Sän äziz ätkän quluŋni har etälmäydu kişi…

0
77 ret oqıldı

(Kšrnäklik qäläm sahibi Yähiya Tayirniŋ tävälludiğa – 80 jil)Sän ägär har äylisäŋ,
här җayğa barsa har kişi.
Demisimu rast ämäsmu, iman-etiqatliq ailidä buniŋdin säksän jil burun tuğulğan ekänmiz, Allaniŋ himmiti bilän qimmitimizni tepip, qerindaş Qazaq elidä ärkin-azadä yär dässäp jürüvatimiz. Bu qutluq säksän yaşqa yätkänlär bar, yätmigänlär kšp… Buniŋğimu miŋqatliq şükri, duniyada naşükürlük yaman…
Män Yähiya bilän hämşähär edim. U Üç vilayät milliy-azatliq inqilaviniŋ top-zämbirigi etilğan härämbağliq, män Orda mähällilik edim. Täğdirniŋ täqäzasi bilän 1962-jili 29-may – qanliq vaqiäsi bolğan küni män ayalim Pährinsa, ağinilirim Mšmün, Salih bilän tarihiy Vätändin nailaҗ keçip, qerindaş Qazaq eligä baş-pana tiläp çiqqanda, Yähiyamu şu küni mäşhur yazğuçimiz Zunun Qadiriy bilän billä säpärgä atlinip, Qorğasqa kälgändä saqçilarniŋ çaŋgiliğa çüşüp qalidu.
Adäm balisi beşiğa eğir kün çüşmisä, kindik qeni tamğan qutluq ziminini taşlap härgiz kätmäydiğu. Täŋ yerimi azat bolğan älni «azat qilip beripla, çiqip ketimiz» däp aldap, uyğurniŋ ataqliq yazğuçisi Zunun Qadiriyni Ürümçigä apirip, kişilärniŋ jürigini moҗuş üçün koçimu-koça sšräp, tillap, düşkälläp sazayä qilip, u qilmişi yätmigändäk Täklimakanğa palap, beşiğa boyaq quyup, bir kšzini kor qilivetidu. Bu paҗiälärni kšrüp, jürigi zedä bolğan Yähiya bir yolini tepip, şair Abliz Һezimniŋ pasportiğa çetilip, Qazaq eligä çiqqandin keyinla ärkin näpäs alidu. “Bir yahşiliq untulmas” degändäk, Yähiya šmriniŋ ahirqi däqiqisigiçä Abliz Һezimğa ehtiram bilän qaridi. Yahşi-yaman künlärdä bir-birini izdişip, qerindaştäk štti.
Bizniŋ dostluğimiz moşu tävädä başlandi. Män u çağlarda Çeläk nahiyäsiniŋ Qaş mälisidä üzümgä su tutup jürgändim. Bir küni iştin qaytip šygä kälsäm, Pährinsa: «Öygä mehman käldi» dedi. Aŋğiçä ikki kişi šydin çiqip, män bilän qädinas dostlardäkla illiq kšrüşti. Qolumdiki yoğan kätmän, šzäm bir därtmän, putumdiki rezinka štükkä qarişip, bir haza unçuqmay turup qelişti. Aŋğiçä šygä kirip dua qiliştuq. Çay içkäç paraŋlişip tonuştuq. Ularniŋ biri Tšmür degän kişi bolup çiqti. Män tamaq äkiriş üçün aşhaniğa çiqqanda quliğimğa Tšmürniŋ: «Moşuma äҗayip şair däp şšlgiyiŋ eqip kätkän adişiŋ?» degän gepi kirip qaldi. “Äski çapanniŋ içidä җan barliğini bilmäydudä beçarä” däp külümsiräp qoydum.
Һelimu yadimdin çiqmaydu, 1964-jilniŋ soği җandin štidiğan bir küni ayrilmas üç dost – män, Yähiya vä Mšmün (şair Mšmün Һämraev – red.) – Almutiğa qarap säpärgä atlanduq. Avtobusniŋ käynidä qistilişip oltirip, Mšmünniŋ qiziq gäplirini tiŋşap külüp, yolni helila qisqarttuq. Uniŋ är-hotunçiliq alaqilarğa ait häzilliri tohtap qalsa, Yähiya bilän meni ğäm-ğussä besivalatti. Şuŋa säl bepärvaraq qiziqçi ağinini huda bilgändäk bizgä hämra qilğandi. Üçimizgä has birla arzu bar bolup, u bolsimu biz iştiyaq bilän oquydiğan «Kommunizm tuği» redaktsiyasini bir kšrüş, mümkin bolsa, birär şeir yaki hekayimizni uniŋ sähipiliridä basturuş armini edi. «Komsomol'skaya-45» degän uniŋ makan-җayi bizgä yad bolup kätkän edi. İzdäp-sorap, täsliktä taptuq. Ayaqlirimizni qarda sürtüp pakizlap, biz üçün muqäddäs orun hesaplanğan gezitniŋ ädäbiyat bšlümigä işikni çekip, turnidäk qatarlişip kirduq. Tšrdä bšdrä çaç, palvan gävirlik Һezmät Abdullin, pägada bolsa, qädinas tonuştäkla addiy Helil Һämra oltarğan ekän. Ular bizni qerindaşliridäk kütüvelip, bärgän salimimizni ilik aldi. Һezmät akam: «Huş käpsilär, jigitlär!» devedi, špkämni säl besivaldim:
– Һezmät aka, Helil aka, silärni bir kšrüşkä intizar eduq, bügün kšrüp hursän bolduq. Meniŋ ismim Abduğopur, ävu ağinämniŋ Mšmünҗan, buniŋ Yähiya bolidu. Bizmu iziŋlarni besip, şeir, hekayä yezip jürimiz. “Kommunizm tuğida” birär şeir yaki hekayimizniŋ besilişini arman qilimiz. Biz silärdäk usta kšrmigän şagirtlar här sänämgä yorğilap jürimiz. Yazğanlirimizni elip kälduq, – däp Һezmät akamğa qolyazmamni sundum.
Yähiya hekayisini bärdi, Mšmünҗan rubaiylirini Helil akamğa tapşurdi. Ular därhal oquşqa kirişti. Biz җavap kütüp, bir haza oltarduq. Tarğina bšlüm kšp-kšk isqa toldi. Biz sirat kšrüktin štüvatqandäk hayaҗan ilkidä teç oltiriştuq. Bir çağda җim-җitliqni Һezmät akamniŋ bom avazi buzdi:
– Ukam, seniŋ helila hemituruçuŋ barkän, yazğiniŋ maŋa yaridi. Helil akaŋğa bär, kšrüp baqsun, dedi.
Män qolyazmini uniŋ qolidin elip, Helilkamğa tapşurdum. Һayaҗanda rähmät deyişni untup qaptimän. Şuniŋdin keyin Helil akam Mšmünҗanğa qarap: «Rubaiyliriŋniŋ içidä häqiqiy rubaiyliriŋ helä bar ekän. Sän Şäriq klassik şairi mäşhur Ömär Һäyyamniŋ yolini tallavapsän. Aq yol tiläymän», dedi.
– Yähiya ukam, seniŋdin Zunun Qadirdäk yahşi yazğuçi çiqidiğandäk turidu, kšpiräk ügängin, erinmäy işligin, monu hekayäŋni biraz qisqartip, artuq süyini çiqirivetip (quruq bayanni elivetip), andin bizgä ävätip bärgin, – däp Һezmät aka Yähiyaniŋ mürisigä qeqip qoydi.
Biz ändişä bilän kirip, beşimiz kškkä yätkidäk hoşal bolup çiqtuq. Huddi sirat kšrüktin štkändäk şatlinip, ğäm-qayğuni untup, šylirimizgä huşvaq taraştuq. Beşimizni oravalğan qayğu – bulut tariğandäk ärkin näpäs alduq. Qoş qabil ustazlarniŋ ğämhorluği bilän bizgä qoş qanat pütüldi. Uyğurniŋ qährimani Rizvangül toğriliq yazğan poemamniŋ täğdiri meni helä täşvişländürdi. 1965-jilniŋ kirişi bilän poemam «Kommunizm tuğida» besildi. U meniŋ keŋäş uyğur mätbuatiğa çiqqan tunҗa äsärim edi. Män huş bolmay, kim huş bolsun?! Şu yaşqa kälgiçä şu kündikidäk huş bolğinim esimdä yoq.
Kšp štmäy šyümgä Yähiya kelip, qolumni qattiq qisip täbriklidi. U mändinmu bätär hoşal bolup ketiptu. Äҗayip käŋ kšŋül insan edi ağinäm. Ädäbiyatimizniŋ aqsaqili Һezmät Abdullin atidarçiliq qilip, maŋar yolumizni dağdam eçip bärgän edi. U poemam meni kätmändin qutuldurup qoydi. Uni oqup çiqqan millätpärvär mäktäp mudiri, şair Tursun Turdiev Bayseyit mäktividä muällim bolup işläşkä täklip qildi.
Çeläktiki «Ämgäk tuği» geziti yenida şair Nasir Һäsänniŋ rähbärligidä bir top yaş qälämdaşlar baş qoşup, ädäbiyat birläşmisini qurduq. Uniŋğa äza bolup, Yähiya Tayir, Mšmün Һämraev, Äkräm Sadiri, Һebibullam Gayitov, Һezbullam Ğeniyarov, Muhämmätҗan Һapizov, Җämşit Rozahunov, Abdumeҗit Dšlätov, Muhtär Abdurahmanov, Diyas Qurbanov, Seyit Roziev vä başqilar җäm boluşti. Bu birläşmä äzaliri ayda bir baş qoşup, yazğan şeir, hekayilirini muhakimä qilişip, yahşi bahalanğan äsärlärni gezitqa besişqa tävsiyä qilişatti. Uniŋ işiğa Yähiya Tayir Qarayotidin piyadä kelip, paal qatnişatti. Şundaq baş qoşuşlarniŋ biridä uniŋ «Saadät terigi», «Eqidä» qatarliq hekayiliri yahşi bahalanğini helimu yadimda.
Bir qetim meniŋ tunҗa poemilar toplimimniŋ kšçmä muhakimisi Almutidin Һezmät Abdullin, Mahmut Abdurahmanov, Җamalidin Bosaqov vä Һezim İskändärovniŋ qatnişişi bilän Çeläktä štküzüldi vä 1967-jili tunҗa toplimim – «Öçmäs yultuzlar» – «Jazuşı» näşriyatidin çiqti. Şu çağda män oğul pärzänt kšrgändäk hoşal bolğanliğim helimu yadimda. Aridin kšp štmäy Yähiyaniŋ däsläpki toplimi – «Kšzlär» muhakimigä çüşüp, yahşi bahalandi. 1969-jili «Kšzlär» näşir qilinip, uniŋ muällipigä älniŋ alqişini yaŋratti. Tehi yeqindila «İҗatkar» jurnaliniŋ baş muhärriri Ähmätҗan İsrapilov šyümgä kelip, «Ağiniŋizniŋ «Kšzlär» namliq kitavini tepip bärsiŋiz, uni jurnalimizda besip berişni häliq täläp qilivatidu» dedi. “Nahayiti yahşi gäp ekänğu”, däp uni izdäp, tepip bärdim. «İҗatkarniŋ» ahirqi sanida «Kšzlär» povestidin parçä beriptu. Bu ähval istedatliq ädipniŋ 80 jilliq tävälludiğa çoŋ tšhpä boldi Şu munasivät bilän «Uyğur avazi» gezitida berilgän hävärdä mundaq deyilidu. «Kšpligän oqurmänlärniŋ iltimasiğa benaän, uyğur ädäbiyatiğa munasip hässä qoşqan kšrnäklik yazğuçi, märhum Yähiya Tayirniŋ «Kšzlär» povestidin parçä berilgän. Täkitläş lazimki, ädipniŋ uşbu äsäriniŋ näşir qilinğanliğiğa yerim äsirdäk vaqit štsimu, helikäm oqurmänlär täripidin illiq qarşi elinmaqta. Şuŋlaşqa işäşlik eytişqa boliduki, jillar davamida šziniŋ ähmiyitini yoqatmiğan moşundaq äsärlärni yeŋi zaman väkillirigä tonuşturuşni niyät qilğan tähriratniŋ täşäbbusini alahidä tilğa elişqa ärziydu. Çünki hazir yaşlarğa tärbiyä beridiğan äsärlärniŋ bügünki kündä yoqniŋ ornida ekänligi kšpçilikkä yahşi mälum…».
Bu Yähiyaniŋ rohini hursän qilidiğan, uyğur ädäbiyati tarihida az uçraydiğan yeqimliq yeŋiliq ekän. Ağinäm hayat bolğan bolsa, qin-qiniğa siğmay hoşal bolup, bir yayrap qalar edi. Çünki älniŋ äşu jüräk sšzini šz quliği bilän aŋlaşni šmürboyi tälmürüp kütti ämäsmu, äpsus!
Yähiya tamagär yazğuçi ämästi, älgä yariğidäk birär äsär yaritalmay kün štküzüp, yeşi 70kä yätkändä, tävälludini štküzüp berişni sorap, šzini dšlät mukapitiğa šzi sunidiğan lata ğilap, yağaç piçaq bayväççilärdin jirkinätti. Uniŋ däydiğan ikki gepiniŋ biri mundaq edi: “Adäm degän ham süt ämgän bändidä, şuŋlaşqimu adäm mänsäp bilän ämäs, äksiçä, mänsäp šzigä mas adäm bilän mštivärligini bilip yaşisa bolar edi. Adäm balisi älniŋ ğemini yäp, uniŋğa paydiliq bir iş qilip yaşimisa, uni qandaqmu adäm degili bolsun”.
Yähiya šzi yaqturidiğan moşu sšzgä itaät qilip, vijdan ämri bilän yaşap, pak, diyanätlik insan süpitidä šmür sürdi. On yeşida täqvadar dadisi Tayir sopidin, 17 yeşida bolsa, ğämgüzar anisi Ayimhandin ayrilip qalğaçqa, kšŋli sunuq, hayatniŋ ançila halavitini kšrmäy kişilär işigidä ğerip-ğuruva boyni qisiq çoŋ boldi. U Һärämbağ mäktivini tamamliğandin keyin kitap oquşqa humar bolup qaldi. «Eğir künlärdä», «Qullar», «Adina» qatarliq kitaplar uniŋ qolidin çüşmätti. Beminnät dost bolğan kitap uniŋ qälbigä iştiyaq otini yaqti. U bäzi künliri šyniŋ bir buluŋiğa kirivelip, qaraŋğu çüşkiçä kitaptin baş kštärmäy, kitapni tutqan peti qiysiyip uhlap qalidiğan.
U ädäbiyat sepigä quruq häväs bilän ämäs, bälki iştiyaq häm šzini beğişlaş rohi bilän kirdi. Män bu tävädä uniŋ bilän tonuşqandin beri birär qetim mändin pul soriğinini bilmäymän, amma härdayim ariyätkä kitapla soratti.
Jillar eriqtiki sudäk bir-birini qoğlişip štivärdi. Keçä-kündüz mükçiyip tartqan җapaniŋ halavitinimu kšrüş nesip boldi. U 1969-jili «Kšzlär» povesti näşir qilinğanda «Adaş, män oğul taptim, kšrümlük bärmämsän?» däp külümsiridi. Seniŋ tunҗa oğluŋ Zulpiqar bar ämäsmedi desäm, män bärgän kšrümlükni elip turup, «Äsär degänmu pärzäntkä ohşaş tästä tuğulidiğan närsekänğu…», degän edi. Şuniŋdin keyin 1971-jili «Eqidä», 1978-jili «Mehir», 1985-jili «Duniyağa bir kelimiz», 1989-jili “Tar koçidiki ay” povestliri, 2001-jili bolsa, «Yazniŋ yalğuz yaldamisi», «Kšyüvatqan yol» romanliri çiqti.
Bir jilliri Bayseyit bilän Qarayota arisida piyadä maŋğanda här ikkimiz uyğur mätbuatida birär şeirimiz besilarmu däp arman qilğan eduq. Hudağa ahimiz yätkän çeği. här ikkimizgä «Uyğur avazi» degän uluq därgahta işläş nesip boldi. Bu bosuğisi bilän tšri ohşaşla hasiyätlik orunda aŋliq hayatimizniŋ täŋdin-tolisini štküzduq. U yärdä işläp tapqan halal nan bilän män 5 balamni, Yähiya 3 balisini tärbiyiläp çoŋ qildi. Bizgä Mäkkidäk muqäddäs bilinidiğan bu därgah här ikkimizgä talmas qanat pütüp, bizni bepayan ärişkä uçum qildi…
Ädäbiyat – häliqniŋ kšzi, quliği vä vijdan-nomusi boluşqa munasip talantliq, pak diyanätlik häqiqiy insanlar toplinidiğan därgah. Uquşmay talantsizlar kirip qalsa, uniŋ šzigimu täs, başqilarğimu putlikaşaŋ – bir dädisä bolidu – ahirqi hesapta u šmrini zayä qilidu. Häliq qoldin çüşärmäy oquğidäk birär äsärmu yazalmay, mabada tirnaqçä haya-nomusi bolsa, vijdan azavida qiynilidu. Adilqazi bolğan hälqi uni tirigidila untup ketidu. Çidiğanğa çiqarğan bu säpniŋ härisiniŋ çaqqiniğa çidiğanlarla häsilini yäläläydu. Bu gepimgä misal keräk bolsa, Yähiyaniŋ qismiti şuni ispatlaydu. Yähiyaniŋ “hizmät kšrsätkän җämiyät ärbabi” degän yüksäk namimu yoq, yä uniŋ kšksidä tšmür täŋgä qatarliq medalimu yoq. Uniŋ vapatiğimu bir jil bolup qaldi. Uniŋğa qarimay, häliq uniŋ kitavini yänä besişni soravatidu. Adilqazi bolğan dana hälqimiz «Heridariŋ bolmisa, zibaliğiŋ nä keräk» däp bekar eytmaydu.
Ahirqi qetim uniŋ šyidä mundaşqinimizda «Ädäbiyat säyasätniŋ štkür quralimu?» däp maŋa kšziniŋ qirida qaridi. “Uni sän yahşi bilättiŋğu! Һäҗäp sorap qaldiŋa? Ädäbiyatniŋ peşivasi Maksim Gor'kiy oktyabr' inqilavi dävridila «Ädäbiyat säyasätniŋ štkür qurali yaki çomiği ämäsligini, ädäbiyatçilarniŋ säyasättin juquri turuşi, säyasätniŋ toğra yaki natoğriliği häqqidä häqqaniy pikrini dadil eytişi keräk» degän. Adäm rohiniŋ injenerliri atalğan şair, yazğuçilar häliqniŋ kšzi, quliği vä vijdani, har-nomusi bolğaçqa, ädäbiyat häliqniŋ štkür qurali. Padişa adil bolsa, hälqi paravän yaşaydu, ägär u zalim bolsa, adil deyişkä zorlaydu, härgiz zalim degüzmäydu… Şair häq gäpni eytişi keräk däp, mabada eytip qalsa, Ömär Һäyyam, Baba Rähim Mäşräptäk darğa esilidu yaki Puşkin, Abduhaliq Uyğur, Lutpulla Mutälliptäk süyiqästkä uçraydu” devidim.
Ändi Yähiya, mänmu saŋa ahirqi gepimni qilip qalay: pat-pat çüşümgä kirip turisän. Qoy kšzliriŋ külümsiräpla turidu. Şuniŋğa qarap, dostum җännätul Mävada ekän däp qalimän. «Sšzi šlmäsniŋ šzi šlmäs» degän gäplär rast ohşaydu, sän bäzi tiriklärdin tirigiräk arimizda yadlinip yaşavatisän. Hälqiŋ seni untup qalmay, yad etip turuvatidu. Män uniŋğa şahit bolup, häliq namidin «Qutluq 80 yaşliğiŋ mubaräk bolsun!» däymän.
Abduğopur QUTLUQ,
şair.

Җämşit ROZAHUNOV
Bir arzuluq oğli ediŋ uyğurniŋ
(İstedatltq yazğuçi
Yähiya Tayirovqa)

Käldi, aka, šzäŋni yad äyligim,
Ölmäydiğan rohiŋni şat äyligim.
Çiqqan kündä säksän yaşniŋ tšrigä,
Yänä bir bar siy-iltipat äyligim!

Bu duniyağa kim kelip, kim kätmigän,
Arminiğa bar yetip häm yätmigän.
Һalavät häm җapasini täŋ kšrüp,
Öz yolini härkim šzi rätligän…

Bar šmrini beğişliğan iҗatqa,
Sän bšläkçä aşiq ediŋ hayatqa.
Lekin uniŋ qisqiliği yätküzmäy,
Qoyğan bolar mümkin arzu-muratqa?!

Һaҗiti bar üçün mahtap taqini,
Sšz qilimiz salmaqliq däp saqini…
Kšp yahşini kšrgän bilän šmrümdä,
Az uçrattim amma sändäk akini!

Salapätlik, sağlam oyluq җan ediŋ,
Şuŋa bälkim eğir yolni tallidiŋ.
İşänçäŋniŋ zorliğidin šzäŋgä,
Kšz jumğiçä šzligiŋdin tanmidiŋ.

Uçrisaŋmu turmuşniŋ kšp siniğa,
Qanitiŋni yaptiŋ qurbi, iniğa.
Özäŋdäk äl täğdirigä kšygänlär,
Aram izdäp yaşar qandaq җeniğa?!

Küzätkinim bilän oyçan kšzüŋni,
Aŋlimidim bir rät artuq sšzüŋni.
Tilär edim yaşliriğa bügünniŋ,
Saŋa mänsüp bolğan sävir-tšzümni.

Tirik adäm qutulmas ğäm-täşviştin,
Tolmay qalar gahi kšŋül san iştin…
Käçürümçan bolarmiduq seniŋdäk,
Jiraq bolsaq ränҗitip häm ränҗiştin.

Ötkän ämäs behšdä här däqiqäŋ,
Aqlanğini şäksiz ümüt, äqidäŋ…
Äläm qilar biraq yoruq kšrmästin,
Äl qoliğa yätmäy qalğan kšp tšhpäŋ…

Turidekän duniya, zaman šzgirip,
Ötär uni jüräk sezip, kšz kšrüp.
Ävlatlarğa sän qaldurğan amanät –
Kšŋüllärgä salğan mäzmut yüz kšrük!

Ätivalar ärniŋ ğurur, zehnini,
Äl-jutiğa muhäbbiti, mehrini.
Bir arzuluq oğli ediŋ uyğurniŋ,
Etiqati nurlandurğan çehrini!..

Һeç nemä yoq bu duniyada mäŋgülük,
Ömrimizniŋ aqiviti bälgülük.
Mehman bolup kelip-ketär hayatta
Bar härkimniŋ beşida şu kälgülük…

Bu duniyani mänmu tärk etimän,
Däm-näsiväm pütkän küni ketimän.
Sän izligän, sän-kšzligän mähsätkä,
Kim bilidu, bälkimba, män yetimän?!

Һeç gäp ämäs gülimizniŋ solğini,
Kšŋlimizniŋ škünüşkä tolğini…
… Şu küngiçä saŋa ohşaş akilar,
Rohi bilän yšläp štsä bolğini!!!Dostumni äsläp

Män Yähiya bilän täsadipi tonuşqan edim. 1963-jili avgust ayliri bolsa keräk. Bizniŋ šygä Mšmün Һämraev bilän bir jigit kirip käldi. Män ularni qizğin qarşi aldim.
– Äkräm, dostlardin yänä birini kšpäyttuq, ismi – Yähiya. Özi iҗat bilän şuğullinidekän, hekayä yazidekän, – dedi Mšmün külümsiräp.
Һazir iptihar tuyğusi bilän eytimänki, štkän äsirniŋ 60-jilliri tonuşqan qälämdaş dostum Yähiya Tayir mälum vaqit štkändin keyin hälqimizniŋ kšrnäklik yazğuçisi bolup yetildi. Män qälämdişimni qaçan bolmisun, oqurmänlärniŋ alqişiğa erişidiğanliğini tonuşqan mäzgilimdila säzgän. U çağda Yähiya – 26, män 24 yaşta edim.
Yähiya Tayir hät tonupla Ömär Muhämmädiy, Zunun Qadiriy, Ziya Sämädi, Aybek, Abdulla Qadiriy, Muhtär Ävezov, Sabit Muqanov, Sädirdin Äynigä ohşaş uyğur, qazaq, šzbäk, taҗik şair-yazğuçiliriniŋ äsärlirini baş kštärmäy oqudi vä ügändi. Şuniŋ mevisi bolsa keräk, uniŋ «Alğa qarap ketivatimän» namliq birinçi şeiri 1956-jili «Şinҗaŋ neft'çiliri» gezitida yoruq kšrgän ekän. Keyin yazğan şeirliri juqurida nami zikir qilinğan gezittin taşqiri «İli geziti», «Ammiviy klub» häm «Tarim» jurnallirida elan qilindi.
Şuni alahidä täkitläş keräkki, ilgiri-keyin kšrmigän, tonuşmiğan, qisqisi, “aydiŋda qetiq içmigän” biz, yaşlarni, biriktürgüçi küç – birinçidin, ädäbiyatqa, yezişqa bolğan häväs bolsa, ikkinçidin, u çağlarda Çeläk täväsidä «Ämgäk tuği» geziti qaytidin näşir qilinişi edi. Gezitniŋ ädäbiyat bšlümigä şair Nasir Һäsän җavapkär edi. U nahiyämizdiki ädäbiyat häväskarlirini җälip qilip, ädäbiyat birläşmisini qurup, uni šzi başqurdi. Һämmimiz tüzägiräk birär äsär yezişqa tirişattuq. Yazğanlirimizni şu qälämdaşlirimizğa oqup berişkä aldirattuq. Gezit nahiyä märkizidä çiqatti, biz bolsaq, çät yezilarda yaşattuq. Qatnaşniŋ qiyinçiliğiğa qarimay, biz, häväskarlar, şu därgahqa jiraqtin piyadä yetip kelättuq. Yazğan äsärlirimizni birinçi bolup oquşqa tirişattuq. Munasip däp tepilğanliri keçikmäy gezit sähipisidä elan qilinatti. Ağinämniŋ birinçi näsriy äsärliri – «Dostluq», «Bala bolsa şundaq bolsa», «Muhäbbät», «Һarpa keçisi» hekayiliri mana şundaq uçrişişlirimizniŋ mevisi edi.
Bu hekayilär elan qilinğan kündin başlap šz oqurmänlirini tapti. Yähiya Tayirniŋ 1965-jili җumhuriyätlärara «Kommunizm tuği» (hazirqi «Uyğur avazi») gezitida birinçi qetim elan qilinğan «Äsläş» namliq hekayisiniŋ oquğuçilirimu biz bolğan. Mana şu hekayidin keyin keläçäk yazğuçiniŋ iҗadiyiti җumhuriyät dairisidä tonulğan ädäbiyatşunaslar, yazğuçi-şairlarniŋ diqqitini җälip qilişqa başliğan edi.
Moşu yärdä bir häqiqätni eytip kätküm kelidu. Arzuniŋ çeki bolmaydekän. Däsläpki künlärdä «Bizniŋmu birär äsärimiz gezit yüzini kšrärmu?” degän şerin arzularda yaşattuq. Şundaq künlärniŋ biridä Yähiya Tayir ädäbiy birläşmigä «Qaş-kirpiklär» namliq hekayisini elip käldi. Ağinäm hekayisini üç qetim däm elip oqudi. Biz hekayini zäŋ qoyup tiŋşiduq. Һekayä bir saat vaqit içidä oqulup boldi. Һämmimiz šz pikrimizni eyttuq. Arimizda Abduğopur Qutluq dadiliraq edi. Novättiki sšzni şu ağinimiz elip Yähiyağa: «Һekayäŋ äl qolidin çüşärmäydiğan äsär boptu. Meniŋ näzärimdä äsär hekayä qelipidin çiqip kätkän. Sän vaqiägä bay, quraşturuşnimu yahşi bilisän. Yänä bir qarap çiqip, uni povest' däriҗisigä kštärsäŋ bolidekän” dedi. Uniŋ bu pikrigä hämmimiz häyran bolduq. Çünki äşu çağlarda heçqaysimizniŋ beşida «povest'» degän çüşänçä yoq edi. «Mundaq janrğa päqät çoŋ yaştiki, täҗribisi mol ädiplärla qol uralaydu» däp qarattuq. Amma bayiqi gäp hämmimizdä «Yähiya bu täläpniŋ hšddisidin çiqalaydu» degän işänçinimu oyğatqan edi. Şundaqmu boldi. Täläpni mämnuniyätlik bilän qobul qilğan u aridin jigirmä kündäk štüp, hazirmu oqurmänlärniŋ qälbidin çoŋqur orun alğan, qayta oquş arzusini yaratqan «Kšzlär» degän povest'ni duniyağa äkäldi. Kitap 1969-jili oqurmänniŋ qoliğa täkkändin keyin, “Yähiya Tayir” degän isim hämminiŋ tilida, dilida iptiharliq bilän elinidiğan boldi. Kitap muällipi bilän tonuşuş, sšhbitigä dahil boluş istäkliri ulğaydi. Kitap häqqidä gezitlarda yahşi pikirlär eytildi. Җay-җaylarda yazğuçi bilän bolğan uçrişişlar kšpäydi.
Һärbir äsäri yoruq kšrgändä uniŋ täpäkküriniŋ çoŋqurlaşqini, hekayä qiliş uslubiniŋ šsüvatqini bayqilatti.
Yähiya 1966-jildin başlap Panfilov nahiyäsiniŋ Pänҗim yezisidiki A.Rozibaqiev namidiki ottura mäktividä uyğur tili vä ädäbiyati pänliriniŋ muällimi bolup işlidi. Üginişni çoŋqurlaşturuş niyitidä 1971-jili Taşkänt şähirigä kšçti. U yärdä däsläp Özbäkstan teleradio kompaniyasiniŋ uyğur redaktsiyasidä, keyin «Kommunizm tuği» (hazirqi «Uyğur avazi») gezitiniŋ Özbäkstan boyiçä šz muhbiri bolup işlidi. Җahanğa teriqtäk çeçilip kätkän uyğurlirimizniŋ Özbäkstandiki qismini izdäp, җumhuriyätniŋ buluŋ-puşqaqliriğiçä arilap, här sahaniŋ ämgäk adämlirini älgä tonuşturup käldi. Özi sšyidiğan, nami җahanğa mäşhur ädiplärniŋ nayap äsärlirini qiynalmay tapti vä berilip oqudi. Özbäkstanniŋ mäşhur vä ümütvar ädipliri bilän yeqin munasivättä boldi. Ularniŋ nadir äsärlirini uyğur tiliğa tärҗimä qildi. Yahşi äsär pütüş arzusi bilän ämälgä aşurulğan işlar nätiҗisidä šzidiki kamçiliqlarni toluqlidi. Bu yolda talay tosaqlarğa, çäkläş-yäkläşlärgä duç kälsimu, šzini yoqatmidi. Äksiçä, iҗat qilip, alğa basivärdi häm bäş tomluq «Qetip qalğan nur» namliq biografiyalik äsärini yezip çiqti. Äpsus, u ämgäk ädipniŋ qoliniŋ qisqiliğidin yoruq kšrmäy, täkçidä tiziqliq turidu. Yähiya, hšrmätlik däm elişqa çiqqan 2001-jili Qazaqstanğa kšçüp käldidä, Qapçiğay şähiridin pana tapti. Ändi u toluq küçkä kälgän, mol täҗribä topliğan talant egisi edi. Buniŋdin keyinki hayatiniŋ härbir däqiqisini ğenimät bilip, şu däqiqilärni nätiҗilik štküzüşkä kirişti. 2004-jili «Yazniŋ yalğuz yaldamisi», 2011-jili «Kšyüvatqan yol» namliq romanlarni yaratti.
Bir häqiqät şuniŋdiki, Yähiyaniŋ birqatar äsärliri qerindaş millät kitaphanliri arisidimu qizğin qarşi elindi. Yazğuçiniŋ birqatar hekayiliri bilän «Kšzlär» häm «Duniyağa bir kelimiz» äsärliri šzbäk tiliğa tärҗimä qilindi. Bu äsärlär toğrisida berilgän bahalarmu kişiniŋ qälbidä iptiharliq tuyğularni oyğitidu. Mäsilän, yazğuçiniŋ «Asman uzaq, yär qattiq» hekayisi «Şäriq yultuzi» jurnalida elan qilinğan mäzgildä Özbäkstan häliq yazğuçisi Pirimqul Qadirov «Bu hildiki yazğuçisi bar ädäbiyattin kšŋlüm toq» degän bahani bärgän bolsa, yazğuçiniŋ «Kšzlär» povestini näşirgä täyyarlaşta paalliq kšrsätkän Özbäkstan häliq yazğuçisi Şükür Halmirzaev: «Qälämdaş dostumniŋ qaysi-bir äsärini oqumay, qerindaş uyğur hälqiniŋ milliy alahidilikliri bilän yeqindin tonuşqandäk bolimän. Demäk, Yähiya Tayirov šz hälqi ädäbiyatiniŋ täräqqiyatiğa munasip hässä qoşup kelivatqan istedat sahibidur», däp yazğan.
Mahir qäläm sahibiniŋ «Saadät terigi», «Ömrüm bahari» hekayiliri rus vä qazaq tilliriğimu tärҗimä qilinğan.
İstedatliq yazğuçi, qälämdişim Yähiya Tayir 25 yeşidin buyan tuğulğan ana jutidin jiraqta yaşidi. Lekin jutqa bolğan mehir vä seğinişliri härbir äsäridä güpüldäp purap turidu. Qazaqstanniŋ Hitay bilän dostluq munasiviti küçäygändin başlap bu ikki dšlät arisida berip-kelişlär kšpäydi. Bu imkaniyättin Yähiya Tayirmu çättä qalmidi. U tuğulğan jutida bolğan tšrt qetimliq säpiridä šz iҗadiyitiniŋ u yaqlardimu mälum ekänligini bildi. 2007-jildiki säpär täsiratidin keyin yazğan «İli däriyasi asminidiki yultuzlar» degän publitsistikiliq ämgigi «İli däriyasida» elan qilinip, ädip şänini uluqlaydiğan täsiratlarni barliqqa kältürdi. Ataqliq şairlar Tohtaş Bäkri, Ablät Abdulla, Yalqun Rozi häm Tursunmähämät İmin, Dilmuhämät Җäppär, Ädhäm İbraim qatarliq qälämdaşlar Yähiya Tayirğa beğişlimilarni elan qildi.
Äpsus, miŋ äpsus, qädirlik dostum duniyadin štti. Uniŋğa bu qutluq sänäsini nişanlaş nesip bolmidi. Amma dilimdiki seğinişim bilän, “Yähiya, män sizdäk bir qäläm sahibi bilän dost bolğinim, şundaqla iҗadiy hayatimni billä štküzginim bilän pähirlinimän. Qädirdan dostum, Sizniŋ ismiŋiz miŋliğan oqurmänlärniŋ qälbidä mäŋgü yaşaydu” degüm kelidu.

Äkräm SADİRİY,
Qazaqstan Yazğuçilar
ittipaqiniŋ äzasi.

SÜRÄTTÄ: Y.Tayir (ikkinçi qatarda oŋdin üçinçi) bir türküm qälämdaş dostliri arisida.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ