Sabit Damollam kim?

0
245 ret oqıldı

Elimizdiki nopuzluq kitap, tarihiy äsär, tätqiqat materialliridiki mäzmunlardin Sabit Damollamniŋ XX äsirniŋ aldinqi yerimida štkän Yaŋ Ziŋşin, Jin Şurin, Şeŋ Şisäy qatarliq äksiyätçi zalim ämäldarlar vä şundaqla Muhämmätimin Buğra, Mäs°üt Sabiriy, Äysa Alptekin, İlihan tšrä, Osman İslam käbi mäşhur milliy ärbaplar bilän birqatarda turidiğan tarihiy şähs ekänligini kšrivalğili bolidu.
Ular toğriliq mähsus kitaplar näşir qilinip, nurğunliğan maqalilar elan qilinğan bolsimu, lekin Sabit Damollamniŋ hayati vä säyasiy paaliyiti toğriliq sistemiliq tonuşturulğan maqalä-äsärlär moşu küngiçä elan qilinmidi. Päqät “Şinҗaŋ häliq näşriyati” 1998-jili näşir qilğan hitayçä «Ğärbiy şimaldiki millätlär luğiti» namliq kitap bilän 2004-jili yänä şu näşriyat näşir qilğan «Qizilsu qirğiz avtonom oblusiniŋ täzkirisi» kitaviniŋ 2-qismida qisqiçä tonuşturuldi. Äpsuski, bu ikki kitapta bayan qilinğan tarihiy mäzmunlarda päriq zor häm hata җaylar kšp. Säypidin Äzizmu šziniŋ «Ömür dastani» kitaviniŋ birinçi qismida «1930-jillardiki häliq qozğiliŋi üstidä sšz açqanda Qäşqärdiki häliq qozğiliŋiğa qatnaşqan daŋliq kişilär içidä Sabit Damollamniŋ ismi kšzgä çeliqidu. Bäzi materiallarda “uni qozğilaŋniŋ rähbärliridin biri” däp tilğa alidu. Bu hata», däp yazğan. U mäzkür kitavida yänä Qaraqaşta 1933-jili qurulğan «hškümät» toğriliq «Bu hškümätkä Muhämmätniyaz äläm ahun räis, Muhämmätimin Buğra härbiy qomandan, Sabit Damollam muavin räis, qoşumçä muavin härbiy qomandan bolup saylanğan», däp yezip, Sabit Damollamniŋ ismini tilğa alğanda, «Bu Qäşqärdä «Şärqiy Türkstan İslam Җumhuriyitigä» baş väkil (väzir) bolğan Sabit Damollam ämäs» (295-bät) däp äskärtkän. Roşänki, 1933 vä 1934-jili 18-19 yaşlirida Qäşqärdiki bir-birigä qarşi säyasiy vä quralliq küçlärniŋ elişişiğa iştrak qilip, şu işlarğa şahit bolğan Säypidin Äzizmu Sabit Damollam toğriliq hata mälumat bärgän.

Demäk, türlük kitap vä maqalilarda Sabit Damollamniŋ hayati vä säyasiy paaliyätliri çolta, ziddiyätlik, hata bayan qilinipla qalmastin, uniŋ süritimu hata berilip kelivatidu. Ma Şukaŋniŋ «Yüz jildin buyanqi Qäşqär (1840 – 1949)» namliq kitapniŋ içidä «Şärqiy Türkstan İslam Җumhuriyitiniŋ baş-ahiri» degän bir maqalä berilip, muällip moşu mäzmunğa bir parçä sürätni elan qilip (70-bät), astiğa «kona markiliq milliy bšlgünçi ünsür Sabit Damollam» däp çüşändürüş bärgän. Sürättiki kişi üzi sozuq, aq saqalliq, ändi Sabit Damollam bolsa, äsli yumilaq üzlük, qara saqal adäm edi. Sürättiki kişi üz qiyapiti vä saqili ohşimiğandin başqa çiray-şäklimu päqätla yeqin kälmäydu. Demäk, sürät hata berilgän.
Şerip Huştar äpändi tüzgän «Şinҗaŋ yeqinqi zaman tarihidiki mäşhur şähslär» degän kitapniŋ baş qismiğa 20 varaqtin artuğiraq sürät berilgän bolup, juqurida biz tilğa alğan şähslärdin başqimu kšrnäklik adämlärniŋ šlçämlik sürätliri berilgän. Sabit Damollamniŋ bir top kişilär bilän çüşkän süriti berilgän bolsimu, lekin çüşändürüştä qolida täsviy tutup oltarğan kişini “Sabit Damollam” däp hata kšrsitip qoyğan.
Hoş, undaqta Sabit Damollamğa munasivätlik türlük materiallardiki hataliqlar, kämtüklüklär şu peti ketivirämdu yaki uni tüzitip, çamimizniŋ yetişiçä mukämmälläştürüp, täzkirä, qamus, luğät vä tarih tätqiqatliriğa ait kitaplarğa yeŋi, toğra, sistemiliq material hazirlap beriş zšrürmu? Tarihiy häqiqätni, tarihiy faktni, tarihiy materiallarni qädirläydiğan härbir tätqiqatçi bu mäsiligä «zšrür» däp qaraydu, älvättä. Män moşuni näzärdä tutup, topliğan materiallirim asasida däsläpki qädämdä Sabit Damollamniŋ qisqiçä tärҗimihalini oqurmänlärniŋ näzärigä sundum. Tätqiqatlarniŋ hata җaylirini tüzitip vä kam-kota yärlirini toluqlap paydilinişiŋlarni ümüt qilimän.

Sabit Damollam 1883-jili Qäşqär Atuşniŋ Azaq käntidä Abdulbaqi isimliq kiçik sodigär ailisidä tuğulğan. Başlanğuç diniy tärbiyini Azaqta Çoŋ Älimahunum isimliq kişidin alğan. Keyin Qäşqärdiki Hanliq mädrisidä tähsil kšrgän. 1900-jilliriniŋ otturilirida Buhariğa berip oquğan. 1914-jili oquşni tamamliğandin keyin damolla bolup, Ğulҗiğa kelidu. Azaqliq jutdaşliri äŋ kšp oltiraqlaşqan Süydüŋdä İsmayil haҗi isimliq kişiniŋ qizi Rabiyägä šylinip, Abdulla isimliq bir oğul pärzänt kšrgän. Sabit Damollamniŋ ayali vä oğlini Süydüŋdä qaldurup, Qäşqärgä nemä säväptin qaytip kälgänligi eniq ämäs. Bäzilär buni ”Süydüŋdiki «Rästä vaqiäsi» bilän munasivätlik” däp qaraydu. Һäqiqätänmu, 1916-jili Süydüŋdä «Rästä vaqiäsi» däp atalğan uyğur sodigärliriniŋ dukanliriğa ot ketiş vaqiäsi yüz bärgän. Nemä säväp boluşidin qät'iy näzär, Sabit Damollam ayali bilän oğlini Süydüŋdä qaldurup Qäşqärgä kälgän. Uniŋ Qäşqärgä kälgän çağliri 1919-jili yaki 1920-jili boluşi ehtimal. Sabit Damollam Qäşqärgä kälgändä Abduqadir Damollam, Qutluq Şävqi qatarliq җädditçilär zor küç bilän evropiliq din tarqatquçilarniŋ din tarqitiş yolidiki härhil usulliriğa qarşi käypiyatni ovҗ aldurup, ammiviy dolqun şäkilländürgän edi. Sabit Damollamniŋ diniy mälumati alahidä juquri bolğaçqa, Qäşqärdiki daŋliq mädrisilärdä muddärislik qilğan. Uniŋ bu mäzgildiki paaliyiti Abduqadir damolla yetäkçilik qilivatqan җädditçilär bilän hämkarlişip, hristian din taratquçiliriniŋ härikitigä taqabil turuş dairisi içidä bolğan. Başqiçä säyasiy härikät elip barğanliği mälum ämäs.
1917-jildiki Oktyabr' inqilavi arqiliq çar Rossiya hškümiti ağdurulup, bol'şeviklar hškümiti qurulğan. Nätiҗidä Qäşqärdiki Rossiya konsulhanisi yepilip qalğan. Äzäldin täsir küçi җähättin Rossiya konsulhanisidin arqida qalğan Qäşqärdiki Angliya konsulhanisiniŋ täsiri, başqa räqivi bolmiğaçqa, bu çağda rasa küçäygän. Yaŋ Ziŋşiŋ hškümitimu ularni ziyadä himayä qilğan. Moşundaq ähvalda Abduqadir Damollam orunlaşturğan namayiş Angliya konsulhanisiniŋ, Şvetsiya missionerliriniŋ vä yärlik hškümät dairiliriniŋ qattiq ğäzivini qozğiğan. Nätiҗidä namayişqa qatnaşqan häm uni uyuşturğanlarni qolğa elip, җazalaş başlanğan. Şu jili avgust eyida Abduqadir Damollam qästläp šltürülgän. Väziyät ziyadä käskin bolğaçqa, hovuplanğan kişilär täräp-täräpkä qaçqan. Sabit Damollam şu jillarda Ğulҗidin pana tapqan. U bu tävädä turğan däsläpki jilliri Muhämmäd äläyhissalamniŋ iş-izliri toğrisidiki çoŋ häҗimlik kitavi «Şirin kalamni» yezip tamamlap, 1927-jili sodigär-baylarniŋ yardimidä Kürädiki hškümät mätbääsidä kšpäytip basturğan. Bu kitap uniŋğa zor ammiviy nopuz äta qilğan. Şu jildin başlap u Ğulҗidiki Däŋ meçitida «Qur°an Kärimni» ağzaki tärҗimä-täpsir qilip, bu işni ikki-üç jil davamlaşturğan. U şu jilliri yänä İslam duniyasida täsiri zor İbni Malik (1204 – 1274) degän alimniŋ mädrisilärdä därislik süpitidä qollinilivatqan äräp tili grammatikisi «Älfiyä» namliq kitaviğa şärf vä haşiyä yezip çiqqan. Uniŋ bu kitavi «Şärhi älfiyä» däp atalğan.
1920-jili birqatar duniyani zil-ziligä salğan işlar yüz berip, islam duniyasimu davalğup kätkän. Türlük inqilap, milliy-azatliq härikät, bšlünüş istigi duniyaviy eqim bolup qalğan edi. Bu hadisilär Şinҗaŋ miqiyasidiki äzäldin säyasätkä bolğan qizğinliği sus molla-šlimalar qatlimi arisidimu tävriniş päyda qilğan. Sabit Damollam üçün eytqanda, Ğulҗidiki moşu birnäççä jil uniŋ diniy alimliqtin bara-bara säyasiy paaliyätkä yüzlängän җäriyani bolğan. Buni uniŋ 1930-jili Ğulҗida Muhämmätimin Buğra bilän uçraşqanda eytqan gäpliridin his qilğili bolidu. Muhämmätimin Buğra kälgüsidä «çoŋ işlarni» tävritişni planlap, aldi bilän җay-җaylardiki ähvalni küzitiş üçün, şu jilliri Hotändin Çšçäkkä çiqip, Çšçäktiki mäşhur tatar alimi Murat äpändidin tälim alğaç, Ğulҗiğa kälgän. Säyasiy kšzqaraşliri ohşaş bolğan bu ikki şähs däsläpki qetim Ğulҗida kšrüşkän. Sabit Damollam häm mälumatliq, häm natiq bolğaçqa, yeşi šzidin 15-16 yaş kiçik Muhämmätimin Buğrada çoŋqur täsirat qaldurğan. Sabit Damollam şu qetimda uniŋğa quralliq isiyan kštirişniŋ birdin-bir toğra yol ekänligini, isiyanniŋ äŋ yahşi orni Hotän ekänligini çüşändürgän. Niyät-mähsätliri bir yärdin çiqqan bu ikki säyasätçi mähsätlirini ämälgä aşuruş üçün täyyarliq qilişqa kirişkän.
Muhämmätimin Buğra Hotängä qaytip kelip quralliq isiyan kštirişkä hazirlanğan. Sabit Damollam 1931-jili ätiyazda on näççä yaşliq oğli Abdullani elip, duniya väziyitini küzitip keliş üçün Rossiya arqiliq häҗ säpirigä atlinidu. U Rossiyadin Türkiyagä kelip, andin Mäkkigä berip häҗ-tavap qilğan. Musulmanliq pärzini štäp bolğandin keyin Һiҗaz, İskändriyä, Misir, Һindstan qatarliq җaylarni ziyarät qilğan. Bu җäriyanda yazğan «Җävhär äqidilär» degän kitapniŋ muqäddimisidä u «Tolimu äpsus, bu säyahitimdä bolğan җaylarda islam dinidiki kişilärniŋ ähvali intayin tšvän ekänligini kšrüp, qattiq häsrätländim hämdä bu mäsilä üstidä uzaq oylandim», däp yazğan. Buniŋdin uniŋ islam duniyasida šziniŋ säyasiy mähsitini ämälgä aşuruşqa yardäm qilğidäk birär küçniŋ yoqluğini his qilip, häsrät çäkkänligini kšrüvalğili bolidu. Amma u bu säyahät җäriyanida Misir, Һiҗaz vä Türkiyadiki panislamizmçi alimlar bilän tonuşqan. Ulardin «Nüsrät qaziniş» yollirini soriğan. U juqarqi äsäriniŋ muqäddimisidä yänä monularni yazğan: «Bu häqtä uzaq täpäkkür qildim. Män barğan ällärdiki šlimalarniŋ häqiqätpärvärliri bilän muzakiriläştim. Muhtäräm, täŋdaşsiz šlima, doktor Räşid Riza bilän birqançä mäҗlislärdä billä bolup, pikir almaşturdum. Ular maŋa Ömär ibni Käräbniŋ «Ämrul bayan» namliq kitavini vä şamliq (süriyalik) štkür säyasätşunas, mäşhur hätib Şäkib Arslanniŋ «Musulmanlar nemä üçün arqida qelip, başqilar ilgiriläp ketidu» degän kitavini bärdi. Män ularni kšŋül qoyup oqup çiqtim. U kişimu moşu mäsilini tätqiq qilğan ekän».
Sabit Damollam bu ikki jilliq säyahiti җäriyanida säyasiy mähsätlirini ämälgä aşuruşniŋ imkaniyätliri üstidä tinim tapmay izdängän. Tohtimay kitap oquğan. Һärhil jiğin vä baş qoşuşlarğa qatnaşqan. Äşu sorunlarda Mäҗid Kärdi, İbrahim Ğäzzavi, Abdulquddus Änsariy, tatar alimi Abduräşid İbrahim qatarliq şähslär bilän pikir almaşturğan. Uniŋ «Җävhär äqidilär» kitavidiki uçurlardin mälum boluşiçä, u bu җäriyanda «İslam qanuni» namliq ikki tomluq kitapni yezişni niyät qilğan bolsimu, vaqit bšlälmigänligi sävävidin šküngänligini ipadiligän. Şundaqtimu «Җävhär äqidilär» namliq kitavini, jutdaşliriğa «horma vä zämzäm» ornida soğa qiliş niyitidä täyyarliğanliğini eytqan. U bu kitapni Hotändiki yuruŋqaşliq tiҗarätçilär Abdusämiҗan vä Ämätҗan bay isimliq sodigärlärniŋ baliliriniŋ ihtisadiy yardimi bilän Dehli Şahҗahandiki «Mähbubulmä tabiyä” mätbääsidä ubdan bilgäçkä, näşirdin çiqarğan.
Sabit Damollam 1932-jili noyabr'da ikki jilliq säyahitini ahirilaşturup, Şinҗaŋğa qarap yol alğan. U juqarqi kitavida «bu säpirimdä qudritimniŋ yetişiçä ibrät vä täҗribä hasil qildim» däp yazğinidäk, bir säyasätşunasta boluşqa tegişlik mol täҗribä toplap, Һindstandin Gumğa kälgän. Qaidä boyiçä häҗ tavap qilip qaytqan haҗilar aldi bilän uruq-tuqqanliri vä jutdaşliri bilän kšrüşidiğan bolsimu, bu yeŋi haҗi juti Atuşqa qarap maŋmastin, udul Hotängä berip, Ğulҗidiki mäsläkdişi Muhämmätimin Buğra bilän kšrüşkän.
1933-jili 24-fevral'da Sabit Damollam bilän Muhämmätimin Buğra šzlirigä ägäşkän kişilärni ov miltiği, qiliç, çomaq qatarliqlar bilän qurullandurup, Qaraqaş nahiyälik yamulğa huҗum qilip, içidikilärniŋ maslişişi bilän oŋayla ğälibä qazanğan. Ular arqidinla Hotängä huҗum qilğan. Hotändiki hškümät ämäldarliri qorqup ketip, qarşiliq kšrsätmäyla täslim bolğan. Nätiҗidä Qaraqaştin kälgän isiyançilar Hotänni uruşmayla egiligän. Hotän ätrapidiki nahiyälärmu häş-päş degiçä qozğilaŋçilar täräpkä štkän. Nätiҗidä 5-aprel' küni «Hotän islam hškümiti» degän bir hškümät qurulğan. Bu hškümättä Muhämmät Niyaz äläm isimliq kişi diniy dahi, Sabit Damollam aliy mäslihätçi, Muhämmätimin Buğra aliy qomandan bolğan. Muhämmätimin Buğra baş qomandan boluş süpiti bilän, şundaqla müҗäzi ços, uruşta batur iniliri Şahmäŋsür vä Ämir sahiblarniŋ yardämçi boluşi bilän ämäliy hoquqi äŋ zor şähslär hesaplinatti. «Hotän islam hškümiti» qurulup, Çärçändin tartip Yäkängiçä bolğan җaylarni šz tizginigä alğandin keyin, Sabit Damollam bu quralliq isiyanni käŋäytip, Qäşqärgä jürüş qiliş toğriliq Muhämmätimin Buğrağa mäslihät berip, ahiri uni kšndürgän. Nätiҗidä Sabit Damollam bilän Şahmänsür 1000 äskärni başlap, kšp mäşäqätlär bilän 1933-jili iyul' eyida Qäşqärgä yetip kälgän.Uzaqtin beri Mafuşiŋ vä Maşavvu qatarliq zalim ämäldarlarniŋ zulumidin toyup kätkän häliq Sabit Damollam bilän Şahmäŋsürni niҗatkar bilip, dağduğiliq qarşi alğan. Häliqaradiki küzitişliri asasida mol täҗribä topliğan Sabit Damollam šziniŋ säyasiy planini ämälgä aşuruş üçün ideyaviy asas täyyarlaşniŋ zšrürlügini ubdan bilgäçkä, 21-iyul' küni Qäşqärdä häptidä bir qetim näşir qilinidiğan «Şärqiy Türkstan hayati» namliq gezitni näşir qildurğan. Gezitniŋ sähipä mäzmunini «diniy, milliy, ilmiy, ädäbiy, ählaqiy, säyasiy gezit» däp tästiqligän.
Sabit Damollam bilän Şahmäŋsür Qäşqärgä kälgän mäzgildä Qäşqär Tšmür siҗaŋniŋ qolida, Yeŋişähär Maҗänsaŋniŋ qolida edi. Maҗänsaŋniŋ yenida hškümätniŋ qalduq äskärliri vä Qäşqär dotiyi Maşavvumu bolğan. Qäşqärdä väziyät muräkkäp edi. Bu tävägä Ottura Aziyadin basmiçilarniŋ atamanliridin šzbäk Yüsüpҗan qurbeşi, Setivaldi qurbeşi vä qirğiz Janibek qatarliq quralliq küçlärmu qeçip kälgän. Yärlik qirğizlardin çiqqan Osman Äliniŋ atamanliğida täşkillängän atuşluq Kiçik ahun tivänҗaŋ, Abduqadir haҗi tivänҗaŋ qatarliq quralliq küçlärmu bar edi. Tšmür siҗaŋ saddä adäm bolğaçqa, Maҗänsaŋniŋ aldam haltisiğa çüşüp, ätrapidiki Osman häm başqa atamanlar bilän çiqişalmay kelivatatti. Tšmür siҗaŋ Qäşqärdä nopusini küçäytälmäy җelä bolup turğanniŋ üstigä Sabit Damollam šz adämliri bilän Qäşqärdä päyda bolğan. Sabit Damollam bilän Şahmäŋsür Tšmür siҗaŋğa aval küçni birläştürüp, Yeŋişärdiki Maҗänsäŋni yoqitiş lazimliğini eytqan. Tšmür sijaŋ bolsa, Sabit Damollam bilän Şahmäŋsürgä Hotändin elip kälgän äskärliri bilän Korliğa berip, Ğoҗaniyaz haҗiğa yardämlişip, Maҗuyiŋğa qarşi җäŋ qiliş täklivini bärgän. Şundaq qilip, ikki täräpniŋ pikri bir yärdin çiqmiğan. Sabit Damollam bilän Şahmäŋsür Qäşqärdiki väziyätniŋ šzliri kütkändäk ämäsligini kšrüp, šz aldiğa iş tutqan. Ular «Hotän idarisi» degän bir yeŋi orunni baza qilip, Qäşqärdiki täsir küçini aşuruşqa kirişkän. Sabit Damollam Qäşqärdiki gruhlarniŋ muräkkäpligini näzärdä tutup, «Hotän idarisi» degän bu orunni quruştiki mähsitini «Hotän yardäm bärgän uruş lazimätliklirini başquruş idarisi» däp çüşändürüp, šziniŋ häqiqiy mähsitini vaqitliq yoşurğan.
Tšmür siҗaŋ Sabit Damollam bilän Şahmäŋsürniŋ Qäşqärdiki täsiriniŋ künsayin käŋiyip berivatqanliğini kšrüp, šz üstünlügini saqlap qeliş üçün 1933-jili 1-avgusttin başlap ular bilän oçuqtin-oçuq qarşilişişqa štkän häm bara-bara bu ziddiyät çekigä yetip, 7-avgust küni Sabit Damollam bilän Şahmäŋsürniŋ äskärlirini pütünläy quralsizlandurğan. Sabit Damollam bilän Şahmäŋsürni näzärbänd qilip, äskärlirini Hotängä qoğlavätkän. Väziyätniŋ käskinläşkänligini kšrgän Osman tivänҗaŋmu taqqa çiqip kätkän. Nätiҗidä Tšmür siҗaŋ Qäşqärniŋ ğoҗisi bolup qalğan. Helidin beri Yeŋişähärdä mudapiä halitidä turup, pursät kütüvatqan Maҗänsäŋ Qäşqärdä päqät Tšmür siҗaŋniŋla qalğanliğini kšrüp, uniŋ hoşal yayrap, šzini padişadäk his qilip, behudlaşqan päytini pämläp, 27-sentyabr' küni maşina bilän şähär sirtiğa ketivatqanda, uni hämraliri bilän qoşup šltürüvätkän. Nätiҗidä Qäşqär tuŋganlarniŋ qoliğa štkän. 1924-jildin beri Qäşqärgä dotäylik qilip kelivatqan tuŋgan Maşavvu bilän Maҗänsäŋ Yeŋişähärdin Qäşqärgä kirip җaylaşqan. Şu kündiki uruş җäriyanida Setivaldiҗan qurbeşi degän šzbäk atamaniniŋ adämliri Şahmäŋsür bilän Sabit Damollamni näzärbänttin qutuldurğan. Şahmäŋsür därhal Yäkängä atlinip, šz äskärlirini topliğan. Sabit Damollam Atuşqa çiqip, şu yärdä panalavatqan atamanlar bilän Qäşqärni qayturuvelişniŋ planini tüzgän. Taqqa çiqip kätkän Osman qirğizni täklip qilip, küçini yaŋlivaştin täşkilligän. Ular 1-oktyabr' küni Qäşqärgä ikki täräptin huҗum qilişqa pütüşkän. Osman Äli šz äskärliri bilän tağ täräptin, Sabit Damollam šz adämliri vä šzbäk atamanliri bilän Atuş täräptin huҗum başliğan. Bir kün qattiq uruşup, ahiri tuŋganlarni Yeŋişähärgä çekindürgän. Qäşqär işğal qilinğandin keyin Sabit Damollam vä uniŋ adämliri Qäşqär täräpkä kelivatqan Ğoҗaniyaz haҗini hatirҗäm qiliş häm uniŋğa bolğan hšrmitini ipadiläş üçün, turpanliq Yunusbägni Qäşqärgä vali qilip qoyğan. Qäşqärni qolğa alğan Sabit Damollam vä uniŋ adämliri bu pursätni çiŋ tutup, birtäräptin Yeŋişähärgä bekinivalğan Maҗänsäŋ qoşuniğa huҗum qilsa, yänä birtäräptin uzaqtin beri kšŋligä püküp jürgän hškümätni quruş işiğa җiddiy kirişip kätkän. Һätta u moşu çağda, Misirniŋ Qahirä şähiridä äräp tilida näşir qilinidiğan «Manar» (Mayak) jurnaliğa birnäççä parçä hät vä hävär yezip, ulardin mäniviy yardäm soriğan. «Şärqiy Türkstan inqilavi» degän maqalisida Ğoҗaniyaz haҗi rähbärligidiki Qumul inqilavidin tartip Hotän, Qäşqärdiki qozğilaŋlarniŋ yüz beriş sävävini, җäriyanini vä muddiasini täpsiliy tonuşturğan.
Sabit Damollam Qäşqärdiki abroy-inavitiniŋ kündin-küngä šsüşi bilän šzigä tehimu işinip, «Hotän idarisi» degän orunniŋ namini «Hotän islam hškümitiniŋ Qäşqärdä turuşluq iş bäҗiriş orni» däp šzgärtkän. Roşän säyasiy mäs°uliyätni ipadiläydiğan bu nam Osman Äli, Һapiz luyҗaŋ, Kiçik ahun tivänҗaŋni sägäkläştürgän. Ular Sabit Damollamniŋ härikät dairisiniŋ barğansiri çäktin eşip ketivatqanliğini his qilip, «bu organni yepiş keräk», däp otturiğa çiqqan. Amma җahan kšrgän, diniy bilimi mol, gäp-sšzgä mahir, bolupmu täqvadarliqta juquridiki şähslärdin mutlaq üstün turidiğan Sabit Damollam Qäşqär hälqiniŋ qälbidä barğansiri yüksäk orunni egiligän. 10-sentyabr' küni Sabit Damollam tehimu ilgiriläp, «Hotän idarisiniŋ» namini «Şärqiy Türkstan mustäqillik keŋişigä» šzgärtkän. Sabit Damollam moşu çağda andin «Şärqiy Türkstan islam җumhuriyitini» quruş ideyasini aşkariliğan, bir qisim kişilärni keŋäş häy°iti qilip sayliğan. Şuniŋdin keyin u härhil vasitilärni qollinip, Osman Äliniŋ küçini parçilap, uniŋ qol astidikilärni nazarät qiliş ihtidarini yoqatqan. Paçilanğan küçlärni šzigä tartip, täsir küçini aşurğan. 1933-jili 12-noyabr' küni käçtä «Şärqiy Türkstan islam җumhuriyitini» räsmiy qurup, bu keçini «millät keçisi» däp atiğan. Һškümätniŋ mäs°ulliri vä on näççä ministrliklärniŋ ministrlirini bäkitkän. Ätisi Tümän däriyasi kšrügi boyida 20 miŋ kişilik jiğin eçip, «bayraq çiqiriş märasimini» štküzüp, hškümät äzaliriniŋ isimlirini elan qilğan. Sabit Damollam «hškümät bayanitini» oquğan. Täbrikläş paaliyiti štküzülgän. Soğa buyumliri qobul qilinğan. Arqidin namayiş uyuşturulup, namayişçilar Һeytgahqa toplaşqan. Kšpjilliq arzusi ämälgä aşqan Sabit Damollam bu namayişta kšrülüp baqmiğan hayaҗan bilän nutuq sšzligän. Uniŋ qolliğuçi vä ägäşküçiliri qizğin alqiş yağdurğan. Şairlar şeir oqup, Һeytgahni çaŋ kältürgän. Täbrikläş paaliyitigä Angliyaniŋ Qäşqärdä turuşluq konsulhanisiniŋ ämäldarlirimu qatnaşqan. Gärçä, Angliya konsuli Şärqiy Türkstan islam җumhuriyitiniŋ» quruluş märasimiğa qatnaşqan bolsimu, Angliya hškümitiniŋ qollişi aşkarä vä qizğin ämäs edi.
Bu yeŋi hškümät qurulğandin keyin 15-noyabr' küni gezitniŋ namini «Ärkin Türkstan» däp šzgärtip näşir qilğan. 21-iyul' künidin beri «Şärqiy Türkstan hayati» däp näşir qilinivatqan gezitniŋ namini birdinla «Ärkin Türkstan» däp šzgärtilişidin Sabit Damollamniŋ pantürkizmliq ideyasi toluq äkis etip turidu. Çünki «Şärqiy Türkstan» degän tar uqum bilän «Ärkin Türkstan» degän käŋ uqum otturisidiki päriqniŋ nemidin deräk beridiğanliği hämmigä ayan. Yeŋi hškümät qurulup, nami šzgärtilgän bu gezitniŋ birinçi betigä «Kaşiğärdä hškümät quruluşi» degän hävär besilğan. Nemä üçünki, sähipä namidin «diniy» degän sšz çiqirivetilgän. Bu hškümät qurulğandin keyin yänä därhal «Şärqiy Türkstan islam җumhuriyiti» degän hät bar qäğäz pul besilip tarqitilğan. «İstiqlal mäҗmuäsi» degän yerim ayliq jurnalni çiqirip hškümätniŋ täşkili, asasiy qanuni, dšlät şeiri (gimni), dšlät bayriği, dšlät bälgüsi (gerbi) qatarliqlarni elan qilğan. Mäҗmuäniŋ şiarini «dinda, tilda, pikirdä, işta birlik» däp bäkitkän. Sopizadä isimliq kişi baş muhärrir bolğan. Bu yeŋi hškümät hotänlik Qasim haҗi isimliq kişini Taşqi işlar ministrligigä tayinlap, därhal çät älgä yolğa selip, qural setiveliş, çät äl hškümätliriniŋ qollişini qolğa kältürüş işlirini bäҗirişkä ävätkän.
Sabit Damollam bu yeŋi hškümätniŋ moҗut bolup turuşi üçün härbiy җähättin küçiyiş äŋ muhim iş däp qarap, ikki җähättin täyyarliq qilğan. Biri çät älniŋ härbiy җähättin yardäm berişini qolğa kältürüşkä urunğan. Buniŋ üçün Sabit Damollam Tursun vä Niyaz degän ikki kişidin šziniŋ Avğanstan padişasi Batur Muhämmät Nadirhanğa yazğan hetini ävätti. Bu hättä mundaq deyilgän: «Biz hazir maaripqa, qural-yaraqqa muhtaҗmiz. Düşmängä taqabil turuş üçün bizgä miltiq, zämbiräk, oq-dora keräk… İmkaniyät yar bärsä, ğalip qoşuniŋizni yardämgä ävätsiŋiz… Ägär tälivimizni rava kšrmisiŋiz, biz Sizniŋ yetäkçiligiŋiz vä yardimiŋizdin mährum qalimizdä, Sizniŋ himayiŋizdä yaşaşqa mäҗbur bolimiz…» (Bu uçur «Şinҗaŋniŋ qisqiçä tarihida» bayan qilinğan). Yänä biri, härbiy җähättä küçiyip, ümütini Aqsuda turuvatqan Ğoҗaniyaz haҗi bilän Mahmut Muhitiyğa bağliğan. Şuniŋ bilän u birnäççä väkilni Üçturpanğa Ğoҗaniyaz haҗi vä Mahmut Muhitiyni Qäşqärgä täklip qilişqa ävätkän. Ğoҗaniyaz haҗi bu yärdä Keŋäş İttipaqi täräp bilän «80 qoyğa bir miltiq» tegişiş usuli bilän sodilişip, 80000 qoyğa 1000 miltiq, härbir miltiqqa 500 paydin oq tapşuruveliş sodisini bäҗirivatatti. Ğoҗaniyaz haҗi bilän Mahmut Muhitiy Sabit Damollam ävätkän väkillärdin «Şärqiy Türkstan islam җumhuriyitiniŋ» qurulğanliğini aŋlap, buniŋğa soğla ipadä bildürgän. Şundaqtimu Qäşqärgä berişni toğra tepip, 1934-jili 1500din kšpiräk atliq äskär bilän Atuşqa yetip kälgän. Ular Atuşniŋ Tiҗän käntidä Ämät haҗi, Yaqup haҗi isimliq baylarniŋ qorasiğa çüşkän. Sabit Damollam Qäşqärdin Atuşqa çiqip, Ğoҗaniyaz haҗilar bilän Tiҗändä kšrüşkän. İkki kündin keyin Ğoҗaniyaz haҗi bilän Mahmut Muhitiy Qäşqärgä kirgän. Ğoҗaniyaz haҗiniŋ zor qoşunni Qäşqärgä başlap kirişi Qäşqärdä äŋ çoŋ iҗtimaiy vaqiä bolup qalğan. Sabit Damollam ähvalniŋ mundaq boluşini zadila ümüt qilmiğan. Ğoҗaniyaz haҗi bilän Mahmut Muhitiy rähbärligidiki 1500din oşuq äskär uzaq muddätlik җäŋ täҗribisigä egä, quralliri härhil, härikiti çaqqan bolğaçqa, uniŋ üstigä Ğoҗaniyaz haҗiniŋ Qäşqärdiki häliq arisida yüksäk abroyi bolğaçqa, Sabit Damollam Ğoҗaniyaz, Mahmut Muhitiy qisimliriniŋ häyvät bilän Qäşqär Konaşähirigä kirişni šz mäyligä qoyivätkän.
Kšpinçä materiallarda «Sabit Damollam bilän Ğoҗaniyaz haҗi baştin-ahir pikir birligi hasil qilalmiğan, bolupmu yeŋi qurulğan hškümät mäsilisidä ikkisi ikki mäydanda turğan», däp yezilğan. Lekin «Abduniyaz Kamal vä uniŋ paaliyätliri» degän maqalida ularniŋ yeŋi qurulğan hškümät mäsilisidä hämkarlaşqanliğiğa munasivätlik mundaq uçur berilgän, yäni «1934-jili yanvar' eyiniŋ ahirida Şärqiy Türkstan islam җumhuriyiti hškümiti Musul haҗini räis, Ämät Pahtini muavin räis qilip, här sahadiki zatlardin üç kişini qoşup, җämi bäş kişini birinçidin, hškümätni qollaşni täläp qiliş, ikkinçidin, Keŋäş İttipaqidin qural setiveliş, üçinçidin, soda tohtamini imzalaş mähsitidä Taşkäntkä ävätkändi», däp yezilğan. Nemä boluşidin qät°iy näzär, Maҗuŋyiŋğa šçmänligi küçlük Ğoҗaniyaz haҗi Mahmut Muhitiy rähbärligidiki qisimlirini Maҗuŋyiŋğa tävä Maҗänsäŋ küçlirini yoqitişqa buyruq bärgän. Mahmut Muhitiy qomandanliq qilğan qisim däsläp arqa-arqidin ğälibä qazinip, şähär sirtida mudapiädä turğan Maҗänsäŋ qisimlirini Yeŋişähär sepili içigä çekindürgän. Yeŋişähär sepili içigä qamilip qalğan küçlär nemä qilarini bilälmäy, täntiräp qalğan. Şuniŋdin keyin Maҗänsäŋni yoqitiş mähsitidä birnäççä qetimliq huҗum täşkillängän bolsimu, kütülmigän yärdin Maҗuŋyiŋ ävätkän 2000 kişilik yardämçi qoşun Maşimiŋ rähbärligidä Qäşqärgä yetip kälgän. Buniŋ bilän Qäşqärdä Maҗänsäŋ, Maşimiŋ vä Maşavvuğa qaraşliq tuŋgan äskärliri 6000ğa yätkän. Bu hil küç pärqi Qäşqär väziyitini tüptin šzgärtivätkän. 1934-jili 6-fevral' küni Maşimiŋ Maҗänsaŋ bilän birlişip, Qäşqär şähirigä huҗum qilğan. Şärqiy Türkstan islam җumhuriyitiniŋ adämliri Qäşqärni taşlap, çekinişkä mäҗbur bolup, «Hotän islam hškümitiniŋ» äskiriy küçliri tizginläp turğan Yäkängä yol alğan. «Hotän hškümiti» şu çağda Çärçändin Yeŋisarğiçä bolğan җaylarni tizginläp turuvatatti. Ğoҗaniyaz haҗi bilän Mahmut Muhitiy mäslihätlişip, Keŋäş İttipaqi bilän çegariğa yeqin “Ärkäştam” degän yärgä berip, Keŋäş İttipaqi hškümiti bilän Üçturpanda sodilaşqan qural-yaraqlarniŋ qalğan qismini elip, šzini küçäytmäkçi bolğan. Ular Yäkändin yolğa çiqip, Päyzivatta Maşimiŋ qisimliri bilän tutuşup qalğan. Nätiҗidä mäğlup bolup, Mahmut Muhitiy Yeŋisarğa çekingän. Ğoҗaniyaz haҗi 100çä adimi bilän Atuşniŋ Ağu tağliri vä Uluğçat yoli arqiliq çegaridiki Ärkäştamğa kelip, Keŋäş adämliri bilän kšrüşkän. Birnäççä künlük sšhbättin keyin Ğoҗaniyaz haҗi «Fukaŋ pütümi» boyiçä Şeŋ Şisäy bilän ittipaqlişip, muavin šlkä räisi, Mahmut Muhitiy Qäşqärdä hškümätkä tävä 6-diviziyaniŋ başliği, Sabit Damollam başliq Şärqiy Türkstan islam hškümitiniŋ mämuriy vä härbiy ämäldarlirini qolğa elip, Şeŋ Şisäy hškümitigä tapşurup beridiğan, andin Keŋäş İttipaqi Ğoҗaniyaz haҗi qisimliriğa qural-yaraq täräptin yardäm beridiğan bolup kelişkän.
Juqarqidäk ortaq kelişimgä kälgändin keyin Ğoҗaniyaz haҗi Keŋäş İttipaqi täräp tärbiyiligän İshaqbäg bilän 1-mart küni Ärkäştamdin ayrilğan vä Yeŋisarğa kelip, Mahmut Muhitiy bilän uçraşqan. Mahmut Muhitiy Yeŋisarda turuvatqan çağda Muhämmätimin Buğraniŋ Yeŋisar sepilini qoğdavatqan iniliri Şahmäŋsür (Abdulla) bilän Ämir Sahib (Nurähmäd) Maşimiŋ qisimliriniŋ küçlük huҗumida šlüp kätkän. Mahmut Muhitiy Ğoҗaniyaz haҗi bilän uçraşqandin keyin 7-mart küni Yäkängä berip, Sabit Damollamniŋ turuvatqan yerini eniqliğan. 13-mart küni Mahmut Muhitiy 200din kšpiräk äskär bilän berip Sabit Damollam, Zeripqari haҗi, Sultanbäk üçini qolğa alğan. Şuniŋ bilän Şärqiy Türkstan islam җumhuriyitiniŋ šmrigä çekit qoyulğan. Ğoҗaniyaz haҗi bilän Mahmut Muhitiy ularni elip, Şeŋ Şisäy hškümitigä tapşurup beriş üçün, Aqsuniŋ “Avat” degän yerigä kälgändä, ularni Aqsuda Keŋäş qizil armiyasiniŋ Maҗuŋyiŋ qisimlirini yoqitiş uruşiğa bevasitä qomandanliq qilivatqan Keŋäş İttipaqidin kälgän mäslihätçi Malikov isimliq kişi adäm ävätip kütüvalğan. Malikov Ğoҗaniyaz haҗi bilän Mahmut Muhitiyniŋ Keŋäş İttipaqiniŋ Ottura Aziyadiki җumhuriyätlirigä sälbiy täsirini yätküzgän häm Keŋäş İttipaqiğa düşmänlik bilän qaraydiğan Şärqiy Türkstan islam җumhuriyitiniŋ aliy rähbärlirini tutup kälgänligidin qattiq hoşal bolğan. Lyu Zişavniŋ yezişiçä, Malikov şu mäydandila «Ğoҗaniyaz haҗiniŋ šlkilik hškümätniŋ muavin räislik väzipisini štküzüvelişini, Mahmut Muhitiyniŋ därhal šz qisimlirini başlap Maralbeşi aldinqi sepigä orunlişişni täläp qilğan». Şuniŋdin keyin Mahmut Muhitiy Qäşqärdä 1937-jili mart eyiğiçä diviziya başliği (şiҗaŋ) bolup turğan. «Ärkin Türkstan» gezitiniŋ nami «Yeŋi hayatqa» šzgärtilip, 1934-jili 23-avgusttin başlap yänila Qutluq Şävqiniŋ muhärrirligidä 1937-jilniŋ otturiliriğiçä näşir qilinip turğan. Şu jilniŋ ahirilirida Qutluq Şävqi qolğa elinip, šltürülgändin keyin, andin «Şinҗaŋ Qäşqär geziti» nami bilän näşir qilinişqa başliğan.
Sabit Damollam Aqsuda šlkilik hškümät qisimliriniŋ qoliğa tapşurulğandin keyin, Ürümçigä kältürülüp, 2-türmigä qamalğan. Sabit Damollam Ürümçi 2-türmidä 1941-jili 58 yeşida qaza bolğiçä qamaqta yatqan. U šziniŋ qamaqtiki künliridä diniy alimliq salahiyitini esigä elip, «Qur°an Kärimni» uyğur til-yeziğiğa tärҗimä qilişqa kirişkän. Eytişlarğa qariğanda, uniŋğa türmä başliqliri imkaniyät yaritip bärgän.
Hulasiligändä, Sabit Damollam diniy hayatini bir diniy alimniŋ mavappäqiyiti muҗässämlängän hayat deyişkä bolidu. U šz zamanisida täpsirşunas, islam dini tarihçisi vä äräp tili mutähässisi süpitidä tonulğan edi. Amma u 1930-jildin keyin bir daŋliq säyasätşunasqa aylanğan vä hayatini türmidä ahirilaşturğan.
Sabit Damollam türmidä kesili eğirlişip, säkratqa çüşüp qalğan küni käçqurunluği, uni türminiŋ üç adimi zämbildä Nänmindiki meçitqa, yäni hazirqi «Hantäŋri җamaäsigä» kštirip kelip, meçitniŋ mštivällisi Rähim Niyaz qariğa ahirätlik işlirini bäҗirip däpnä qilişni tapliğan… Meçit qomi arisidiki bäzi kişilär Sabit Damollamni tonup qalğan. Şu keçisi Sabit Damollam җan täslim qilğan. Ätisi meçit җamaiti uniŋ namizini çüşirip, hazirqi Şinҗaŋ täҗribä ottura mäktiviniŋ ornidiki qäbirstanliqqa däpnä qilğan. Keyin şähär käŋäygändä bu qäbirstanliq Şamalbağ täräptiki dšŋgä kšçirilgändä, qäbirstanliqniŋ Keräm şäyh isimliq kişisi Sabit Damollamniŋ süyigini kšçirip, qäbrä taş ornitip qoyğan. Sabit Damollamniŋ qäbrisi 2007-jilğiçä Şinҗaŋ radio-kino-televiziya idarisiniŋ yenidiki Şamalbağ ammiviy qäbirstanliğida saqlinip turğan…

Kšrnäklik qäläm sahibi Yalqun Roziniŋ «Sabit Damollam kim?» namliq maqalisidin ihçamlap täyyarliğan İsmayil ROZİEV.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ