Mänsäp

0
43 ret oqıldı

Ähmätҗan İSRAPİLOV

(Ahiri. Beşi štkän sanlarda).
Һoşuŋdin ketip jiqilip yatsaŋmu, «mäs» boluş keräk däp pärvamu qilmay štüp ketidu.
Ular çüştä restoranniŋ ikki kişilik kiçik hanisida oltirip, läzzätlik taam, esil şaraplarni içişti. Şu keçimu Һäydar Maysariniŋ yenida qaldi.
Mana şundin buyan baqqandäk üç jil štüp kätti. Maysarä tolup, boyiğa tartip, tünügünki mälidin çeçini ikkigä šrüp kälgän qiz bügün yenidin štkän ärlär bu yaqta tursun, qizlarmu häväs, qizğiniş bilän qaraydiğan pärigä aylandi. Uniŋ käynigä çüşkän jigitlärniŋmu sani yoq edi. Lekin u ikki ärkäkkila sadiq bolup qalivärdi. Kšŋli, mehri İmärgä täälluq bolsa, bädinini Һäydarğa täsädduq qildi. «Buniŋ hämmisi vaqitçä, – däp oylatti qiz. U ayaqqa tik turuvalsunçu, ärkäk näsillikniŋ taliyi uniŋ tapini astida bolidu».
Һeçnärsä bilmigändäk boluvalğan İmärmu qizniŋ ümütigä tehimu may quyup jürüvärdi. İşdaşliri, tonuşliri üçün bolsa, ular ikki tuqqan qerindaşlar edi.
***
Adämlärniŋ täbiiti tolimu çigiç vä qiziq. Nemişkidu, šzini başqilardin äqillik sanaydu. Һäydarniŋ hizmiti šrläydiğini häqqidiki «sir» Mamut bilän uniŋ tağisidin başqa, yänä bir adämgä alliqaçan mälum edi. Bu adäm yänä moşu İmär. Quv, äqillik, şetil jigitniŋ başqarmidimu işäşlik äl-ağinisi yetip aşidu. Ävu üçi taş sanisa, İmär qum sanaydu. Dostliridin uçur elişi bilänla u Mamuttin ilgirila «çivisini himdaşqa» kirişip kätkän edi. Mähsitigä yätküzidiğan ikki qol çoqmiği täyyar. Ularniŋ biri – İmär başliq bolğan täğdirdä orunbasarliqtin ümüt kütüp jürgän Abdul bolsa, ikkinçisi – yeqin keläçäktä šzini ändi yeŋi başliqniŋ, çin sšygüsiniŋ aşnisi ämäs, qanuniy ayali bolidiğini işänçä artip jürgän Maysarä.
Şundaq qilip, bu künlärdä härqaysi üç kişidin ibarät ikki topniŋ arisida ğayivanä küräş ovҗ almaqta edi. Biraq ahirqisi ğälibigä yeqiniraq. Çünki birinçi top šz riqabätçisiniŋ barliğidin tamamän behävär. Uniŋ üstigä, bir täräptä asasiy küç yalğuz Mamut bolsa, qarşi täräptä härbiri šz mänpiyitini kšzläydiğan, bir-birini hazirçä yavğa bärmäy jürgän, bir idariniŋ üçštäk ğolluq hadimi turatti. Ularniŋ härikiti Mamutniŋkidin dadil häm bir qädäm ilgiri edi.
Bu topniŋ başçisi bolğan İmär säpdaşliriğa väzipilärni, ähvalğa qarap, eniq vä dälliŋ tähsim qildi. Mähkimidiki kšpçilikni täşkil qilidiğan garajdikilärniŋ asqaq-çoliği Abdulğa, idaridiki ayal-qizlar vä Һäydar bilän Mamutniŋ härbir qädimini küzitiş Maysarigä jükländi. Özi bolsa, nahiyälärdiki mähsulat täyyarliğuçi häm ekspeditorlarni, şundaqla başqarmidiki, kimniŋ qoltuği dšŋ bolsa, şuniŋ gepini qilidiğan aptappeläzlärni hšddisigä aldi.
Bir paymu oq etilmiğini bilän, amma quvluq-şumluq, bäğäräzlik, aldaş, para beriş vä başqimu paskina illätlärgä tolup-taşqan şerin «uruş-җäŋ» rasa ävҗigä çiqqan edi. Mana ändi umu ayaqlişip, bügün-ätä bu küräşniŋ ğälibä vä mäğlupliri eniqlinidiğan qärälmu yätti.
Bu keçä Mamut tüzükkinä uhlalmidi. Pah, uniŋ uzaqliğiçu! 22-dekabr' – kalendar' boyiçila ämäs, adämlär üçünmu şundaq uzaqqu? Mamutniŋ pütün hayati kšz aldidin küzdä issiq yaqlarğa uçup ketidiğan qaqirilardäk säp tüzüp štti. Äyni çağlarda yüz berip, keyin untulup kätkän işlarmu hiyal kšliniŋ levigä läyläpla çiqti. Päqät süvägä yeqinla kšzi uyqiğa kätti.
U ğälitila çüş kšrdi. Süp-süzük kšldä qolvaq bilän üzüp jürgidäk. Tovva, nemä degän süzük su! Kšl astidiki taşlar oçuqla kšrünätti. Һärhil beliqlar soylap, bir-birini qoğlap, oynap jüridu. Asmanmu süp-süzük. Bir parçä kšküç bulut näq beşida läyläp, uniŋ şolisi qolvaqniŋ yenidila üzüp jürätti. Şola bir çağda sudin suğirilip çiqtidä, җamali aydäk җananğa aylinip, uniŋ qarşisiğa oltardi. Sinçilap qarivedi – Maysarä ekän. Qolida ikki tal palaq. Qiz palaqlarni tez uruşqa başlidi. Qolvaqmu qirğaqtin şundaqla tez jiraqlimaqta edi. U, ahir, Maysarigä kšptin beri eytalmay jürgän sšzlirini eytmaqçi boldi. Biraq ülgirälmidi. Maysarä birdämdila appaq çaçliri çugulğan, bir ğeriç saŋgilap kätkän iŋigi üstidiki mor oçaqtäk oçuq ağzida ikki çişi hiŋgirap turğan mistan kämpirgä aylandidä, qolidiki palaq bilän Mamutniŋ beşiğa birla urup, qolvaqtin alqitivätti. U «vay, җan» däp vaqiravätti.
– Vuy, äşu җeniŋ çiqip kätkür dšyüz, – däp uniŋ bilän täŋla vaqirap turup kätkän Ünçäm erini rasa tillidi.
– Yänä qara besiptu, hotun, käçür, – dedi Mamut Ünçämniŋ qarğişiğa pärvamu qilmay. U bayiqi dähşätlik vaqiäniŋ oŋi ämäs, çüşi ekänligidin hoşal edi.
– Vay, nemä bala käldi? – neriqi šydin anisiniŋ häşlärgä kätkän ünidin šy-içidikilär tügäl turup ketişkän edi.
– Nemä bolatti, monu baliŋiz meniŋ bilän kündüzi җedäl qilğinini azdäk, keçisimu uyqa bärmäs boldi, – daritti Ünçäm.
– Vay, җenim balamäy, män bügün isriq selip, jit selivetäy. Ärvalar yağsirap qaldimekin, – pay-petäk bolatti ana bayquş.
– Apa, qoysaŋçu yoq gäpni. Һä, desila jit salimän däp. Çüşkä nemä kirmäydu däysän. Һazir nemä çüş ekänliginimu untup qaldim, – dedi Mamut, ayaliğa qarap: “Boldi, boldi. Çeyiŋni täyyarla. İşqa meŋişim keräk” dedidä, juyunuş bšlmisigä kirip kätti.
Kelin bilän qeyinana bir-birigä mänilik qaraşqiniçä biraz turuştidä, momay aditi boyiçä naşta täyyarlaş üçün aşhaniğa, җugan bolsa, çala qalğan uyqisini qanduruş üçün yenip šz bšlmisigä qarap maŋdi. Juyunup, tarinip, qosiğini toyğuzğan Mamut keçä Ünçäm däzmallap, iditliq esip qoyğan sim-kostyum, kšynigini aylandurup kšzdin käçürgändin keyin, aldirimay kiyinişkä başlidi. Andin yep-yeŋi galstukni qoliğa aldidä, oylinip turup qaldi. Äsli dostniŋ konisi, kiyimniŋ yeŋisi yahşi”, däydiğan. Biraq şu tapta šzi yahşi kšridiğan, mäyräm-sorunlarda taqaydiğan qizil galstugi esigä käldi.
– Ünçäm, hay Ünçä, qizil galstugim nädä? – däp vaqiridi.
– Yeŋisini çiqirip qoydumğu! U qizil şaldamiğa nemançä imraqtu bu? – kotuldidi ayali.
– Çatiğiŋ bolmisun! Nädä dävatimän?
– Qara yahşilap, kšzüŋ tamniŋ tšşügi bolmiğandin keyin.
– Vaqirimisaŋ balam, maniğu. Ana nävrisi oyunçuq maşinisiğa ağamça qilip bağlavätkän qizil galstukni yeşip, qoli bilän siypap tüzligäç elip çiqti. – Ovvay, yeŋisini qadävärmidiŋmu, balam…
– Apa, bu addiy galstuk ämäs. Özi qizil bolğini bilän aq yolluq, – dedi Mamut šydin aldiraş çiqip ketivetip.
Demisimu, Mamut moşu qizil räŋgä bšläkçä imraq. U mäktäptä, 3-sinipta oquvatqanda älaçi oquğuçilar qatarida mäydisigä proletariat dahisiniŋ bala vaqtidiki, yäni kiçikkinä Ul'yanovniŋ räsmi bar, bäş yultuzluq qip-qizil tšşbälgü qadap qoyuşqan. Şu qetim dadisi «Mana, çoŋ boldi degän moşu, balam» däp oğliğa qip-qizil velosiped hädiyä qilğan edi. Başlanğuçni pütirip, 5-sinipta oquvatqanda u pionerlar sepigä qobul qilindi. Boyniğa päräŋdäk qip-qizil galstuk asti.
Kšp štmäy uniŋ gšdäk qälbi hayaҗanda tepirlaşqa başliğan edi. U aldidiki partida oltarğan qizil bantik taqqan sinipdaş qizni kšrsä, šzini yoqitip qoyidiğan qiliq çiqardi.
U oninçi sinipta oquvatqanda, däristä ülgirimi naçar bolğanliqtin, başqa balilardin säl kiçigiräk bolsimu, komsomol sepigä qobul qilindi. Şu qetim heliqi qizil bantik taqaydiğan qiz «täbrikläymän» däp uniŋ qolini däsläpki qetim tutup, qisip qoydi. Bu qetimmu mäydisigä yänä qizil bälgü qadidi. Uniŋdin ändi gšdäk Ul'yanov ämäs, qädimki çoŋ, häqiqiy dahi Leninniŋ simasi qarap turatti.
U şofer bolup işlävatqan jillirimu talay rät planini aşurup orunliğini üçün «Sotsialistik musabiqä ğalibi» degän üçbuluŋluq vımpel'-soğilarni aldi. Ularniŋ räŋgimu qip-qizil edi. Keyin u täyyarliğuçi, andin ekspeditor bolup işläp jürgän künliriniŋ biridä tağisi uni çaqirivelip, väsiyät qildi:
– Sän partiyagä štüval. Oquşuŋmu pütäy däp qaldi. Ätä-šgün paydisi bar. Yä, šy kšrmäy, yezimu-yeza qatirap jüriverämsän?
Şuniŋdin keyin därhal kommunistlar partiyasi sepigä štti. Şu qetim uni däsläp täbrikligän tağisi äşu qizil galstukni soğa qilğan edi. U yänila qip-qizil, sirtida bayaqi Lenin bovayniŋ räsmi bar partbiletini kšziniŋ qariçuğidäk saqlap jürgini nävaq.
Һä, bu «amätlik» qizil räŋgä munasiviti bir işlar çaçtin tola. Oquşni pütiridiğan jili yezidiki tamiridin tum qizil bolmisimu qizğuç, tulumdäk qulunni setivelip, soqumni dekanğa şuŋğutuvätti. Nätiҗidä «Qizil» diplomluq mutähässis boldidä, kšp štmäyla orunbasar lavazimiğa kštirildi. Şu çağdin etivarän, «aqni» ağziğa almas boldi. Bu, birtäräptin, hizmiti vä abroyiğimu munasip ämäs edi. U päqätla qimmät qizil şaraplarni, bolupmu kon'yaknila istimal qilatti.
«Qizilğa» munasivätlik yänä bir mšҗüzä yüz bärginini untuş äsla mümkin ämäs. Şu jilliri päqät daŋliq, atiği yär yaridiğan adämlärniŋmu qoli yätmäydiğan, yetiş üçün jillap novättä turidiğan «06» markiliq «VAZ» yenik avtomaşinini setivaldi. Yättä miŋ rubl' qip-qizil ahçini näq sanap bärdi. Tovva, mundaqmu bolidekän! Äşu Jiguliniŋmu räŋgi… qizil edi.
Mamut ändi bir Yaratquçi küçniŋ barliğiğa mutlaq işändi. Uni qoğdap, pärviş qilip jürgän periştäsi bar ekän! U periştä kšzgä kšrünmäydu. Lekin uniŋ äŋli җäzmän qizil. Bu muqäddäs räŋ Mamutniŋ boy tumari, äŋgüştärigä aylandi. U moşu qizil räŋgä çoqunup, mädät tiläp, siğinip, hämdä säҗdä qilip yaşar edi.
***
Qizil “Jiguli” idarä aldiğa tohtidi. Mamut aldirimay maşinidin çüşti. Bügün hoyla süpiridiğan Äkräm kšrünmäydu. İşini pütirip ketip qalsa keräk. Kündä aççiq mahorkisini sesitip, «šşkä putini» çişläp aldiğa çiqidiğan Һevul bovaymu yoq. U uttur kabinetiğa kirip kätti. Qelin ältir çapini bilän qunduz terisidin tikilgän qulaqçisini kiyimilğuçqa ilip qoyup, derizidin sirtqa qaridi. Appaq qar aldirimay, läpildäp, erinip yärgä çüşüvatatti. «Һäҗäp, qar qizil bolmaydekinä» däp oylididä, külüp kätti. «Tovva, rastinla, qizilğa sezik bop qalmiğandimän».
Andin iş üstiligä oltirip, tünügünki tizimni qolğa aldi. Yüzdin oşuq işçi-hadimlarniŋ onğa yeqiniğila soal bälgüsi qoyulğan edi. Qalğini, uniŋ päräziçä, šziniŋ adämliri. «Һä, bularniŋ kari çağliq. Por kštäktäk šrüvetimän» däp piçirlap qoydi. Saatiğa qaridi. On minut kam on. Һä, on minuttin keyin mähkimä işçi-hadimliriniŋ umumiy jiğini başlinidu. Mäҗlisniŋ kün tärtivi Mamutqa bäş qoldäk ayan. Birinçi mäsilä – Һäydar Nadiroviçni uzitiş, ikkinçisi – orniğa yeŋi başliq saylaş. Qandaq bolarkin? Һär halda, uni namälum ändişä bearam qilatti. Mamut biraz oylandidä, üstiliniŋ äŋ tšvänki tartmisini avaylap açtidä, uniŋ käyni buluŋiğa tiqip qoyğan seyfniŋ yoğan açquçini çiqardi. Seyftin duniyadiki җimi bayliqlardinmu qimmät äŋgüştärini, papkisini aldi. Orniğa oltirip, uni avaylap açtidä, daŋqetip turup qaldi. Qäğäz-hšҗҗätlärniŋ üstidila yoğan, basma häriplär bilän yezilğan hät yatatti. U aldiraş hätni oqudi.
– «…Һäy, mäkkar, siliq çokan, – däp başliniptu hät. – Sän bügün mudirliqtin šz ihtiyariŋ bilän vaz keçisän! Bolmisa, monu «papkaŋdiki» hšҗҗätlärniŋ kšçärmisi prokurorniŋ aldida yatidiğan bolidu!..».
Mamut aldiraş papka içidin çiqqan qäğäzlärgä kšz jügärtti. Ularda Mamut Savutovniŋ 15 jildin šzgä «bilip-bilmäy» qilğan-ätkänliriniŋ hämmisi degidäk täl-tšküz namayän edi. Qan qismi šrläp, käynigä tiriŋŋidä uçup kätti. Çirayi qip-qizil bolup, boynidiki qizil galstukqa uyqaşqan halda šzini taşlap oŋdisiğa yatqan Mamutni kšrgändä, uni jiğinğa çaqirğili kirgän Maysariniŋ aççiq üni jiğin zalida oltarğanlarnimu çšçütüvätti…

Hatimä
Män bu vaqiäni tonuşumğa sšzläp bärginimdä, u beşini çayqap, mundaq degän edi: «Һäy, biz ham süt ämgän bändiläräy. Biraq, bilämsän, maŋa äşu adämlärniŋ bir qiliği, yäni paaliyätçanliği bäkmu yaqti. Mabada, ular äşu äqil-idrigi, tapqurluği vä tirişçanliğini yahşi işlar üçün särip qilsa, qandaq yahşi bolar edi, hä! Äŋ bolmiğanda, äşu kiçikkinä Vätini bolmiş ailisidä bolsimu bähtiyar, hoşal-horam, şat yaşimasmedi!..».

Bälüşüş

Javap qalduruŋ