Särgärdanliqta štkän 13 jil

0
37 ret oqıldı

Şämşidin AYuPOV,
«Uyğur avazi»

Mälumki, Yättisu uyğurliriniŋ tarihida, ularniŋ bolupmu jigirminçi äsirdä besip štkän yolida paҗiälik vaqiälär az bolmidi. Totalitarliq tüzüm җumhuriyitimizdiki başqa häliqlär bilän billä uyğurlarğimu nurğunliğan apätlär vä därt-häsrätlärni elip käldi. Äynä şundaq tarihniŋ qara sähipiliriniŋ biri — 1937-jil vaqiäliri. Äşu bir mudhiş jillarda nurğunliğan talantliq ädiplirimizgä, sän°ätkarlirimizğa, alimlirimizğa, häliq egiliginiŋ härhil sahalirida işläp jürgän mutähässis-kadrlirimizğa, hätta addiy dehanğimu «häliq düşmini», «Yaponiyaniŋ tiŋçisi», «Türkiyaniŋ şpioni» degän «qalpaqlar kiygüzülüp», täqip astiğa elindi. Äynä şundaq “gunasiz gunakar” atalğanlarniŋ biri, milliy sän°itimizniŋ täräqqiyatiğa däsläpkilärdin bolup birkişilik ülüşini qoşqan akter, sazändä, häliq hapizi, märhum İsmayil Ayupovtur.
Yeqinda uniŋ Almuta şähiriniŋ Sultanqorğan mähällisidä istiqamät qilidiğan oğli Abubäkri Ayupov bilän atisiniŋ beşidin štküzgän külpät-qismätliri häqqidä sšhbätlişip qalduq.
– Atam milliy nahşa-sazğa baliliğidin häväs bağlap šskän ekän, — däydu Abubäkri aka atisiniŋ šmür kitaviniŋ sähipilirini varaqliğaç. — U hälqimizniŋ nahşa-sazlirini täşnaliq bilän diliğa siŋdürüp, ularni җaraŋliq, täbiiy avazi bilän iҗra qilip, Yarkänt täväsigä tez tonulidu. Arida yüz bärgän Oktyabr' inqilavi täsiridin häliq täräp-täräpkä qeçişqa başlaydu. Nurğunliri çegara atlap štüp ketidu. Şularniŋ qatarida dadammu bolup, u däsläp Süydüŋdä, andin Ğulҗida sän°ätkar-ustazlirini izdäşkä başlaydu vä Ahunum karuşaŋdin, Rozi tämbürdin biraz tälim alidu. Ötkän äsirniŋ 30-jilliriniŋ beşida u Yarkäntkä qaytip kelidu vä bu yärdä qurulğan «Kškkšynäkliklär» šmigigä täklip qilinidu. Mäzkür šmäktä Ğulamhan Җälilov, Bškiҗan Yoldaşev, Hanğoҗa İliev ohşaş sän°ätkarlar bilän billä işläp, yeŋidin täşkil qilinğan kolhoz-sovhozlarda kontsert qoyup jüridu. 1933-jili Almutida Uyğur teatriniŋ eçilişiğa täyyarliq kšrüş munasiviti bilän җay-җaylardiki sän°ät šmäkliridiki talantliq yaşlarni tallaveliş üçün mähsus väkillär Yarkäntkä kelip, Ğulamhan Җälilov, Heliçäm İlieva, Bškiҗan Yoldaşev vä meniŋ dadamni Almutiğa täklip qilidu. U dävirlärdä teatrniŋ asasliq repertuarida kontsert programmisiğa alahidä ähmiyät berilättekän. Şu tüpäyli dadam tämbür çelip, häliq nahşilirini orunlap, tamaşibinlarniŋ alqişiğa sazavär bolidu. Qisqisi, u teatrda işligän jilliri kšpligän baş rol'larni iҗra qilip, yeŋi-yeŋi pällilärni egiläşkä sazavär bolidu.
1936-jili Abdulla Abdullin (bu dävirdä Yarkänt vilayätlik partiya komitetiniŋ kativi bolğan) vä Abdurahman Kamalovniŋ (teatr mudiri) iҗadiy hämkarliğida yezilğan «Omaq vä İmraq» dramisini sähnigä elip çiqiş qolğa elinip, şuŋğiçä birtalay sähnä äsärliridä rol' oynap jürgän İsmayil Ayupovqa uniŋdiki baş qähriman roli — Älahan Sultanniŋ obrizini yaritiş tapşurulidu. Qazaqstan uyğurliriniŋ hayatidiki çoŋ vaqiälär, yäni uyğur keŋäş ädäbiyati asasçiliriniŋ biri —Һezim İskändärovniŋ iҗadiy paaliyitiniŋ on jilliği täntänilik nişanlinivatqan mäzgildä, şundaqla җumhuriyätlik uyğur tili konferentsiyasi štüvatqan märasimlarğa ulişip, kšpligän uyğur ziyaliliriniŋ qatnişişi bilän bu drama sähnidä qoyulidu. Uniŋğa dramini tästiqtin štküzüş üçün kälgän hškümät komissiyasi väkilliri, ataqliq yazğuçi-şairlar Säbit Muqanov, Җambul Җabaev, qazaq hälqiniŋ bulbuli atalğan Küläş Bayseyitova qatnişidu. Öz hälqiniŋ azatliği, ärkinligi üçün küräşkän särdar Älahan Sultanniŋ җasuranä obrizini mäzkür dramida hayatiy äkis ättürüp beräligän İsmayil Ayupovniŋ nami bu qetim käŋ miqiyasta tonuluşqa başliğan edi. Lekin bu drama kšpçilik täripidin yahşi bahalanğan bolsimu, säyasiy ämäldarlarniŋ pikri bilän äsär çäklinip, aqivättä uniŋda Älahan Sultanniŋ obrizini yaratqan İsmayil Ayupovniŋ beşiğa külpätlär elip käldi. Bu sirniŋ tegi-täkti başta çüşiniksiz bolsimu, aridin biraz vaqit štkändin keyin beguna kişilär, җümlidin İsmayil akiğimu «häliq düşmini» degän yasalma qalpaq kiygüzülüp, täqipläş işliri başlanğanda mälum boldi. U başta šziniŋ nemä üçün äyiplinip, qamalğanliğiniŋ sirini bilmäy, bürgä bilän çšçün qaplap kätkän zäy kamerida häs-häs bolup azaplansimu, päqät soal-soraq başlanğandila üstigä jüklinivatqan oydurma, bohtanlar mahiyitiniŋ nemidin ibarät ekänligini çüşändi. Uni härqetim soraqqa alğanda Mahmut Ğoҗamiyarov bilän alaqisiniŋ barliği, Älahan Sultan obrizini yaritiş arqiliq häliqni azatliq kürişigä dävät qilmaqçi bolğanliği, bir sšzidä «uyğurlar därt-häsrätlik häliq, şuŋlaşqa ularniŋ nahşa-muzıkiliridin muŋ-zar tškülüp turidu», däp pikir eytqanliği säyasiy qilmiş hesaplinip, qiyin-qistaqqa elinatti. Ahiri zorlap teŋilivatqan bu mäntiqisiz äyiplärdin aqliniş mümkin bolmay, İsmayil Ayupov «häliq düşmini» atilip, yäni «Keŋäş hakimiyitigä qarşi täşviqat işlirini jürgüzdi» däp qarilinip, Jiraq Şäriqqä sürgün qilindi.
– Dadamniŋ Jiraq Şäriqtä štkän on üç jilliq hayatida baştin käçürgän җapa-mäşäqätlirini tizip eytsam, miŋ bir tünlük qayğuluq hekayä boluşi mümkin, – däydu Abubäkri aka sšhbätara. — Amma dadamniŋ iradisini bu azaplar sunduralmidi. 1947-jili qamalğiniğa on jil toldi degän küni dadam lager'din boşitilidu. «Päläkniŋ gärdişi solğa tartti» demäkçi, şu hšҗҗätlärdä “tuğulğan yeri Şärqiy Türkstanniŋ Yarkänd şähiri”, däp yezilğan ekän. Şuŋlaşqa uniŋğa «grajdansiz» degän hšҗҗät bärmäkçi bolidu. Dadam «Män Qazaqstanniŋ Almuta vilayitidiki Yarkänt şähiridä tuğulup šstüm», däp ärizä yazidu. Ärizisi täkşürülüp, җavap kälgiçä üç jil yänä şu lager'larda bolidu. Ändi u җesäkçilär nazaritidin qutulup, šz ihtiyari bilän yallinip, lager'da türlük işlarni atquridu.
Һayat-mamatliq däqiqä içidä almişip turidiğan bu dähşätlik qismätlärdä 13 jilliq hayatini tšhmät balasiğa haŋsir qildurğan İsmayil Ayupov yäydiğan risqi, kšridiğan küni bar üçün, qişta soğ 50 gradustin eşip ketidiğan bu yärdin boşitilip, 1950-jili Almutiğa qaytidu. Җazalaş lageridin kälgändin keyin «häliq düşminigä» işäşsizlik bilän qaraydiğan ğäyri kšzqaraşlar ändi uni šz qomi tärkivigä qaytidin qoşuluşidin çätnitip, şähsiy turmuş koyiğa selip qoyidu. Täğdirniŋ bu sinaqliriğa bärdaşliq bärgän iradilik insan ämgäk paaliyitini qaytidin başlap, Sultanqorğan mähällisidiki «Parij kommunisi» yeza egiligi arteliğa kelidu. Nurğun närsilärdin җuda bolsimu, sän°ätkä bolğan iştiyaqini saqlap qalğan u yaşlarni jiğip, sän°ät häväskarliri šmigini täşkil qilidu. Häliq arisida saz çelip, nahşa eytip, talay adämniŋ kšŋlidin çiqip jürdi. Täbiitigä mänsüp bolğan huşçaqçaqliq, hazirҗavapliq uniŋ hayattiki nurğunliğan qiyinçiliqlarni yeŋişigä säväp boldi. Räpiqisi Keŋäşhan hädä bilän keyinki yerim äsir mabaynida šy-otaqliq bolup, säkkiz pärzändini tärbiyiläp šstürgän bu sän°ätkar bir äsirgä yeqin hayat käçürdi.
Häyriyat, җallatlarniŋ zorluq-zombiliğini vä horlinişini baştin käçürgän moşundaq miŋliğan beguna atilirimiz bilän anilirimiz hatirisi ävlatlar qälbidä mäŋgü saqlanğusi.

Täqipläşlär nemidin başlanğan?
– VKP(b) Märkiziy Komitetiniŋ dekabr' (1937-j) plenumida «Häliq düşmänlirini vä ikkiüzlüklärni tüp yiltizidin yoqitiş toğriliq» kšrsätmä berildi.
– SSSR Märkiziy İҗraiy Komitetiniŋ 1937-jili 2-oktyabr'diki tohtamiğa benaän äksil inqilaviy paaliyiti üçün on jilğa ärkinligidin mährum qilinğanlarniŋ mudditi jigirmä bäş jilğa uzartildi.
– 1937-jilniŋ ahirida Qazaqstan Kommunistik partiyasi Märkiziy Komitetiniŋ җumhuriyättä birinçi kategoriya boyiçä täqiplängänlär sanini 600 adämgä, ikkinçi kategoriya boyiçä täqiplängänlär sanini 1000 adämgä yätküzüş toğriliq täklivi 1937-jilniŋ 3-dekabr' küni VKP (b) Märkiziy Komiteti Säyasiy Byurosiniŋ mäҗlisidä tästiqländi.
– 1948-jili 21-fevral'da SSSR Aliy Keŋişi Prezidiuminiŋ «Dšlätniŋ alahidä hovupluq җinayätçilirini SSSRniŋ jiraq šlkilirigä sürgün qiliş toğriliq» tohtami elan qilindi.
Juquridiki tohtam-qararlarniŋ nätiҗisidä Almuta vilayitiniŋ

Statistikiliq mälumatlar
Räsmiy mälumatlar boyiçä SSSRda 3,77 million adäm täqipläş qurvini bolğan. Ularniŋ 500 000 etilsa, qalğanliri 25 jilğiçä sotlanğan. 1921 — 1954-jilliri 103 miŋ adäm täqipkä uçrap, ularniŋ 25 miŋdin oşuği etilğan.
1937 – 1938-jilliri Keŋäş Qazaqstanida 118 miŋ adäm sotlanğan. Ularniŋ 25 000 etilğan.
Elimizdä 345 miŋ qanunsiz täqiplängänlär aqlanğan. Ularniŋ içidä Qazaqstanğa yär ağdurulğanlarmu bar.
«Qarlag» (Qarağanda ämgäk bilän tüzitiş lageri) — 32 miŋ tutqunğa molҗalanğan, biraq uniŋda 75 miŋğa yeqin adäm oltarğan.
«ALJİR» (Aqmola häliq düşmänliri ayalliriniŋ lageri) — 22 miŋdin oşuq beguna җazalanğan «Vätinini satqanlarniŋ» ayalliri azap çäkkän. Äŋ dähşätligi, bu lager'da hamildar ayallarmu azap çäkkän. Mäzkür lager'da 1507 naresidä duniyağa kelip, ularniŋ besim kšpçiligi açtin vä soğdin šlüp kätkän.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ