Siyasida su yoq ädip

0
104 ret oqıldı

Vaqit nemä degän aldiraŋğu. Mana “uyğurniŋ Krılovi” atalğan ataqliq mäsälçi-şair, yazğuçi, ädäbiy tänqitçi, hazirqi zaman uyğur ädäbiyatiniŋ yetük väkilliriniŋ biri Abliz Һezimdin ayrilğinimizğa bir jil toldi.
Һayat häqiqitini küyligän, heçkimni pärvasiz qaldurmaydiğan mäsälliri, rubaiyiliri, kšpligän jirik ädiplirimizniŋ äsärlirigä lilla baha berip muällipnimu, oqurmänlärnimu qayil qilidiğan Abliz Һezimniŋ milliy ädäbiyatimizniŋ mäzmut çinari, särdar ädiplirimizniŋ biri süpitidä etirap qilinğanliği heçkim üçün sir ämäs.
Abliz Һezim bilän helä jillar “Yeŋi hayat” geziti redaktsiyasidä billä işläş җäriyanida, huddi aka-inilardäk yeqin, sirdaş-muŋdaş bolup štüveduq. Abliz aka boş vaqitlirida meniŋ yenimğa kirip: “rus gezitlirida qandaq yeŋiliqlar yezilivatidu, siz heliqi “Literaturnaya gazeta” degän gezitni kšp oquysizğu”, däp gäp başlatti. Män gezittiki yeŋiliqlar toğriliq qisqiçä sšzläp berättim. Mäşhur rus şairi Evgeniy Evtuşenkoniŋ ädäbiyat vä uniŋ hayattiki orni, şairlar toğriliq yazğan maqalisiniŋ mäzmunini, uniŋ: “Häliq šzini biliş üçünla šziniŋ şairlirini yaritidu” degän sšzlirini sšzläp berivedim, Abliz aka “nemä degän toğra, äynän eytilğan dana pikir” däp säl oylinivelip, andin “Hälqimiz häqiqiy mänadiki çin ädäbiyatqa muhtaҗ. Җapakäş uyğur hälqi ädäbiyatta šziniŋ häqiqiy qiyapitini kšrüşni halaydu. Yazğuçi, şairlirimizniŋ väzipisi hälqimizniŋ rohiy duniyasiniŋ çoŋqur qatlimidiki täşnaliğini his qilişi vä şu täşnaliqni qanduralaydiğan äsärlärni yaritişi äyni muddia bolğan bolar edi. Һä, ädäbiyatniŋ muqäddäs borçi šz hälqigä qandaq yaşavatqanliğini vä qandaq yaşişi keräkligini bildürüştin ibarät däp oylaymän. Ädäbiyat – hälqimizniŋ rohini tärbiyiläş, milliy harakterini yetildürüş ohşaş äҗayip sehirliq küçkä egä sän°ät. Şuniŋ üçün härqandaq talantliq yazğuçi-şair šz hälqigä näp bärmäydiğan püçäk-qurğaq äsärlärni yeziştin häzär äyläydu”, däp, ädiplirimizniŋ iҗadiyiti, umumän, ädäbiyat-sän°ätniŋ insan hayatidiki borçi häqqidä šz pikirlirini salmaqliq dälillär bilän qiziqarliq bayan qilğan edi.
Abliz Һezim 1933-jili 12-oktyabr'dä Almuta vilayiti Panfilov nahiyäsiniŋ Yarkänt şähiridä duniyağa kälgän. Moşu jillardiki zorluq bilän kollektivlaşturuş, täqipläş ohşaş bol'şeviklarniŋ baş-baştaq härikätliri kšpligän kişilärniŋ šz jutlirini taşlap ketişigä säväp boldi. Abliz akiniŋ ailisimu 1933-jili Ğulҗa şähirigä kšçüp ketişkä mäҗbur bolidu. Abliz Һezim 1942-jili başlanğuç mäktäpkä baridu. 1944-jili küzdä milliy-azatliq inqilavi başlinip ketip, oquşini vaqitliq tohtitişqa mäҗbur bolidu. Abliz akiniŋ atisi Һezimahun Şärqiy Türkstan Җumhuriyiti Milliy armiyasidä mozduzliq qilip, ailisini asraydu. Gšdäk Ablizmu dadisiğa yardämçi bolup, mozduzçiliq qilidu. Mana şu jilliri uniŋ anisi, arqidinla atisi duniyadin štüp, u jitim qalidu.
1949-jili Abliz Һezim yeşini çoŋaytip kšrsitip, Milliy armiya sepidä hizmät qilişqa štünidu. Öziniŋ milliy armiyadä bolğan qisqa vaqtini äsläp, “Bu äҗayip qiziqarliq, çüşümdikidäkla bir dävir bolğan edi. Män “polk oğli” bolup, ändila härbiy hizmätniŋ tämini tetişqa başliğinimda, uniŋ nami šzgärtildi. Bir jildin keyin män armiya sepidin kättim”, degän edi.
1954-jilniŋ ahirida Şinҗaŋ institutiğa bala toplaş elan qilinğanda, Abliz Һezimmu başqilar qatari šz täğdirini sinap kšridu. U institutniŋ til-ädäbiyat fakul'tetiğa qobul qilinip, 1960-jili mäzkür bilim därgahini muvappäqiyätlik pütiridu. U 1963-jilğiçä ŞUAR mädäniyät bilim yurtida muällim bolup işläydu. 1963-jili Qazaqstanğa kšçüp çiqip, Almuta şähirigä orunlişidu.
Abliz Һezim 1963-jildin 1984-jilğa qädär häliq egiliginiŋ härhil sahalirida işläp jürüp, iҗadiyät bilänmu şuğullinidu. Ändi 1984-jildin 1990-jilğiçä “Yeŋi hayat” geziti redaktsiyasidä muhbir, 1990 – 1996-jilliri Qazaqstan Yazğuçilar ittipaqiniŋ näşir äpkari “Arzu” jurnalida
2003-jildin 2015-jilğiçä “Märipät”, “Yaş ävlat”, “Huş käypiyat” gezitliri bilän “İntizar” jurnalida ünümlük hizmät qilidu.
Abliz Һezimniŋ iҗadiy paaliyiti 1955-jildin başlanğan. Uniŋ şeirliri vä ädäbiy-tänqidiy maqaliliri “İli gezitida” vä “Tarim”,“ Pioner” jurnallirida besilğan. Ändi keyiniräk talantliq şairniŋ “Oy uçqunliri” (1971), “Oylap tap” (1974), “Taş bilän tamça” (1977), “Tätür kirpik” (1984), “Qoŋğuraq” (1986), “Tepişmaqlar” (1981), “Küngäy vä täskäy” (1955) namliq şeirlar, tepişmaqlar toplamliri “Jazuşı” näşriyatidin besilip çiqti.
Һärtäräplimä talantliq ädipniŋ “Miŋ bir mäsällär” (1-tom, 2005-jil), “Miŋ bir ibrät” (häҗviy şeir, lätipilär, 2005, 2-tom), “Miŋ bir savaq” (balilarğa beğişlanğan tepişmaq, sšz oyunliri, şeirlar, 3-tom, 2005), “Qutluq qoŋğuraq” (ädäbiy-tänqidiy maqalilar, 4-tom, 2008), “Bäşinçi päsil” (şair, rubaiy, balladilar, 5-tom, 2008), “Barsa kälmäs yol” (aruz väznidä yezilğan rubaiy, mänäviy, muvaşşählär, 6-tom, 2010), “Män tünügündin käldim” (näsirlär, publitsistikiliq maqalilar, ädäbiy-tänqidiy maqalilar, 7-tom, 2010) Almutidiki “Mir” näşriyatidin yoruq kšrdi.
Abliz Һezimniŋ iҗadiyiti bilän ŞUAR oqurmänlirimu yahşi tonuş. İstedatliq şairniŋ “Tätür kirpik” degän mäsällär vä şeirlar toplimi 14 miŋ nushida, “99 tepişmaq”, “Sšz oyunliri” kitapliri 24 miŋ nushida, “Şeirlar” toplimi 3 miŋ nushida Ürümçidä “Şinҗaŋ häliq näşriyatida” besildi. Ändi mäzkür tšrt kitap 2016-jili 14 miŋ nusha bilän qayta näşir qilinğanliği bu ädip äsärliriniŋ tarihiy Vätinimizdiki on miŋliğan ädäbiyat muhlisliriniŋ mäniviy täşnaliğini qanduraliğanliğidin deräk beridu.
Päyğämbir Muhämmäd äläyhissalamniŋ bir hädisidä: “Mšmünniŋ šlümidin keyinmu (uniŋ paydisiğa) yezilip turidiğan ämällär: tarqatqan ilmi, yahşi, qavul pärzändi, miras qaldurğan Qur°ani, salğan meçiti, mehmanhanisi, çiqarğan süyi, sağlam vä hayat vaqtida qilğan sädiqisidur” deyilgän. Kšrdiŋizmu, päyğämbirimizniŋ mäzkür hädisidä mšmünniŋ vapatidin keyinmu uniŋ paydisiğa yezilip turidiğan ämällärniŋ arisida tarqatqan ilimi birinçi orunni egiläydu. Demäk, Abliz akiniŋ tom-tom äsärliri uniŋ bizgä, keläçäk ävlatqa miras qaldurğan ilmiy büyük yaratquçimiz Alla aldidimu uniŋ paydisiğa yezilip turidu. Uyğur metsenatliri klubiniŋ däriҗilik “İlham” mukapitiğa, şundaqla җumhuriyätlik Uyğur etnomädäniyät märkizi täsis qilğan İliya Bähtiya namidiki mukapatqa sazavär bolğan.
Abliz Һezim hayatniŋ ähmiyitini çoŋqur çüşinip aŋliq yaşiğan, šz hälqiniŋ mänaviyatini tehimu beyitiş, ädäbiyatimizniŋ täräqqiyatiğa tšhpä qoşuş arqiliq mäŋgülük hayatqa erişkili bolidiğanliğiğa işängän vä çäklik hayatini hälqimizniŋ häqiqiy çinliq bilän yezilğan äsärlärgä bolğan täşnaliğini qanduruşqa särip qilip, bu җähättä zor tšhpilärni qoşqan härtäräplimä talantliq ädip edi.
Һä, Abliz aka siyağa su qoşmay, lilla, qisqa ibarilär bilän çoŋqur mänaliq mäsälliri, şeirliri, ädäbiyatşunasliqqa dair štkür publitsistikiliq maqaliliri bilän şšhrät qazandi. Uniŋ äsärliri muhlisliri qälbidä äbädiy yaşaydu. Talantliq ädip tirigidila šzigä šlmäs äsärliri arqiliq bädiiy häykäl ornitip bolğan edi.

Yadikar SABİTOV,
peşqädäm jurnalist.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ