Şeirim vä mehrim

0
81 ret oqıldı

Äkräm SADİRİY
Sonetlar
Tuğulğanda alämşumul şatlanğan,
Sän seğinip yoqlidiŋmu ataŋni.
Huş hävär däp tuqqanlarğa atlanğan,
Uhlimastin kütüvalğan aq taŋni.
“Baqimän” däp šzin otqa atqan u,
Ğemiŋni yäp tomuzlarğa u kšngän.
Tirik turup mäşäqätkä patqan u,
Bala mehri här qismätkä kšndürgän.
“Qalmisun, däp – qisip seniŋ boynuŋni”,
Küç-quvitin ayimastin atiğan.
Padişalardäk štküzgändi toyuŋni,
Qilçilikmu ränҗip bezar bolmiğan.
Ataŋ edi bu җahanda tüvrügüŋ,
Oylap qoysun quşqaççilik jürigiŋ.

***
Sumka esip, män maŋğanda mäktäpkä,
«Alim ämäs, adäm bol» däp käynimdin.
Aq yol tiläp maŋa appaq tiläktä,
Sšyüngändiŋ, äziz ata, hämmidin.
Tamamliğan çeğiŋdimu oquşni,
Mäğrurlandiŋ bu alämgä patmastin.
Qondurğandäk bolduŋ bähit quşuŋni,
Җar salğandiŋ käŋ ziminğa patmastin.
Jigit bolup bir gšzälni tuttum yar,
Sän bar üçün štkän šmrüm qayğusiz.
Öyländürdiŋ sändä bolğaç iptihar,
Ötmigändi birär küniŋ meniŋsiz.
Pak äҗriŋni aqlay desäm, häy ata,
Tapalmidim seni izdäp җahanda.

***
Ayrilğanda qan jiğlidim anamdin,
Tälmürättim gär eçilsa işigim.
Baqar edim mädät tiläp atamdin,
Monçaq-monçaq tškülgändä kšz yeşim.
Hoşlaşqanda bu duniyadin atammu,
Örülgändäk bolğan meniŋ yšligim.
Baqi ämäs ekän, dostlar, alämmu,
Siŋlim kätti, šçti meniŋ ümütüm.
Jillar boyi çiqmas ular çüşümdin,
Maŋa huddi amät tiläp jürgändäk.
Oyğanğanda kätkändäk bu hoşumdin,
Eğir kelär edi hiҗran tağdäk bäk.
Namizimda qilip ändi til lavät,
Nesip qilsun däymän egäm huş җännät.

***
Ötküzmäk boluşup mäyrämni hoşal,
Җoziğa tolturdi şäytan süyini.
Zor iştäk bilinip uniŋğa bu hal,
Mehmanğa täyyarlap qoydi šyini.
Däsläptä šzara qizğin muŋdaşti,
Duniyada täŋdaşsiz bolup mehrivan.
Ahiri mäs bolup ästin adaşti,
Bšridäk hürpiyip muşlaşti şu an.
Sahiphan rasliğan appaq dästihan,
Mäslärniŋ tapini astida qaldi.
Çeçilip, ezilip bolğandi päyhan,
Mäyrämniŋ şatliği šçti, yoqaldi.
Mäy içip, hayvanğa aylansa insan,
Ğalҗirğa aylinar yoqitip iman.
***
Toy degän nahşa-saz, beyitlar yadlap,
Sorunda mehmanlar oynar huş çiray.
Qiz jigit bähtiyar bosuğa atlap,
Kirgändäk kšründi maŋa tolun ay.
Yaşlarmu җor bolar näğmä navağa,
Külkisi ohşaydu bulbul ünigä.
Yarişar çaqçiği ohşap davağa,
Mämnundur štkänki bügünki künigä.
Män beqip qaraymän härbir täräpkä,
Dostlarniŋ külkisi çiqmas җaraŋlap.
Huş yaqmas qulaqqa eytilğan gäplär,
Täŋtuşlar jil štkäç qaptu şalaŋlap.
Seğiniş otliri bügün ulğuyup,
Bu toydin män qayttim miskin sultuyup.

Sinaqlardin
sürünmäy štkän

(Rähim Qämbärovqa)

Ömür štkülliridin sürünmäy štkän,
Birdä şatlinip,birdä heç külmäy šttüŋ.
Namärtlär aldida sän beşiŋni ägmäy,
Һayat sinaqliridin täntirimäy šttüŋ.
Tehi bardur aldiŋda toyu-mäşräplär,
Şu mäşräpniŋ güli bol, äl salsun näzär.
Dost, jutuŋniŋ aldida yoruqtur üzüŋ,
Mäş°äl bolar äҗriŋmu mänzilgä qädär.
Büyük tağlardäk mäğrur bolsun qamitiŋ,
Talmisun pärvaz qilip qatqan qanitiŋ.
Ailäŋ inaqliqta, hayat gülzari,
Uyğurliğiŋ äŋgüştär, bähit-amitiŋ.
Qaldi arqaŋda qutluq izliriŋ,
Bähtiyar boluşiŋğa häddiŋ, bar häqqiŋ.
Pärzändi sän eliŋniŋ, mäŋgügä sadiq,
Oğli bolup qalivär, äziz hälqiŋniŋ.
***
Östäŋniŋ boyida šstüŋ yeşil tal,
Sävdayi adämdäk kšŋlüŋ pärişan.
Kimlärdin oq yediŋ, kim qildi ugal,
Ohşaysän Mäҗnunğa häsrätkä tolğan.
Talliriŋ tškülär çugulğan çaçtäk,
Uniŋdin şäbnämlär tamçilar taştäk.
Goyaki is üçün yeqilğan gülhan,
Kšrümän ziminğa egilgän baştäk.

Kim šzäŋ baturmu Vätänni sšygän,
Mähsätkä yetälmäy çäkkän nadamät?
Yaki bir aşiqmu piraqta kšygän,
Җahandin tapalmay qilçä adalät?

Mäҗnuntal, bu turquŋ sirliq kšrünär,
Çidalmay haliŋğa qälbim šrtinär.

(Märhum dostum
Mutällipkä)
Uyğurlarda bardi dostum «Pifagor»,
Bolup qalğan hälqimizniŋ ğururi.
Märipättä säbilärgä çeçip nur,
Qälblärgä aram bärgän huzuri.
Bäkmu addiy edi ismi – Mutällip,
Uzun jillar bolğan ustaz-muällim.
Özi ämäs, säbilärni şat qilip,
Yultuzlarğa qarap bolğan munäҗim.
«Matematik» deyişätti hämmisi,
Şimişkidäk çaqar edi hesapni.
Atap šmrin «alimlarğa» kälgüsi,
Tikläp qoyğan ular üçün bisatni.
Ävlat işqi dilda yenip quyaştäk,
Çeqip štti bu panadin çaqmaqtäk.
ĞÄZÄLLÄR

Zorlima
Zorlima sorunlarğa, qatnişişqa rayim yoq.
Mas kelär aŋa dayim, gül yaşliğim, yarim yoq.
Aqardi appaq çeçim, tağlardiki qar käbi,
Ömrümgä käldi häm küz, gül-gül meniŋ baharim yoq.
Muştäk taşqa putlişip, quçaqlidim yärni män,
Çoŋqur çepip šstäŋni, qazarğa madarim yoq.
Nazinin Dilbär bügün, mükçiyip boldi momay,
Yaşliğiğa qayturar, mšҗüzilik davarim yoq.
Besip kätti miskinlik, vuҗudumni tit-tit qip,
Ayrildim räpiqilärdin, däs meŋişqa halim yoq.
Yarişar mäzgilidä, taşqa yazsaŋ huş çüşäk,
Mana ändi mamuqmu boldi taş rahitim yoq.
Kim muradiğa yätti, moşu qisqa panida,
Pursitim kätti mana, ah, amät taparim yoq.
Quyma
Quyma saqi, toyundum, eçilğan şarapiŋğa,
Bu sähärdin vaz käçtim, sadiq bolay qararimğa.

Kškläm bäzmisi yaŋrar, täŋläştürüp bulbul üni,
Sägitäy başni bügün, razi bop baharimğa.

Һoşumni jiğip şu däm, kšrüşär äl-jut bilän,
Sän°iti säyna quray, salsun qulaq satarimğa.

Azdurup şäytan meni, här koylarğa saldiğu,
Һeç kälmäs bolup kätkän, qerindaş roziğarimğa.

Ayҗamal mähbubämni, horlidim hayvan bolup,
Tovva qip, äpu soray, täğdim qilip gül yarimğa.

Oğul-qizim qorqqançaq, bolup kätkän җedällärgä,
Quçaqlap bağ-bağ etäy, basay ändi çiŋ bağrimğa.

Zorlima qistap haman, Äkrämgä bär abu hayat,
Ändi män qilay säyli, qädäm taşlap gülzarimğa.
Äslidim
(İsmayil Abdrahmanovqa)
Äslidim äziz dostum, külkiliriŋ, sšzüŋni,
Nur taŋğan çirayiŋni, täbässümlük üzüŋni.
Märipät şäydasi sän, abroyuŋ häm şšhritiŋ,
Qälblärni huş qilğan, ipäk misal ünüŋni.
Miŋliğan şagirtliriŋ, Vätän sšyär, äl sšyär,
Davam qilar işiŋni, uzartidu šmrüŋni.
Dostliriŋğa qol sunup, bolduŋ aŋa yar-yšläk,
Beğişlidiŋ bilimgä, atap härbir künüŋni.
Hälqiŋ üçün hizmät qip, äҗir qildiŋ zoqlinip,
Özgilärgä tonuttuŋ, märdanä uyğuruŋni.
Pärzäntliriŋ inaqtur, ählaqtimu bäk gšzäl,
Ötküzmäktä Ğäyrättä, säksän yaşliq toyuŋni.
Älgä yaydi dästihan, halal җüptüŋ Ziyapät,
Sadiq bolup härqaçan, mehmandostluq yoluŋni.
Äkräm yazdi jüräktin, saŋa atap ğäzälni,
Һayat bolsaŋ quçaqlap, tapar edim tonumni.
Aq qar
Oyğinip tursam sähärdä, ziminğa yeğiptu aq qar,
Kšrüngän ählät çogani, illätni yepiptu aq qar.

Җahanniŋ içidur qaptäk, namätlärgä liq tolğan,
Jirkinip ätmişliridin, üstigä çiqiptu aq qar.

Kšrüngänniŋ lävzidä lap, çeçäkläptu ğevät-yalğan,
Urup yärgä mäl°unlarni, tähtini çeqiptu aq qar.

Aq libastäk zumran taza, säbilärniŋ kšŋlidäk,
Pakliqni qilip u timsal, şäpqät bolup yeğiptu aq qar.

Uniŋ soği soğaqlarni, yšläp turmiğaç tüvrüktäk,
Alämçä şatlinip külgän, dehanlarğa beqiptu aq qar.

Märtlik bilän ğururluqni, äta qilip jigitlärgä,
Җananlarğa taşlisa qarliq, hämmigä yeqiptu aq qar.

Äslitip Äkrämgä bu qar yaşliği, zibaliqni,
Sahavätni elip yärgä, su bolup eqiptu aq qar.
Tuqqanlar
Tän tenimniŋ arami, küç-quviti – tuqqanlar,
Dävätçisi işimniŋ, zor bärikiti – tuqqanlar.

Meniŋ üçün otqimu suğa çüşär oylanmay,
Vuҗudumniŋ rahiti häm şatliği – tuqqanlar.

Mehri atäş, härqaçan, kam ämästur quyaştin,
Muzliğanda issitar hararitin – tuqqanlar.

Pärvanä bop šzara, qol uçini beridu,
Täşnaliqni qandurar qan şärbiti – tuqqanlar.

Üzmidim heç riştimni, bu šmrümdä däqiqä,
Һayatimniŋ altundäk zor qimmiti – tuqqanlar.

Һär işimda rämizdur, yol kšrsätküç mäş°ilim,
Maŋğuzmaydu piyadä eti täyyar – tuqqanlar.

Bäziliri duniyadin štti meni jiğlitip,
Kšyüp piştim hiҗranda, qädri štti – tuqqanlar.

Һäsrätlärgä muptila bolğaç mana çidalmay,
Bir kšzümniŋ gšhiri eqip kätti – tuqqanlar.

Yaşliq degän esil päyt, yoqlap turğin härqaçan,
Dayim kälmäs adämgä bu pursiti – tuqqanlar.

Bu panidin armansiz štsun desäŋ Äkrämni,
Sšyündürüp keliŋlar, bolsa reti – tuqqanlar.
Şükri qil
Bir sšz eytay, dostlirim, bu künüŋgä şükri qil,
Uhlisaŋ gär çšçümäy, štkän tünüŋgä şükri qil.

Arman qilma baylarni, täŋ boluşqa bayliqta,
Bu duniyada hatirҗäm jürginiŋgä şükri qil.

Mäşräp oynap, kündä toy bolsekän däp jürmigin,
Anda-sanda kšŋlüŋ huş, külginiŋgä şükri qil.

Һä, desilä diŋ säkräp, çiqma säpniŋ aldiğa,
Äl içigä qeqilmay, jürginiŋgä şükri qil.

Äҗdat dehan bolğaçqa, tama qilma şahliqni,
Qosiğiŋni toyğuzğan kätminiŋgä şükri qil.

Gär qoluŋdin kälsä iş, qayaşiŋğa bol yšläk,
Huş bop qalsun musapir, kütkiniŋgä şükri qil.

Ämäl tutsaŋ bol adil, razi bolsun hälqiŋmu,
Häyirliktä här işniŋ pütkinigä şükri qil.

Arman qilma deŋizni, bulaqlarmu uluqtur,
Täşnaliqni qandurğan pak süyüŋgä şükri qil.

Şükri qilsaŋ bir küni, bop qalarsän bähtiyar,
Aram bärgän kšŋülgä, saz-küyüŋgä şükri qil.

Bu sšzüŋgä bäzilär, tänä tapa qilsima,
Һäy, Sadiriy, almiğin heç kšŋülgä, şükri qil.

Länät saŋa
Һäy, җahan mäkkarliri, pitnihor, länät saŋa,
Älni aldap, po etip, bolduŋ ğodur, länät saŋa.

Gaçça sän, sšzligändä, märhum anaŋniŋ tilida,
Vuҗuduŋda teriqtäk yoqtur ğurur, länät saŋa.

Qäşqäriy, Yüsüp Hasni väzliriŋdä dästä qilip,
Yeniŋda tursa dana, bilmidiŋ dur, länät saŋa.

Yahşilarğa җäŋ qilip, här qädämdä bala terip,
Qilmişiŋ, ätmişliriŋ iş buzur, länät saŋa.

Uyğurumni aq kšŋül bağvän desäm, dehan desäm,
Jut içidä juqumluq, bolduŋ qotur, länät saŋa.

Şum peyil – käspiŋ seniŋ, ämäldarğa ärizä yeziş,
Kir izdäp timaqlardin, bärdiŋ uçur, länät saŋa.

Çäkti Äkräm iztirap, läniti alvastilardin,
Tapmidi qilçä aram, ah, bir šmür länät saŋa.
Tšrtliklär
(Qizim Gülçehrägä)
Şeiriyät – qutluq yol, niҗat tiläymän,
Һeçkimgä ohşimas, iҗat tiläymän.
Jürigiŋ qetidin çiqqan şeirni,
Sšyünüp oquşqa ävlat tiläymän.
***
Jüräk qenidur yazğan şeirim,
Aŋa muҗässäm bolğan pak mehrim.
Pütkül hayatim štti iҗatta,
Uniŋda muŋum, şatliğim, sirim.
***
İşrätkä kšŋülni qilip u mayil,
Bu iştin heçkimni qilmidi qayil.
Çirayliq ailä boldiğu väyran,
Sšygüdin muradi bolmidi hasil.
***
Hälqim üçün az işlidim yaki kšpmu bilmäymän,
Kimgä yaqtim, yaqmidim däp sürüştä qilmaymän.
80 yaşliq bu šmrümdä, äldin tama qilmidim.
Tamagärlik – qäländärlik, yaqturmaymän, sšymäymän.
***
Muqam, mäşräp, dillarğa çaqnap nur bop tškülgän,
U häqqidä taŋdäk gšzäl, ğäzäl, dastan pütülgän.
Gül sän°itim җahan ählin mayil qilğan härqaçan,
Uniŋ bilän, häy, oğlum, ğururlinip pähirlän.
***
Mahtanmaymän heçkimgä, “män qädimiy uyğur” däp,
Düşmän bilän җäŋ qilip, yaşiğandi mäğrur däp.
Yat birävni šz kšrüp, yardäm qilip, qollaşni
Äҗdatlardin miras qalğan sahavätlik udum däp.
***
Tarihim bar äzäldin, maŋliyimğa pütülgän,
Şu tarihni tikläştä, äҗdat qeni tškülgän.
Tän almisa almisun kimligimni bäzilär,
Oquğanlar bilidu, häm tegigä çškülgän.
***
Kšzlirim roşän çağda, seni kšrüp, sšyättim,
Dostumğu, däp bilättim, qerindaştäk kšyättim.
Kšräy degän, män seni, bügünki qut sorunda,
Sän kälmidiŋ gediyip, kšyüp kätti, ah, içim.
***
Jirkinip qaçmaŋ, yaşlar, qerilardin säskinip.
Mana çiqip çoqqilarğa, aram alduq bir tinip.
Ömür degän şundaqkän, bir orunda teç turmas,
Säzmäysänkän bir küni, qalar qäddiŋ egilip.
***
Kiçik turup, ana juttin ayrilğandin,
Täğdirniŋ tänisigä zarlanğandin.
Barsammu ana jutqa näççä qetim,
Vätinimniŋ didariğa qanmiğandim.
* * *
Kim qilsa yoqsulğa, häyri-sahavät,
Äl-jutniŋ işida, tapar inavät.
Quyaştäk çaqnaydu, siŋdürgän äҗir,
Kšrünär izgülük bolup saadät.
***
Nadanniŋ işini tüzätsä dana,
Bir yultuz çiqqandäk bolar asmanğa.
Dananiŋ sšzigä tän bärmäy jürgän,
Һä, nemä degändäk, aŋsiz nadanğa.
***
(Mämnunğa)
İlim pän ählidä, bir dana ediŋ,
Dost-yarän içidä märdanä ediŋ.
Şeiriyät süp-süzük bir deŋiz desäk,
Şu deŋiz astida, durdanä ediŋ.
* * *
Millitim, hälqim däp, jügräp jürimän,
Äzäldin jutumni, dildin sšyümän.
Nä qilay tiliŋdin, diniŋdin tansaŋ,
Sän üçün uyulup, loğ-loğ kšyümän.
***
Ana tilim äŋgüştärdur yahşilar,
Jütmisekän millitim däp bäk qahşar.
Miŋ qilsimu, çüşänmäydu bäzilär,
Çirmavalğan härhil tatliq, ah-oylar.
***
Mäŋgü yaşap turmaydiğu adämlär,
Başliridin štär häsrät, älämlär.
Tirikliktä mehir-şäpqät qilmisaq,
Yalğuzluqtin şerin štmäs bu dämlär.
***
Һayat – ğälvür, hämmä insan tasqilar,
Һayat – deŋiz, u tinimsiz çayqilar.
Tasqilip häm çayqilip bu šmürdä,
Yahşi-yaman işlirimiz bayqilar.
***
Özgärmästin turidiğan adät yoq,
Özlügidin kelidiğan pursät yoq.
Gül beğiğa bağvän äҗir qilmisa,
Mevilärdin temip turğan şärbät yoq.
***
Tügimäs bayliğimdur gšzäl tilim,
Qanidu uniŋ bilän täşna dilim.
Tilimdin ayrilğinim – yoqalğinim,
Qalğinim, egisi yoq, maŋqurt-jitim.
***
Uyğur tili kimligimniŋ kapaliti,
Vuҗudumniŋ rahiti häm kamaliti.
Ötküzimän, miras qilip ävladimğa,
Ötküzmisäm šçär äҗdat amaniti.
***
Җahilniŋ şum päyli saqaymas «meräz»,
Nesihät štmäydu, uqmaydu ğäräz.
Säp salğin tohuğa aq dan bärsäŋmu,
Yär tatlap çaçidu – šzgärmäs müҗäz.
***
Qilmiğin heç minnät, bärgänni zinhar,
Dostliriŋ säskinip, bolidu bezar.
Tamçidäk yardämni tağdäk kšrsätmä,
«Ğorazsiz kün çiqip, bilgin taŋ atar».
***
Qaş-kirpik arida, däydekän qaza,
Äҗili yätkäçkä, kšz jumdi bala.
Şu pärzänt otida, bağri läqtä qan,
Betaqät, besävir, jiğlaydu ana.
***
Һeçkimgä näp tägmäs, behildin här däm,
Yaşaydu u tänha, yaqturmas adäm.
Birliri jut üçün җapa çäksimu,
Kari yoq, jüridu, mšşüktäk beğäm.

Äziz täŋtuşlär
(1-oktyabr' – Yaşanğanlar künigä)
Täŋtuşlirim toyuŋlarğa mubaräk,
Gül-gül boyuŋlarğa mubaräk.
Nahşidäk җoş urğan äziz mehirlik,
Pak niyät oyuŋlarğa mubaräk.
Ötüŋlar nävrilärgä tiyäk bolup,
Pärzäntlärgä šrülmäs yšläk bolup.
Ötküzüŋlar nesip qilğan künlärni,
Muŋdişip, külüşüp, qoş jüräk bolup.
Qeriliqniŋ gäştini sürüŋlar.
Һär baharniŋ taŋlirini kšrüŋlar.
Yaşlar arisida ätivaliq bolup,
Aliqinida alma bolup jürüŋlar.
Aqardi iş-ämgäk qilip çeçiŋlar,
Һalalliq, sehiliq bolğaçqa häm yar.
Untulmas tamğidäk besilğan äҗir,
Һär šyniŋ tšridä ornuŋlarmu bar.
Ökünmäŋlar kätti däp kškläm çeğimiz,
Qiru bilän bezänsimu šmür beğiŋiz.
Ah,tiligim şudur yaşaŋlar uzaq,
Çünki silär dayim äqildä deŋiz.

Täbrik
(Äkräm Nurdinovqa)
Toy-mäyräm hälqimizniŋ säyligahi,
Täğdiriniŋ bizgä qilğan iltipati.
Һämmini rohlandurğan, şatlandurğan,
İkki yaş moşu toyniŋ qährimani.

Һä, ular pärvaz qilsun qanat qeqip,
Qälbigä pak sšygüdin gülhan yeqip.
Qädimi qutluq bolsun, putlaşmisun,
Bir šmür birgä jürsun, hoşal beqip.

Qudilar štsun dayim qerindaştäk,
İҗil-inaq štsun häm dost-qayaştäk.
Pärzändiniŋ bähti üçün kšyüp-pişip,
Nur täptini bärsun aŋa bop quyaştäk.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ