Altun orda hanliği bilän uyğurlardiki ortaq täşkiliy qurulmilar

0
100 ret oqıldı

Altun orda hanliğiniŋ alaqä än°änisi uyğurlarniŋ hät-alaqä än°änisiniŋ bevasitä täsiri arqiliq şäkillängän. İslamiy dšlät bolğan Altun orda hanliğidiki hät-alaqida äräp yeziği bilän birqatar qedimiy uyğur yeziğiniŋ paydilinilişini katiphanilardiki «şšhrätlik yeziqqa» bolğan hšrmät däp çüşinişimiz keräk. Moşu yärdä diplomatiyagä munasivätlik birmunçä atalğularniŋ uyğurlardin kirgänligini täkitläp štüş muhimdur. Altun orda hanliğiniŋ katiphanilardiki äŋ muhim atalğulardin bolğan «yarliğ», «bitig» sšzlirini uyğurlarniŋ puhraviy hšҗҗätliridä turaqliq qollinilip kälgänligini kšrüşkä bolidu.
Tarih sähipilirini varaqlisaq, uyğurlarniŋ dšlät yaki җamaät içidiki hät-alaqilarniŋ türi vä uslubi җähättin helila rivaҗlanğanliğini bayqaveliş täs ämäs. Altun orda hanliğidiki hšҗҗätlärniŋ bir qismi bilän zamandaş hesaplinidiğan uyğurlarniŋ puhraviy hšҗҗätliridä «yarliğ», «ulam yarliğ», «bir türü yarliğ», «tuta turğu yarliğ», «bitig», «tuta turğu bitig» ibariliri uçraydu. Şuniŋ bilän billä uyğurçä puhraviy hšҗҗätlärdä, bolupmu baj tšläş buyruği uslubidiki hšҗҗätlärdimu «yarliğ» atalğusini kšrüşkä bolidu.
Salahiyätlik mutähässislär stilistik, mäzmun häm täyyarlaş uslubi җähättin «yarliğ» atalğusiniŋ qollinilişidiki päriqlärni bayqavelişi ehtimaldin jiraq ämäs. Mäsilän, «yarliğniŋ» uslub alahidilikliri uyğurçä puhraviy hšҗҗätlärdiki uslubtin heç päriqlänmäydu.
Altun orda hanliğiniŋ «yarliğ» vä «bitiglärgä» basidiğan tamğiliri qizil räŋdä bolup, şäkli uyğurlarniŋ tšrtburҗäklik tamğisiğa ohşap kelidu. Şundaqla tizimlaş änä°nisidä uyğurlarda «uluğ däptär» degän atalğu uçraydu. Bu Çiŋğizhan dävridä «kškš däptär» däp atilip, uniŋda hanzadä vä sanğunlarğa berilgän suyurğallar tizimlanğan. Altun orda hanliğida bu tizim nopus vä bajni rätkä kältürüş üçün qollinilğan. Bu hildiki nopus tizimliri uyğurlarda basma halättä saqlanğan.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ