Ändişä

0
114 ret oqıldı
Holiday background with three pink flowers.Vector illustration

Gülnaz SÄYDULLAEVA

Tirikçilik bilän bolup, bäzidä adämgärçiliktin çiqip qalimizkän. Kšptin beri «bir yoqlap kälsäm» däp kšŋlümgä püküp qoyğan niyitim bügün ämälgä eşip, Sarihan mominiŋ šyigä yol aldim.
Märhum momamni seğinğan çağlirimda, däl moşu insanniŋ yeniğa tälpünimän, çünki ular qoyuq arilişip, tuqqan çiqişip kätkän bağ hoşnilirimiz. U çağlarda yeşi älliktin aşqan barliq anilarni «moma» däp çaqirattuqqu, şuniŋ üçünmekin, Sarihan animu maŋa momam bilän bir yaşliqtäk sezilätti. Amma, keyin uqsam, u yaqniŋ yeşi helä kiçikkän. Äytävir, baliliq dävrimniŋ yaldamisi Sarihan momamni alahidä yeqin kšrimän. Qeriliq yetip, ikki kšzi kšrmäs bolup qalğanliqtin tala-tüzgä çiqalmaydiğan ana, päqät šzigä tonuş šy җayi ariliğida, yadlinip kätkän hoylini hasisi bilän “tätqiq qilğiniçä” asta meŋip jürgini bolmisa, kšpinçä šyidä aram alatti. “Ayaq-qolum işläp bärsunla” däp, şükri qilip yaşavatqan җapakäş insan, tonuş-bilişlär yoqlap kälsä, hoşalliği qin-qiniğa siğmay ketidu.
Sarihan momamğa atap selivalğan yağliğimğa qoşumçä, dukandin uşşaqlarğa däp bazarliq aldimdä, tonuş šygä käldim.
Särämҗan besiqturulğan hoylida oynap jürgän uşşaqlar aldimğa jügrişip çiqti, šzämniŋ baliliğim esimgä çüşti şuan, ğämsiz gšdäklär, šzäŋlarniŋ näqädär bähitlik çağniŋ mehmini ekänligiŋlarni bilsäŋlar edi… Ätrapimni qorşavalğan ularğa bazarliğimni sundum.
– Momaŋlar qeni? – däp soridim ulardin.
– Öydä momam, yatidu, šygä kiriŋ, hädä, – çuquraşti «qaliğaçlar». Çayhanidin çiqqan apisini kšrgän ular «apa, momamni soravatidu bu hädä» deyiştidä, šzliriniŋ «zšrür» işi – oyuniğa kirişip kätti.
– Momam šydä, içkirigä kiriŋ, hädä, – iltipat kšrsätti nävrä kelin.
– Rähmät, Sarihan momamniŋ salamätligi yahşidu? Boş vaqtim çiqivedi, yoqlap kelişim, – deginimçä, «mana, monu bšlmidä momam» däp başliğan ayalniŋ arqisidin ägäştim.
Teçliq-amanliq soraşqandin keyin, meni yeniğa җaylaşturğan Sarihan moma asta soridi:
– Kimdiŋa sän, balam? Monu kšzniŋ gšhiri bolmisa adäm bir mähluqla bolup qalidekän. Ünüŋğu tonuş, – däp tohtap qaldi hiҗalät içrä.
– Män Märiyäm momayniŋ nävrisiğu moma, hoşniŋiz Märiyämniŋ.
– Ovvaş, şu dedim tonuşla däp. Özäŋlar yahşimu, balam? Uşşaqliriŋçu? İş qilip, silär aman boluŋlar, altunlirim, – momamniŋ üni titirigändäk çiqti.
– Bizgä nemä qaldi däysän, untumay kälginiŋgä rähmät, Alla bähtiŋni bärsun! – siypap jürüp beşidiki yağliğini tüzidi momam.
U yaq, bu yaqtin bir gäp qilip, «dšŋgä çiqip kätkän» (mälimizdä qäbirstanliq egiz dšŋniŋ üstigä orunlaşqanliqtin, u duniyaliq bolğanlarni çoŋlar şundaq deyişätti) jutdaşlirimizni äsläp oltirişimizğa, sirtta birsiniŋ vaqiriğan üni aŋlandi.
– Gezit käldi, şu dedim bügün keliş keräk, – dedi momam.
“Momamniŋ kšzi kšrmäydu, gezitni nemä qilidekinä?”, degän oy çaqmaq tezligidä štti hiyalimdin. Momam bolsa, gšnsiz kšzlirini işikkä tikip, haman bir närsä kütüvatidu.
– Bolsaŋlarçiy jügärmäklär, gezitni äkiriş. Başqa vaqta talişip ketişisilär. Boluşä, ändi. – Momamniŋ härikätlirigä tehimu häyran bolup, җim oltirip җäriyanni küzätmäktimän. Bir çağda, çoŋ nävrisi gezitni elip kirdi. Uni avaylap qoliğa alğan momam, kšptin kütkän närsisigä erişkän kiçik balidäk munayimlişip, çehridä täbässüm äyläp, gezitni silap-siypap, burniğa yeqin äkelip purap qoydi. Uniŋ härikätliridin kšz üzmäy oltirimän, birazdin keyin momam maŋa burulup, asta muraҗiät qildi:
— Mä, balam, vaqtiŋ bolsa, gezitni bügün sän oqup bär. Hoyma ubdan käldiŋa. Monular tutuq bärmäydu, amal yoq, kšzlär karğa yarimas boldi. Bir häptä kütimän bu gezitni, vaqtida äkälmisä, birär muhim närsämdin ayrilip qalğandäk bolup ketimän.
— Maqul, moma. Män oqup beräy, birär maqalä çiqiş keräktimu? Qaysini oqay? – dedim hayaҗanlinip.
— Vay, balam, äşu Prezidentniŋ süriti bar birinçi bättin başlap, ahirqi täbrik betigiçä hämmini qaldurmay oqi.
Pisiŋŋidä külüvätkinimni šzämmu säzmäy qaldim. “Momam nädin bilidekinä, qandaq sürät barliğini, yä kšzi az-maz kšrämdu?” degän oyda uniŋ çehrigä sinçilap qaridim.
— Һädä, momamğa gezit oquş bähti bügün sizgä nesip boptudä, tutuldiŋiz ändi, sürätlärgiçä täsvirläp berisiz, — çay äkirgän kelinniŋ çeqişqan üni gumanimni tarqatti.
Sarihan momamğa gezitni oquvatimän, amma hiyalim štmüşni çarlap kätti…
Rämätlik bovam-momamlar ana tilimizdiki gezitni däl şundaq kütätti. Poçtiçi ayal işigimizgä yetip kälgiçä, bovam çidimastin, putiniŋ ağriğiniğa qarimay, uniŋ aldiğa çiqatti. Bäzi çağlarda nahiyä märkizidin käçiräk kälgän gezitni tarqatqiçä qanaät qilmay, bizni poçtiçi ayalniŋ šyigä çapturatti. Äŋ qiziq yeri, momam bilän bovam bir gezitni talişip, birsi oqup bolğiçä taqiti taq bolup, šzara “soquşup” qalidiğan künlärmu bolidiğan. Adämniŋ mäzligi kälgidäk saddiliği meniŋ külkimni kältürätti. Amma bu qolaysizliqqa bovam amal tapqan, u šzigä bšläk gezit yazduruvalidiğan boldi. Şundaq qilip, bizniŋ šygä «Kommunizm tuği», keyiniräk «Uyğur avazi» qoş gezäk bolup kelişkä başlidi. Gezit kälgän zaman, ikkisi barliq tirikçiligini qoyup, bovam yaz bolsa bäldiŋdiki üstilidä, momam tapsiğa җaylişip, җim-җit gezit oqatti. Qiş künliri ikkisi kaŋni talişip qalidiğan, ”qeriğansiri adäm kiçik baliğa ohşap ketidu” degini şukändä.
İkki uruştin aman qaytqan bovam kšzäynäkkä muhtaҗ ämäs. Momam bolsa quliğiğa ilidiğan yeri sunup kätkäçkä, rezinka bağlavalğan kšzäynigini beşiğa bağlap, hšzür sürüp, gezit oquşqa berilätti. «Meniŋ gezitim almişip kätmisun momaŋniŋki bilän» däp bovam šz gezitigä, yançuğida dayim saqlap jüridiğan, uşlaverip qisqirap kätkän qerindişi bilän ismini yezivalatti tehi. Mänmu şularniŋ çivisidin çiqmay, birdä momamğa, birdä bovamğa gezittin bäzi maqalä-şeirlarni oqup berättim. Uyğurçä gezitni jitişqa tamamän ruhsät yoq edi. Jillar boyi saqlinip, seriğdap kätkän gezitlarniŋ bäkmu konilirini bovam oçaqqa qalitivetätti.
Һazir oylisam, şuniŋ barliği tärbiyä ekän. «Quş ugisida kšrgänni qilidu», degän dana sšz bekar çiqmiğandä. Şu dävirniŋ danaliri tärbiyisini alğan bähitlik ävlat väkilliri, mana, biz! Һä, biz šzimizçu, şundaq tärbiyini pärzäntlirimizgä beräläymizmu? Milliylikkä aşiq җanlarniŋ ornini basar yeŋi ävlat, däl moşundaq aliyҗanapliqni boyiğa siŋdürärmu? «Gezitqa yeziliŋlar» däp zarlap jürüp, qiyinçiliq bilän muştiri sanini tolturimiz. Bizni tehi, huddi gšdäklärni kämpütkä melikä qilip aldap jürüp iş qildurğandäk, “muştiri bolsiŋiz soğa utisiz” däp, gezitqa yezilişqa җälip qilidu.
Äyip kimdä? Özimizdä! “Sarihan momilardäk altun insanlar tügäp kätsä, ana tilimizda oquşqa bolğan muhäbbät şular bilän ketärmu”, degän ändişä jürigimni çulğavaldi.
— Säl astiraq oqusaŋ, balam. Şaraqlapla kättiŋğu. Sarihan momamniŋ sšzi oylirimni bšldi. Ätimalim, içimdiki tävriniş sezimliri täsiridin oquşum iştikläp kätkän ohşaydu.
— Һerip qaldiŋmu yä? Boldi, qalğinini nävrilär novät bilän oqup beridu. Seniŋ häm vaqtiŋ qistu, balam. Һazir yaşlar jügräpla jürişidu, zaman şundaq. — Eğir uh tartqan momam «gezitimni berivät» degändäk qollirini sundi.
Titirigän qolliriğa totiya gezitini tutquzdum, uni avaylap quçiğiğa qoyup barmaqliri bilän yänä siypidi. Birqarimaqqa addiy bir kšrünüşniŋ mäzmuni näqädär çoŋqur. Addiyliği yaraşqan, adimiylikkä tolup-taşqan qälb egisiniŋ härikätliri jürigimni tävrätti. Goya tez çeqilidiğan zatni avayliğandäk, gezitini ayap tähiyisi astiğa salğan Sarihan momam qollirini täkrar sundi:
— Rähmät, balam, kälginiŋgä rähmät. Kelip tur moşundaq. Bovaŋ-momaŋlar esil adämlär edi, tügäp ketivatimiz biz, sanaqliq qalduq. Aman bol, balam. Aman bol! – deginiçä qollirimni çiŋ qisti.
Kšŋlüm buzulup çiqtim Sarihan momamniŋ yenidin. Öygä yetip kälgän zaman, yalğuzluğumni paydilinip, kšz yaş qilivaldim. Qarisam, gezit käptu. Sarihan momam burnimğa purap kätti. Öp-çšrämgä qarap qoyup, tezliktä gezitni aldimdä, uzaq puridim, işta dimiğimğa siŋip kätkän ofsetliq basmihana hidi. Kšzlirimni jumup, asta siypap kšrdüm, adättiki qäğäz!
Sarihan momam qandaq sezidekinä? Yä ğäyriy bir qudriti barmu? Äslidä, heçqandaq sir yoq. Җavap şuki, Sarihan momamniŋ kšzi tutulup qalğini bilän, qälbi qarğu ämäs. Äŋ muhimi şu! Muhimi – qälbimiz zehnini qaraŋğulaşturmasliq. Millätpärvärligimiz datlaşmisa, ana tilimiz taziliği saqlinip, ävlattin-ävlatqa miras bolup kelivatqan bilimhumarliğimiz, ämgäksšygüçlügimiz, tapqurluğimiz, käşpiyatçiliğimizniŋ yeŋi-yeŋi pällilärgä kštirilişi eniq. Milliy gšzälligimizni saqlap, bay mädäniyitimizgä häqiqiy mänada varisliq qiliş imkaniyätlirini qoldin bärmäsligimiz lazim. Meniŋ bügünki ändişäm moşundaq. Bu härbir uyğurda boluşi keräk! Çünki biz Sarihan momidäk jürigi taza, vuҗudi atäş, esil äҗdatlarniŋ ävladi!

Bälüşüş

Javap qalduruŋ