŋ yarqin kšrünüşi üçün šz maharitini eniq kšrsitişni bilgänligini seziveliş täs ämäs. Pärhat rejisserniŋ işänçisini aqlalidi. Uni zaldiki tamaşibinniŋ güldürligän alqişliridinmu eniq bayqavelişqa bolatti.
Män eytqan bolar edimki, Pärhat Davutov – qazaqniŋ täkrarlanmas yarqin simaliri, häm şair, häm batur Mahambetni, Alaş pähri Ahmet Baytursınovni gävdiländürgän, tuğulğan yerini, uniŋ täbiitini, adämlirini qädirligän, qoğdap qalaliğan qazaq millitiniŋ väkili Qasqarau käbi yeza aqsaqiliniŋ obrizini Uyğur teatri sähnisigä dadil elip çiqaliğan kšrnäklik akterdur. Pursättin paydilinip, qabiliyätlik akter inimğa mustähkäm salamätlik, iҗadiy utuq vä amät tiläymän.

Tuŋğışbay JAMANQULOV,
Qazaqstan häliq artisti, Dšlät vä Yaşlar ittipaqi mukapatliriniŋ laureati, sän°ätşunasliq pänliriniŋ namziti, professor.

Käsipdaşlar lävzi
Pärhat Davutov 1983-jili Uyğur teatriğa işqa orunlaşti. Mana şuniŋdin buyan män uniŋ sähnidiki iҗadini küzitip kelivatimän. U Uyğur teatriğa qädäm täşrip qilğan däsläpki kündin tartip, sähnä qährimani boldi desäm, aşurup eytqanliq bolmaydu. Pärhat šz işiğa çin dili bilän berilgän, yeqimliq avazi bar nahşiçi häm qabiliyätlik akterlirimizniŋ biri. Milliy sän°itimizgä iştiyaq bağliğan sän°ätkar. Şuni işäşlik eytalaymänki, u sähnigä baş qährimanni yaki bolmisa şuniŋğa yeqiniraq obrazlarnila elip çiqidu. Milliy sähnimizniŋ pähri vä milliy dramaturgiyamizniŋ klassik äsärliri – «Ğerip vä Sänäm» dramisida –Ğeripniŋ, «Anarhanda» Һämraniŋ rolini iҗra qilip, šziniŋ istedatliq akter ekänligini namayän qilalidi.

Yalqunҗan ŞÄMİEV,
Qazaqstan Җumhuriyitiniŋ
hizmät kšrsätkän ärbabi, rejisser.
Qabiliyätlik akter,
talantliq nahşiçi
Pärhat Davutovniŋ Uyğur teatrida paaliyät elip berivatqiniğa ottuz bäş jil boptu. Moşu jillar mabaynida u šzini häm qabiliyätlik akter, häm talantliq nahşiçi süpitidä tonutalidi. İkkimiz birqatar spektakl'larda baş rol'larni oyniduq. Mäsilän, «Ğerip vä Sänäm» dramisida män aniniŋ, u baliniŋ rolini iҗra qildi. «Yalğuz yalpuz» dramisida ikkimiz är-ayal obrazini yarattuq.
Qisqisi, Pärhatni qançä mädhiyilisäk, ärziydu häm u häqiqiy mänasida sän°ätkä zor iştiyaq bağliğan insan. Pärhat şundaqla «Nava» ansambliniŋ solisti. U päqät šzigila has iҗra qiliş maharitigä egä. Öz vaqtida ataqliq kompozitor, SSSR häliq artisti Quddus Ğoҗamiyarovniŋ «Täklimakan» simfoniyasini hor kapellisi bilän billä eytiş bähtigä muyässär bolğanliğiniŋ šzi Pärhatniŋ talantliq nahşiçi ekänliginiŋ yarqin ispati.

Rehangül MÄHPİROVA,
Qazaqstanniŋ hizmät
kšrsätkän artisti.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ