Ular Brest qorğinini himayä qilğan

0
110 ret oqıldı

Yeqin-arida yazğuçi İsmayilҗan İminovniŋ rus vä qazaq tillirida “Uluq Vätän uruşi jilliridiki uyğurlar” namliq kitavi näşirdin çiqidu. Tšvändä diqqitiŋlarğa äynä şu kitaptin üzündä havalä qilivatimiz.
Mart eyiniŋ ahiri. Künlär issip, kuçulilar çeçäkläp tügidi. Bizniŋ maşinimiz Bayseyit yezisiğa kirip kälmäktä. Şähsän šzäm kiçigimdinla moşu äҗayip yezini yahşi kšrimän. Adättä, apamniŋ tuğulğan juti – Kiçik Aqsuğa maŋğinimizda avtobuslar moşu jutta tohtaydiğan, yoluvçilar yol boyidiki aşhanilarda tamaqlinip, yollirini davamlaşturatti.
Bayseyitniŋ çoŋ koçisiniŋ ikki täripidä egiz teräklär šsidiğan, eriqlirida süzük sular şoh oynap eqip turidiğan. Һazir Bayseyitniŋ otturisida bazar bar. Bu yärdä bayseyitliqlar šzliriniŋ bağ-etizlirida pärviş qilğan yäl-yemiş, kšktatlirini satidu. Bahalirimu ärzän. Mehmandostluği bilän daŋqi çiqqan Bayseyittin kätküŋmu kälmäydu.
Bayseyitta uyğur ädäbiyatiniŋ klassik şairi Seyit Muhämät Qaşiy yaşiğan. U šziniŋ «Şähri şikästä» namliq poemisida uyğurlarniŋ Yättisuğa kšçüp çiqişi toğriliq hekayä qilidu. Bu yezida keŋäş uyğur ädäbiyatiniŋ asasçiliriniŋ biri Abdulhäy Muhämmädiy, daŋliq sazändä Rozi Tämbür, däsläpki käspiy uyğur rässami Avakri Şämsi yaşiğan. Tonulğan şairlar Abdumeҗit Dšlätov bilän Җämşit Rozahunovmu moşu jutluq.
Biz daŋliq Brest qorğininiŋ himayiçiliri ävlatliriniŋ šyigä kelivatimiz. Gezitta elan qilinğan meniŋ «Ular Brest qorğinini himayä qilğan» maqalämdin keyin 1941-jili äynä şu Brestta vapat bolğanlarniŋ ävlatliri muraҗiät qilişqa başlidi. Män çoŋqur hissiyatlar ilkidä ularniŋ hävärlirini küttüm. Mana ändi bolsa, Brest qorğinini himayä qilişqa yättä qizil äskär qatnaşqan yeziğa uçrişişqa ketip barimän. Birinçilärdin bolup Abdulvahit Yüsüpov telefon qildi. Män elan qilğan tizimda uniŋ çoŋ dadisiniŋ ismi bar ekän.
Maşinimiz yeziniŋ çoŋ koçisidiki šylärniŋ birigä kelip tohtidi. Meni huş çiray, çaçliri aqarğan, ottura yaşlardiki bir kişi kütüvaldi. Bu Abdulvahit ekän. İkkimiz kona tonuşlardäk quçaqlişip kšrüştuq. U šyigä täklip qildi.
— Abdulvahit, çoŋ dadiŋiz häqqidä eytip bärsiŋiz, — däp iltimas qildim sšhbätara.
– Maҗit Yüsüpov — dadam Hämitniŋ çoŋ akisi. Älvättä, män uni heçqaçan kšrmidim, amma kiçigimdä u toğriliq kšp aŋliğan edim, – dedi sšhbätdişim. Şuŋlaşqa bu äslimilär yadimda saqlaqliq. Bovimiz Yüsüpniŋ altä balisi bolğan ekän. Maҗit — oğullarniŋ çoŋi. U 1920-jili tuğulğan. Qiyin zamanlar bolğaçqa, kiçigidinla kolhozda işläşkä mäҗbur bolğan. Däsläpkilärdin bolup yezidiki yättä jilliq mäktäpni tamamliğan. U vaqitlarda bu çoŋ utuq edi. Çoŋ dadimiz aliy bilim elişni arman qilğan ekän. Amma 1940-jili Qizil Armiya sepigä çaqirtilidu. Һärbiy säpkä atliniştin säl ilgiri Quranbüvi isimliq qizğa šylinidu.
U härbiy hizmitini däsläp Jiraq Şäriqtä – Blagoveöensk şähiridä başlaydu. Uniŋ däsläpki hätliri moşu yärdin kälgän ekän. Hätliridä şu šlkiniŋ äҗayip täbiiti, Yaponiya bilän uruşniŋ başlinişi toğriliq yazğan. 1941-jili aprel'da Maҗit çoŋ dadam hizmät qilivatqan qisim SSSRniŋ ğärbiy çegarisiğa – Brest şähirigä yštkilidu. Bu yärdin kälgän hätliridä qandaqtu hovuplarni sezişkä bolidu. Ahirqi hetini 19-iyun'da yazğan ekän. U heti uruş başlanğandin keyin kälgän. 22-iyun'din keyin Maҗit çoŋ dadamdin hävär bolmidi. 1941-jili oktyabr'dä uniŋ iz-tizsiz yoqap kätkänligi toğriliq hävär bolmidi. Bovam bilän momam, barliq qerindaşlirimiz ahiriğiçä uniŋ hayat ekänligigä ümüt qilğan edi. Şu qiyin jillarda frontta vapat bolğanlarniŋ aililirigä ayrim imtiyazlar bolidiğan. Amma çoŋ dadamizniŋ ayali bu imtiyazlardin paydilinalmidi. Sävävi, yoldişiniŋ vapati toğriliq ämäs, päqät iz-tizsiz yoqap kätkänligi toğriliq bir parçä qäğäz bar edi.
Çoŋ dadamnin qizi kiçik vaqtida vapat bolup ketidu. Ayalimu yaşla duniyadin štti. Dadam Hämit Yüsüpov uzun jillar davamida Mudapiä ministrligigä birnäççä qetim hät yazdi. Amma «iz-tizsiz yoqap kätkän…» degän җavapla kelip turğan, halas. Päqät moşuniŋdin birnäççä jil ilgirila uniŋ Brestta vapat bolğanliği toğriliq bilduq. Meniŋ dadammu uruşqa qatnaşqan. Amma bu häqqidä keyin, alaytän tohtilarmiz.

Peşqädäm ustaz bilän uçrişiş
— İsmayilҗan, män sizni äҗayip bir insan bilän tonuşturay. U – peşqädäm ustaz, yezimizniŋ «qamusi» Ruqiyäm Ablapova. Uniŋ dadisi Brest himayiçiliriniŋ qatarida bolğan, — dedi Abdulvahit.
Män u ayal bilän sirttin tonuş. Maqaläm gezitqa çiqqandin keyin maŋa telefon qilğan. Uniŋ işäşlik vä җaraŋliq avazi yadimda.
Maşinimiz iditliq selinğan šyniŋ aldiğa kelip tohtidi. Һoyliğa kirduq. Һoyla içi särämҗan. Bizni çuği kiçik, härikätçan ayal kütüvaldi. Bizniŋ salimimizğa šzigä has җaraŋliq avazi bilän җavap bärdi. Avazini tonudim. Bu Ruqiyäm Zihrullamqizi edi. «Öygä kiriŋlar», däp täklip qildi bizni.
Şähsän šzäm mäktäptä işligäçkä, bu ayalniŋ häqiqätän muällim bolğanliğini birdinla çüşändim.
— Esiŋizdä bolsa, ikkimiz «Uyğur avaziğa» maqaläm çiqqandin keyin telefonda sšzläşkän eduq.
— Älvättä, esimdä. Brestta qaza bolğanlar toğriliq maqaliŋizni män hšҗҗätlirim arisida saqlavatimän, — däp җavap bärdi u.
Ruqiyäm Zihrullamqizi meni ailisi bilän tonuşturdi. Yoldişi — Basit Hudaybärdiev tarih päniniŋ muällimi ekän. Uzun jillar davamida yezidiki mäktäptä mudir bolup işläptu. Altä balisi bar ekän. Känҗisi bilän turuvetiptu. Nahayiti inaq vä bähitlik ailä ekänligi kšrünüp turidu.
Biz üstälgä kelip oltarduq. Edändä kšrpilär selinğan.
— Meniŋ nemä üçün kälgänligimni bilsiŋiz keräk? Dadiŋiz häqqidä eytip bärsiŋiz?.
— Män sizni kšptin beri kütkän. Kona sürätlärni täyyarlapmu qoydum. Dadam esimdä yoq, amma, bilginimni eytip beräy.
Ruqiyäm hädä maŋa 80 jil ilgiri çüşirilgän sürätlärni sundi. Ularni avaylap qolumğa aldim. Sürätlär sarğiyip ketiptu. Birinçisi, çirayliq, pogonliri yoq qizil äskär kiyimidiki yaş jigitniŋ fotosi edi. Üstäldä oltirip çüşüptu. U kişi kelişkän jigit bolupla qalmay, şundaqla җismaniy küçlüklügimu sezilip turatti.
— Bu meniŋ dadam Zihrullam, — dedi Ruqiyäm hädä asta avazda. — Qalğan sürätlärdä dadam jutdaşliri Sadir Sopiniyazov vä Barat İskändärov bilän çüşkän ekän. Bu sürätlär uruş aldida, Brestta çüşirilgän. Ularniŋ hämmisi qaza boldi. Bu sürätlärni män saqlap kelivatimän. Dadamdin qalğan yalğuz hatirilär. Meniŋdin keyin balilirim saqlaydu.
Män sürätlärni uzaq, diqqät bilän yänä bir qetim qarap çiqtim. Sürätlärdä bizniŋ yeqin štmüşimiz namayän edi.
— Dadiŋiz häqqidä eytip bärsiŋiz? — däp yänä iltimas qildim.
— Dadam Zihrullam Ablapov 1912-jili moşu jutta duniyağa kälgän ekän. Bizniŋ äҗdatlirimiz tšmürçi bolğan. Şuŋlaşqimu dadam җismaniy җähättin küçlük boptu. Bala vaqtida u dadisiğa tšmürçiliktä yardäm berättekän. Zaman šzgärgändä, 1933-jili mehanizatorlarni täyyarlaydiğan kursni tamamlaydu. Nahiyämizdiki däsläpki traktoristlarniŋ biri bolğan ekän. Kšrgän-bilgänlär dadamni çirayliq, kelişkän, huşçaqçaq kişi bolğan deyişidu. Dostlirimu kšp boptu. 1933-jili u Patäm isimliq qizğa šylängän. 1934-jili akam Ähtäm, ikki jildin keyin män tuğuldum. Dadam savati bar adäm edi, qazaq vä rus tillirini bilättekän.
1940-jilniŋ başlirida Z.Ablapov Qizil Armiya sepigä çaqirtilidu. Däsläp härbiy täyyarliqtin štkändin keyin keŋäş-fin uruşiğa qatnişidu. Bu uruştin keyin härbiy hizmitini Belorussiyaniŋ Vitebsk şähiridä davamlaşturidu. Şu yärdin Brestqa yštkilidu. Zihrullam härbiy hizmitini tamamlap, šyigä qaytiş aldida uruş başlinip ketidu.
— 1941-jili biz dadamniŋ iz-tizsiz yoqap kätkänligi toğriliq qäğäz alduq, — däp davamlaşturdi sšzini Ruqiyäm hädä. — Däsläptä apam ümütini üzmidi. Jillar štüvärdi, biraq heçbir hävär bolmidi. Biz birnäççä qetim juquri orunlarğa hät yazduq. Amma җavap birla boldi.
— Bu jillarda qandaq hayat käçürdiŋlar?
— Apam jigirmä bäş yeşidu tul qaldi. Biraq qolida räsmiy qäğäz yoq edi. U jillarda hškümät organliri ärliri iz-tizsiz yoqap kätkän aililärgä guman bilän qaratti. Ayrimliri, hätta ularni “satqun” däpmu hesaplatti. Uruş jilliri apam tamaka brigadisida işlidi. Yerim aç, yerim toq bolup jürüp, şu qiyin zamanlarni baştin štküzduq. Apam rämiti dadam toğriliq dayim sšzläp beridiğan. Şuŋlaşqa meniŋ qälbimdä dadam çšçäklärdiki qährimanlar süpitidä saqlinip qaldi.
Akam ikkimiz ottura mäktäpni tamamliduq. Ähtäm akam uzun jillar davamida sovhozda ämgäk qildi. İlğarlar qataridin çüşmidi. 1996-jili eğir ağriqtin, bari-yoqi 60 yeşida duniyadin štti. Baliliri, nävrä-çävriliri bar.
Män bolsam, 1961-jili Taşkänt şähiridiki pedagogika tehnikumini tamamlap, mäktäptä işlidim. Basit Hudaybärdievqa turmuşqa çiqtim. Altä balimiz bar. Ularniŋ üçi bizniŋ yolumizni besip, ustaz bolup işlävatidu.
— Ruqiyäm hädä, dadiŋizniŋ Brest qorğinini himayä qilip vapat bolğinini qandaq bildiŋiz?
— Dadam toğriliq bir hävär bolidiğiniğa dayim işänçim boldi. U 2012-jili 23-fevral' küni täsadipi yüz bärdi. Şu küni «Ogni Alatau» gezitini elip, tarih pänliriniŋ doktori, professor L.Ahmetovaniŋ (u ayalğa minnätdarliğim çäksiz) Brest himayiçiliri toğriliq maqalisini oqup çiqtim. Şu yärdä dadamniŋ familiyasini taptim. Alfavit boyiçä tizimda birinçi turuptu. Män buni kütkän edim. Äpsus, apam bilän akam bu hävärni bilmäy duniyadin štti.
Brest himayiçiliri arisida dadamni qoşup hesapliğanda yättä bayseyitliqniŋ familiyasini taptim. Ular Sadir Sopiniyazov, Şalqar Kerimov, Mira Һämraev, Üzärҗan Yulçiev, Maҗit Yüsüpov, Һezim İminov.
— Ularniŋ bala-çaqiliri barmu? Täğdiri qandaq boldi?
— Ularniŋ täğdirliri härhil. Sadir Sopiniyazov dadamniŋ yeqin ağinisi edi. Bayseyitta billä šskän, mäktäptä billä oquğan, kolhozda billä işligän. Brestta ikkisi billä vapat boldi. İkkisiniŋ uruş aldida çüşkän süriti saqlaqliq. Uni män sizgä baya kšrsättim. Sadir akiniŋ Savut degän oğli bolğan. U vapat bolup kätti. Uniŋ bäş oğli, Җamal, Kamal, Muhit, Nuridin, Abdureşit vä Büvinur isimliq bir qizi qaldi. Ular bilän yahşi arilişip turimiz.
Şalqar Kerimov bizniŋ jutqa 1937-jili kšçüp kälgän. Ularni Balhaştin kšçirivätkän ekän. Şalqar ağaniŋ anisi yahşi esimdä. U ayal ta šlüp kätkiçä balisini kütti. Bu ayalni bayseyitliqlar yahşi kšrätti, qerindaştäk bolup kätkän.
Mira Һämraevniŋ bir oğli bolidiğan, kiçigimizdä billä šskän. Ular Bayseyittin kšçüp kätti.
Üzärҗan Yulçiev ailä qurup ülgärmidi. Baliliri yoq. Modängül vä Turahan degän qerindaşliri bolidiğan.
Һezim İminov, jut çoŋliriniŋ eytişiçä, muällim bolğan ekän. Tegi-täktini Uyğur nahiyäsidin däp oylaymän. Baliliri bolmiğan.
Moşu yärdä Ruqiyäm hädä ikkimizni sšhbiti ayaqlaşti. Mehmandost hädimiz bizni qoyup bärmäy dästihanğa täklip qildi. Tonur neni bilän ätkänçay içtuq.
— Yeza märkizidä Uluq Vätän uruşida vapat bolğan bayseyitliq qährimanlarğa yadikarliq ornitiliptu. Vaqtiŋiz bolsa, şu yärgä berip kälsäk, — dedim Ruqiyäm hädigä.
— Älvättä, barayli, — däp kelişti hädimiz.
Maşina yänä uyğur jutiniŋ taza koçilirida asta qozğaldi. Yadikarliq aldiğa kälduq. Çirayliq yadikarliq ekän. Güldästilärni qoyup, ularni äskä alduq.
— Bayseyittin uruşqa qançä adäm kätkän ekän? — soridim hädimizdin.
— Jutumizdin 113 adäm uruşqa kätkän. Ularniŋ 56si jutiğa qaytip kälmidi, — eğir tindi hädimiz.
Mana hoşlişiş päytimu käldi. Peşqädäm ustaz, šmürboyi atisini izdigän bu ayal qisqa vaqit içidä meniŋ yeqin adimimgä aylandi. Hoşlişivetip Ruqiyäm hädä peşanämdin sšyüp, duasini bärdi. Özi hiyal sürgän peti dadisiniŋ ismi yezilğan yadikarliq aldida qaldi…
Dahau kontslagerida zärdap çäkkän Brest himayiçisi
Yeŋi tonuşum Abdulvahit Yüsüpov ikkimiz Malik Mahpizovniŋ šyigä qädäm täşrip qilduq. Bu šydä Brest qorğininiŋ yänä bir himayiçisi Mahpiz Muratovniŋ (Sädvaqasov) ävladi Malik aka turidekän. Abdulvahit meni Malik akiğa vä uniŋ ayali Merhan hädigä tonuşturdi. Malik aka 1937-jili tuğulğan ekän. Beşidin helä issiq-soğni štküzgänligi bilinip turidu. Özliri huşçiray insanlardin bolsimu, kšzliridä qandaqtu-bir muŋni bayqidim.
— İsmayilҗan, män sizni yänä ustazlar ailisigä elip käldim. Malik aka bizniŋ İsmayil Tayirov namidiki mäktäptä tarihtin däris bärgän, ilmiy mudirmu bolğan. Merhan hädimu mäktäptä mudiri hizmitini atqurğan, — dedi Abdulvahit.
— Silär bilän tonuşqinimğa nahayiti hursänmän. Özäŋlarniŋ dadaŋlar toğriliq eytip bärsäŋlär?
Mštivär aldirimay šz hekayisini başlidi. Bäzidä untup qalğan җaylarni Merhan hädä toluqturup turdi.
— Meniŋ dadam – Mähpiz Muratov, 1916-jili Bayseyitta duniyağa kälgän. Kšp štmäyla grajdanlar uruşi başlandi. 1918-jili bolsa, “Atu” paҗiäsi yüz bärdi. Şu jilliri nurğunliğan bayseyitliqlar Ğulҗa täräpkä kšçüp ketişkä mäҗbur boluşti. Bizniŋ ailimiz moşu yärdä qalğan. Dadam yättä jilliq mäktäpni tamamlap kolhozda işligän. 1936-jili ailä quridu. 1939-jili härbiy säpkä çaqirtilidu. 1940-jili bolsa, däsläpki härbiy täyyarliqtin štkändin keyin fin uruşiğa ävätilidu. Dadam hätliridä äynä şu uruşta aman qalğanliğini, ändi Brestta hizmitini davamlaşturidiğanliğini yazğan. U şiddätlik җäŋlärgä qatnişidu. Dadam şu җäŋlärdä aman qelip, Smolenskqa çekingänlär qatarida bolğan ekän. Bu yärdimu җäŋlärgä qatnişidu. Şularniŋ biridä ularniŋ qismi qorşavda qalğanda äsirgä çüşüp qalidu. Bu vaqiäniŋ täpsilati maŋa namälum. Mümkin yaridar bolup qalğandu? 1941-jili küzdä bizgä dadamniŋ iz-tizsiz yoqap kätkänligi toğriliq hävär käldi.
— Uniŋ Dahau kontslagerida zärdap çäkkänligini qäyärdin bildiŋiz?
— Uruş tügigändin keyin dadamni kšp izdiduq. Yazmiğan yärlirimiz qalmidi. Keyiniräk bizgä M.Muratovniŋ Dahau kontslagerida vapat bolğanliği toğriliq hävär alduq. Moşu lager'da faşistlar äsirgä çüşkänlär üstidin meditsiniliq täҗribilärni jürgüzgän. Bu häqtä eytişniŋ šzi qorqunuçluq. Mälum boluşiçä, Gimmlerniŋ šzi moşu täҗribilärni nazarät qilip turğan ekän. Dahaudiki äsirlärni 1945-jili 26-aprel' küni amerikiliqlar azat qilidu. Ölgänlärniŋ tizimida dadimizniŋ ismi bar.
— Nemişkä dadiŋizniŋ ikki familiyasi bolğan?
— Һšҗҗätlärdä ayrim çüşänmäsliklär bolğan. Uniŋ bir hšҗҗätliridä dadisi Muratniŋ, yänä biridä bovisi Sädvaqasniŋ namliri kšrsitiliptu. Moşuniŋ hämmisi bizniŋ izdäşlirimizni qiyinlaşturdi.
Mahpizovlar bilän hoşlaştuq. Mštivärlär bizni koçiğiçä uzitip çiqti. Oğlini quçaqliğandäk quçaqlap hoşlaşti…
***
Maşinimiz qedimiy vä çirayliq Bayseyittin çiqip ketip baridu. Maŋa päqät adämlärla ämäs, buniŋdin talay jillar ilgiri tikilgän teräklär tehiçila jutdaşlirini uruştin kütüvatqandäk bilindi şu päyttä.
İsmayilҗan İMİNOV.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ