«Biz tehi hayat käçürimiz»

0
155 ret oqıldı

Marat Mšrdinov, 1958-jili Uyğur nahiyäsiniŋ Çoŋ Aqsu yezisida tuğulğan. Ottura bilimni Çonҗa yezisidiki rus ottura mäktividä alğan. 1976 – 1978-jilliri keŋäş armiyasi tärkivigä elinip, härbiy borçini štäp qaytidu. Andin keyin Yarkänt şähiridiki motoatquçilar polkidiki razvedçiklar rotisida hizmät qilidu. Praporöik Mšrdinov ikki yerim jil Avğanstanniŋ Qandağar šlkisidä boldi. U yaqta birnäççä härbiy operatsiyalärgä qatnişip, «Qizil Yultuz» ordeni vä «Җäŋgivar hizmiti üçün» medali bilän täğdirländi.

Marat hizmät qilğan rota tehnikliriniŋ işi tolimu muräkkäp. Mäzkür rota Qandağar bilän Germent šlkilirini bağlaşturidiğan 30 çaqirim yolni nazarät qilidu. Ular yolni «tazilap», buzulğan maşinilarni җšndäydu. Bolupmu šz işiniŋ mahirliri Aleksandr Tyurin bilän Marat Mšrdinovniŋ җäŋçiliri etilivatqan oqlarniŋ astida jürüp, tehnikilarni yasap yolğa salatti. Yarimay qalğan maşinilardiki ozuq-tülük vä başqimu närsilärni därhal başqa maşinilarğa yštkätti. Җarahät alğan yaki vapat bolğan säpdaşliriniŋ tezliktä elip ketilişini uyuşturuş väzipisimu ularğa jüklängän. Yolniŋ moşu hätärlik ariliğidin štidiğan härqandaq kolonna mäzkür rotiğa tayinatti.
Bir küni ratsiya arqiliq küzät zastaviliriniŋ biridin oq-dora tügävatqanliği toğriliq hävär yätti. Batal'on komandiri bu işni därhal beҗirişni çoŋ tehnik A.Tyurinğa tapşuridu. Zastaviğa baridiğan yol minilar zärdavidin buzulğaçqa, oq-dora basqan «Ural» maşinisi bir qişlaq arqiliq meŋişqa mäҗbur boldi. Maşina qişlaqtin çiqişi bilänla, qattiq partlaş yüz bärdi. Starşina päqät Taşkänt gospitalidila kšzini açti. Jürgüzgüçi Mihail Korneevmu eğir җarahät aldi.
Başta Taşkänttä, andin Almutidiki gospital'da on bäş ay davalanğan Aleksandr Tyurin barliq säpdaşliri bilän kündä degidäk hät elişip turdi. Rota komandiri, çoŋ leytenant Gabil' Halafov, rota starşinisi, çoŋ praporöik Eduard Kurpineks, batal'on komandiri, mayor L.Ezerinskiy, çoŋ leytenantlar – vzvod komandiri A.Kovalenok, rota komandiri V.Tişkovets vä başqilar uniŋ ähvalini bilip, rohiy mädät berişkä tirişatti. Һämmisila Saşaniŋ tez saqiyip çiqişini tiläp, çidamliq boluşqa çaqiratti. Tişkovetsniŋ bir hetidä mundaq deyilgän edi:
“… Sentyabr'din beri «duhlar» teç ämäs. Fugasliq minilarni qoyuvatidu. Bizniŋ kolonnini mänzilgä yätküzüşimiz särgüzäştisiz štmäydiğu, äytävir. Һeripmu kättuq, şuniŋğa qarimay yetip җan bärmäyvatimiz. Rotida burunqidäkla ähval. Marat Mšrdinovqa çoŋ praporöik unvani berildi. Mšrdinovni, Logatsevni, Min'kovni partiyağa qobul qilivatimiz. Һämmisi mukapatlarğa tävsiyä qilindi».
***
Motoatquçilar bšlümi avğan qoşunliriğa yardämgä kälmäktä edi. Ular šzliridin san җähättin kšp düşmän bilän җäŋ qilivatatti. Bälgülängän җayğa az qalğanda kolonna huҗumğa duç käldi. Düşmänniŋ däsläpki nişani yeqilğu qaçilanğan maşina boldi. Lavuldap kšyüşkä başliğan “KamAZ” yolni yepivaldi. Moşundaq päytlär «duhlar» üçün rasa oŋuşluq. Kolonniğa huҗum qilişta düşmänlär asasän moşu taktikini paydilinatti. Yolni yepivetip, başqa maşinilarni yerivetişkä tirişatti. Amma uniŋğa qarşi amal Keŋäş äskärliridimu yoq ämäs. Yollarni täkşürüş üçün reydqa çiqidiğan batal'on etivatqan oqqimu, yenivatqan otqimu qarşi turup, partlanğan maşinilarni çätkä çiqirip, yolni tazilaydu. Bu qetimda batal'on komandiri, mayor Vladimir Polozov rotiniŋ çoŋ tehnigi Marat Mšrdinovqa ümüt qildi. Çünki uniŋ qarimiğidiki on ikki tehnika çämbärças täyyar turatti. Eğir häm kšyüvatqan maşinini BTR bilän sšräp tartiş mümkin ämäs. Mšrdinov tezliktä tank ekipajini işqa qoşup, šzi trosni sšräp, “benzovoz” täräpkä qarap jügärdi. U qaş-kirpikliriniŋ kšyüp qaŋsivatqiniğimu pisäŋ qilmidi. Trosni ilip, tankqa komanda bärdi. Ot issiğidin šzini tank käynigä qaçuruvedi, düşmän oqni yağduruvätti. Amma u qeçip jürüp oq etip, qarşi täräpniŋ huҗumini azaytti. Praporöik Mšrdinov partliniş aldida turğan maşinini tankka çetip, yol çetigä çiqirivätti. Oŋ qoliniŋ barmaqliri qizip kätkändä Marat däsläp “kšyüp qalğan bolsa keräk” däp oyliğan. Amma oq täkkinini u keyin bildi. “Benzavozniŋ” käynidä turğan birnäççä härbiy tehnika, praporöik Mšrdinovniŋ moşu ärligi tüpäyli, teç-aman yoldin štüp kätti. Juquridiki hättiki «Marat Mšrdinovqa çoŋ praporöik unvani berildi» degini moşu edi. Amma bu toqunuş bizniŋ äskärlärniŋ çiqimisiz bolmidi. 1985-jilniŋ 9-may küni bolğan bu şiddätlik җäŋdä batal'on 10 adimidin ayrildi.
***
Mayniŋ ahirida jürgüzülgän reydmu asan bolğini yoq. Germet qişliğida toplanğan banda qoşunlirini ujuqturuş üçün barğan batal'onni düşmänlär avtomat vä granatomet bilän “qarşi aldi”. Ular bar küçini selip, berilmäskä tirişqini bilän, ahiri mäğlubiyätkä uçridi. Bu qetim mäzkür batal'ondin 6 җäŋçi vapat boldi. Aridin kšp štmäy, çoŋ praporöik Marat Mšrdinovniŋ mäydisigä «Җäŋgivar hizmiti üçün» medali qadaldi.
***
Rotiniŋ çoŋ tehnigi Marat Mšrdinovmu säpdişi Saşani seğinip hät yazdi.
«Qandağardin salam, – däp başliniptu uniŋ heti. – Ässalam, meniŋ qimmätlik akam, Petroviç! Män otpuskida jürgändä, seniŋ mina «däsävalğiniŋni» aŋlap, šzämni qoyarğa җay tapalmidim. Seniŋ makan-җayiŋni aran izdäp taptim. Sän batal'ondiki män bšläkçä hšrmät qilidiğan häm yahşi kšridiğan adämlirimniŋ biriğu. Sän, aka, küçüŋni jiğ, meniŋ härqaçan seniŋ yeniŋda ekänligimni untuma. Rohiŋni çüşärmä».
Tyurin batal'ondiki, başqilarğa nisbätän, yaş җähättin çoŋ bolğaçqa, hämmisila uniŋğa «starik» däp muraҗiät qilatti. Һä, Marat bolsa, hšrmät yüzisidin, uni «aka» deyişkä adätlängän. Uniŋ keyinki hätliridä vätänpärvärlik, dostluq vä qerindaşliq tuyğuliri besim.
«Seniŋ meŋivatimän häm uzaq musapilarğa berivatimän, däp yazğiniŋğa bäk hoşal boldum. Maŋğin, aka. Salamätligiŋni küt, quvätlik tamaqlarni yä, şundaqla karivättä yetipmu tän-härikät qilğin. Һazirçä ikkimiz tirik, demäk, biz härqaçan billä bolimiz. Öygä barğanda män seni pat-pat yoqlaymän, yahşi künlär tehi aldimizda. Һämmä balilar saŋa salam eytivatidu, seni dayim äsläp turimiz. Tamakini kšp çäkmä».
***
Avğanlarniŋ bir sšzi bar: «Ägär düşmän Qandağarni alsa, Avğanstan şularniŋki» däp qoyidu. Һäq gäp. Uruşniŋ äŋ qaynavatqan yeridä, onliğan, yüzligän keŋäş җäŋçiliri Qandağarniŋ qanliq mäydanida qaldi. 1985-jili Yarkänt, Taldiqorğan vä Almutidin tallinivelinğan 500 kişidin ibarät batal'on Qandağarğa qoşumçä küç retidä ävätilgän ekän.
Ular yerim küçidin ayrilğan, yäni 300 adämdin päqät 150 җäŋçi qalğan batal'onğa yardämgä käldi.
«Biz šzimizniŋkilärni taşlimaymiz», degän ekän keŋäş äskärliri. Uruşta vapat bolğan säpdaşliriniŋ җäsätlirini, qandaqla qiyinçiliq bolmisun, taşlimay elip ketişätti. Keŋäş җäŋçiliri buniŋğa alahidä ähmiyät bärdi. Tehi yaş, on säkkiz-on toqquz yaşlardiki qiran jigitlär tšmür tavutlar bilän šylirigä ävätilätti. Ular bu ziminğa samoletta oltirip kälgän bolsa, ändi «Qara lalä» (җäsät elip maŋğan samolet şundaq atilidu – M.A.) içidä «200-jük» retidä qaytatti…
***
20-mart – rota komandiri Halafovniŋ tuğulğan küni. Һä, 27-martni u «ikkinçi tuğulğan künüm» däp hesaplaydu. Uniŋ šzigä çuşluq sävävi bar. Bir küni komandir altä җäŋçisi bilän BTRda kelivatatti. Düşmän granatisi maşiniğa kelip tägdi. Bähitkä yarişa, mehanik-jürgüzgüçi A.Şäripov maşinini oçuq nişandin qaçurup ülgärdi. Aman qelişqa ümüt az edi. Çoŋ leytenant Halafovniŋ avtomattin atqan oqliri jigitlärgä mädät bärdi. Uruş mäydanida komandirniŋ birinçi väzipisi җäŋçilärgä ülgä boluş – җäŋçilärgä ülgä boluş .
Düşmän aldinqi maşinini partlavätsä, šzlirigä qarşi «җavapniŋ» küçlük bolidiğanliğini ular alliqaçan bilivalğan. Şuŋlaşqimu ahirqi päytlärdä huҗum kolonniniŋ arqa täripigä qaritilatti. Bir küni Halafovniŋ qarimiğidiki 30 maşina mina mäydaniğa duç kelip qaldi. Otturidiki vä ahiridiki maşinilar minida partlinip, kardin çiqti. Partlinişniŋ arqisi oq etişqa ulişidiğan «räŋmu-räŋ» kšrünüşlärniŋ biri moşu. Çoŋ praporşik Mšrdinov bu qetimmu šz polkdişiniŋ behätärligi üçün bar küç-ğäyritini särip qildi. Partlanğan tehnikilar tezliktä çätkä çiqirilip, yol eçildi. Maratniŋ җäŋçiliri qara isqa buruqtum bolup jürüp, jüklärni başqa maşinilarğa yštkidi. Җasur praporöik šz väzipisiniŋ hšddisidin muvappäqiyätlik çiqti. Ölümgä boysunmidi. Täläygä yarişa, šlüm uni aylinip štüp kätti. Putiğa täkkän snaryad parçisi süyäkkä štmäptu. Vaqiä yüz bärgän җayğa brigada komandiriniŋ šzi kelip, çoŋ tehnik Marat Mšrdinovniŋ qährimanliğiğa apirin äylidi vä uni «Qizil Yultuz» ordeniğa tävsiyä qildi.
***
İkki yerim jildin keyin Avğanstandin «Qizil Yultuz» ordeni bilän «Җäŋgivarliq hizmiti üçün» medalini mäydisigä taqap qaytqan Marat Mšrdinov yaŋlivaştin Yarkänttiki härbiy bšlümigä kelidu. Almutida җäŋgivar dosti Saşaniŋ šyidä bolup, «akiliriniŋ» halidin hävär aldi. Ötkän künlärni äslidi. 500 kişidin qalğan ikki yüz җäŋçiniŋ arisidiki yoldişiniŋ qädinaslirini Valentina yänä birär kün Almutida qelişini täklip qildi. Amma härbiy hizmät bekarçiliqni käçürmäydu. Ätisi polkdaşlar härbiy hizmitini davamlaşturuş üçün här täräpkä kätti.
***
1997-jili Qazaqstan härbiy küçliridä härbiy politsiya bšlümliri quruldi. Uniŋ tärkivigä tärgäv bšlümi, postlarni patrul' qiliş hizmiti, härbiy-yol politsiyaliri kirdi. Razvedka rotisiniŋ çoŋ praporöigi Marat Mšrdinovqa bšlüm tärkividiki härbiy-yol politsiyasiniŋ başliği väzipisi jükländi. Çoŋ praporöik 2003-jili mäzkür iş ornidin istipağa çiqti.
Eytmaqçi, Maratniŋ akisi Timur Mšrdinovmu inisi Maratniŋ käynidinla Avğanstanda härbiy borçini ada qilip qaytti. Täminat vzvodiniŋ komandiri Salang çatqallirini düşmänlärdin qoğdaşta vä härbiy җäŋgivar tapşurmilarni orunlaşta alahidä җasarät kšrsätti. Umu «Qizil Yultuz» ordeni vä «Җasariti üçün» medali bilän täğdirländi.
***
Marat hätliriniŋ biridä vädä qilğinidäk, ağinisi Aleksandr Tyurinni dayim äsläp turidu. Һä, šz vaqtida Saşağa salam eytqan balilarniŋ birnäççisi җäŋ mäydanida qaldi. Yänä birliri Petroviç ohşaş Vätinigä kelip, uruş zärdavidin baqiliq boldi.
«Һazirçä ikkimiz tirik, demäk, biz, härqaçan billä bolimiz… biz tehi hayat käçürimiz», degän qurlar buniŋdin 31 jil burun yezilğan edi. Җäŋgivar dostliriniŋ isimliri çoŋ praporöik Marat Mšrdinovniŋ qälbidä ta äbät saqlanmaqta. Ular härqaçan billä…

Minämҗan ASİMOV,
bäynälmiläl-җäŋçi.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ