Һun-türkiylärniŋ mad'yarlar elidiki qurultiyi

0
952 ret oqıldı

Tikilgän 150 kigiz šy ätrapida säp tüzgän särvazlar. Düpürligän atlarniŋ kişnişi bilän oq-yaniŋ üşqatqan avazi… Savut kiygän, qiliç tutqan yaş jigit-qizlar çaqqanliq bilän atliriğa säkräp minip, mürisidiki yani elip, nişanni kšzlätti. Ayrim kigiz šylärdä ämäliy sän°ätniŋ türlük-tümän buyumliri, ottura äsirdiki härbiy kiyimlär,  qural-yaraqlar… Yärmäŋkä štüvatqan mäydanda tšmürçiniŋ qizğin mehniti tüpäyli adättiki ruda härbiy quralğa aylanmaqta. Uniŋ ätrapida toplişip turğanlar qara tärgä çšmülgän halda tšmürni eritip, ya oqiniŋ uçini yasavatqan  ustiniŋ härikitini diqqät bilän tamaşä qilmaqta. Dağduğiliq türdä säp tüzäp, 21 tuğ kštärgän 21 atliq särvaz mäydanğa çiqip käldi. Bu yärgä täsadipi kelip qalğan kişi, goya tarihiy fil'm çüşirilivatqan muhitqa kirip qalğandäk, his-tuyğuda boluşi ehtimal.

Bu kšrünüş — Vengriyaniŋ Bugats yezisiniŋ yenidiki Kişkunşag milliy parkida štüvatqan duniyadiki hun-türkiy häliqliriniŋ qurultiyiniŋ bir kšrünüşi. Üç küngä sozulğan bu etnosport-muzıkiliq mäyrämni nahayiti juquri däriҗidä uyuşturulğan etnofestival' deyişkimu bolar edi. Amma mad'yarlar qedimiy hun-türk qäbililiriniŋ än°änisi boyiçä, qurultay çaqirişni qayta җanlanduruptu. 2010-jili mad'yarlar elida çaqirilğan qurultayğa 11 türkiy tilliq häliq šz väkillirini ävätkän ekän. Bu qetim qurultayğa Qazaqstan,  Äzärbäyjan, Qirğizstan, Özbäkstan, Türkmänstan, Türkiya, Şimaliy Kipr qatarliq yättä türkiy dšlättin vä  Başqurtstan, Qaraçay, Qaraqalpaqstan, Tatarstan, Tuva, Çuvaşiya, Saha ohşaş avtonom җumhuriyätlärdin delegatsiyalär qatnaşti. Ularniŋ arisida uyğur, avar, bolğar, buryat, moŋğul häliqliriniŋ väkillirimu boldi.

«Wlı dala» fondiniŋ prezidenti Aybek Naqipovniŋ rähbärligidiki san җähättin äŋ kšp bolğan Qazaqstan delegatsiyasiniŋ tärkividä tarih vä etnologiya institutiniŋ mudiri Hangel'dı Äbjanov, elimizniŋ baş ekologi Mels Eleusizov, alimä Läyla Jansügürova qatarliq ismi җamaätçilikkä yahşi tonuş şähslär bilän billä yazğuçilar, yuristlar, rässamlar, muzıkantlar, tiҗarätçilär, zärgarlar, jurnalistlar boldi.

Ändi qurultayğa qatnaşqan hälqimizniŋ väkilliri toğriliq gäp qilsaq, uniŋğa qazaqstanliq  rässam Ähmätҗan Ähät, şähsiy notarial idarisiniŋ başliği Şämşiqämär Abdrahmanova, mäzkür qurlarniŋ muällipi, Büyük Britaniyadin kälgän nahşiçi Rähimäm Mahmut, gollandiyalik muzıkant Kamil Abbas, şvetsiyalik Muhtär Abdukerim, şundaqla Germaniyadä istiqamät qilivatqan bir top ussulçi qizlar häm Türkiyadiki aliy bilim därgahlirida tähsil kšrüvatqan uyğur yaşliri iştrak qildi.

Şundaq qilip, türkiylär vä hun duniyasiniŋ 200din oşuq väkilini  qobul qilğan mad'yarlar mehmandostluqniŋ häqiqiy ülgisini kšrsätti. Muzıkiliq kšrsitişlärni, teatrlaşturulğan şou-programmilarni, arheologiyalik-antropologiyalik kšrgäzmilärni, qolhünärvänçilik buyumliriniŋ yärmäŋkisini šz içigä alğan qurultay programmisi dairisidä mehmanlarniŋ vaqtini ünümlük häm kšŋüllük štküzüş  mähsitidä ularniŋ Budapeşt şähirini ziyarät qilişiğa, Balaton kšliniŋ boyida däm elişiğa şarait yaritiş mäsililirimu qaraşturulğan ekän. Mäzmunluq vä  dağduğiliq štkän qurultayniŋ mädäniy programmisini üç kün mabaynida 150 miŋ adäm tamaşä qildi.

 

Miŋ jil izdigän qerindişim yaki «Vätängä erişiş»

Ötkän äsirniŋ 90-jilliriniŋ beşida şu vaqittiki äŋ ammibap näşirgä aylanğan «Karavan» gezitida «Ular kün çiqiştin käldi» («Oni priskakali s voshoda solntsa») särlävhilik maqalä yoruq kšrgän edi. Kommunistik tüzümdiki ähbarat tapçilliğidin keyin, bu maqalida vengrlarniŋ kelip çiqişiniŋ Märkiziy Aziya bilän ziç bağlinişliq ekänligi toğriliq, ayrim vengr alimliriniŋ pikirlirini  oqup, bšläkçä tävrängän edim. Evropiniŋ jürigidiki millät šziniŋ yiltizini türkiylär istiqamät qilivatqan diyardin, Märkiziy Aziyadin izdävatqanliği avam häliq üçün çoŋ yeŋiliq bolsimu, biz äzäldinla kšŋlimizdä bir yeqinçiliqniŋ barliğini sezättuq. Keŋäş Armiyasiniŋ sepidä Vengriyadä härbiy borçini štäp kälgän uyğur jigitliri biz qollinidiğan ayrim sšzlärniŋ vengrlar luğitidimu  uçrişidiğanliğini, urpi-adätliridiki bäzibir ohşaşliqliğini   eytip jüridiğan.

Evropini kommunizm şäpisi kezip jürgän yerim äsirgä yeqin vaqitta vengrlarniŋ tegini fin-ugorlarğa bağlaş näzäriyäsi besim bolğan. Amma arheologiyalik, etnografiyalik, antropologiyalik tätqiqatlarniŋ nätiҗisi bu näzäriyäniŋ sün°iy räviştä teŋilğanliğini kšrsätti. Bügünki kündä kšpligän alimlar, şularniŋ içidä arheologlar, antropologlar, etnograflar vengrlarniŋ mädäniyiti hun-türkiy häliqliriniŋ mädäniyiti bilän nahayiti yeqin ekänligini täkitläşmäktä.

Vengrlar tarihidiki äŋ muhim vaqiä İH äsirniŋ ahirida yüz bärgän. Һunlarniŋ atisi Atillaniŋ ävladi Arpad hanniŋ rähbärligidiki qäbilä Evropiniŋ jürigigä orunlişip, bügünki Һungariyaniŋ asasini salidu. Һungariya (hungaria) — dšlätniŋ räsmiy nami, Vengriya – slavyançä atilişi. Vengrlar šzlirini mad'yarlar, vätinini Mad'yarstan däp atiğanni toğra kšridu. Mäsilän, qurultay uyuşturğuçisi Andraş Biro ana vätininiŋ «Vengriya» däp atilişini tamamän halimaydu. Geografiyalik orni  tüpäyli Evropidiki slavyanlar täripidin mälum däriҗidä assimilyatsiyagä uçriğan bolsimu šzlirini hun ävladi däp hesaplaydiğan mad'yarlar buni šz äsligä qaytiş däp çüşinidu.

Şundaq qilip, 896-jili dšlätçiligi vuҗutqa kälgän mad'yarlar elini uzaq jillar mabaynida Arpad han sulalisi başquridu. Arpad han başqurğan dävirdä barliq mad'yar qäbililirini birläştürgän «Qandaşliq Kelişimi»tüzülidu, bu dšlätniŋ asasini seliştiki däsläpki qädämlär bolup hesaplinidu. Bu җäriyan mad'yarlar arisida «Vätängä erişiş» degän büyük namğa egä. Diqqätkä sazavär närsä şuki, Evropida hunlar ävladiniŋ «Vätängä erişiş» җäriyani hunlarniŋ yänä bir ävladi uyğurlar qurğan Orhon-Enisey dšliti ğulap, Ottura Aziyadä säyasiy šzgirişlärgä tolup-taşqan dävirlärgä toğra kelidu.

Moşu säpirimdä suvenirlardila ämäs, hätta ahaliliq punktlarniŋ nami türk-runa yeziğida ( u Orhon-Enisey yeziği däpmu atilidu) yezilğanliğini kšrüp, miŋ jil ilgiri sältänät qurğan şan-şšhritim qayta tiklängändäk his-tuyğuğa çšmdüm.

Büyük dalaniŋ räsim-yosuni boyiçä, qudrätlik Һun imperiyasiniŋ tärkividiki qäbililärniŋ šz aldiğa tuği bolğan.Äynä şu dala qanuniğa riayä qilğan  qurultay uyuşturğuçiliri uyğurlarniŋ tuğinimu yälpüldätti.

Qurultay mehmanlirini Vengriyaniŋ Parlament benasida räsmiy qobul qilğanda, qanun çiqiriş orgininiŋ minbiridin barliq türkiy dšlätlär qatarida, bizniŋ tarihiy vätinimizniŋmu nami ataldi.

On bir äsir ilgiri Orhon däriyasiniŋ boyida billä at çapturup jürgän qerindaşlirimiz, tarihniŋ җudun-çapqunida iz-tizsiz jütüp kätmäy, äksiçä küç-quvätkä tolup, bizni quçaq yeyip qarşi alğini üçün beşimiz kškkä yätti.

 

Büyük dalani uluqliğan mad'yar

Vengrlarniŋ šzlirini mad'yar däp ataydiğanliği toğriliq juqurida eytip šttuq. Ändi İskändär Zulqärnäynniŋ Turan yerigä bolğan jürüşini tohtatqan  Oğuzhanni greklarniŋ Mad'yar han däp atiğanliği toğriliq mälumatlar uyğur tarihiğa ait ayrim materiallarda uçrişidu.

Qazaq hälqiniŋ arisidimu mad'yar degän ru bar. Qazaqstanliq mad'yarlar bilän vengriyalik mad'yarlarniŋ arisida etnonim ohşaşliğila ämäs, ularniŋ genetikiliq җähättinmu umumluqqa egä ekänligini Vengriya täbiät mirasgahiniŋ antropologiya bšlümidä tätqiqat işliri bilän şuğullinidiğan Andraş Biro Jolta rähbärligidiki ilmiy ekspeditsiyaniŋ 2006-jili Qazaqstanda elip barğan tätqiqat nätiҗiliri bilän DNK analizi dälillidi. Bu ilmiy tätqiqat häqqidiki material duniyadiki äŋ ammibap näşirlärniŋ biri «American Journal of Physical Anthropology» jurnalida yoruq kšrüp, illiq inkaslarğa egä boldi. Şuniŋ täsiri tüpäyli  2007-jili Qazaqstanda mad'yarlarniŋ qurultiyi štti. Bu täntänigä Andraş Biro rähbärligidiki vengriyalik delegatsiya iştrak qildi. 2008-jili bolsa Vengriyada štkän qurultayğa qazaqstanliq mad'yarlar qatnaşti. Şu çağda qurultay keŋişi 2010-jili çaqirilidiğan qurultayğa barliq Һun-türk duniyasidin väkillärni çaqiriş toğriliq qarar qobul qilğan edi. Aliy niyätni royapqa çiqiriş üçün Qazaqstanda Aybek Naqipov rähbärligidä «Wlı dala», Vengriyadä Andraş Biro başçiliğida «Turan-Һungariya» җämiyätlik fondliri vuҗutqa kelip, nätiҗidä 2010-jilqi Һun-türkiylär duniyasiniŋ baş qoşuşi äҗayip dağ-duğiliq štti.

 Biyil avgust eyida bolup štkän bu qurultayniŋmu uyuşturğuçisi «Turan-Һungariya» fondiniŋ prezidenti Andraş Biro boldi. Qurultay qatnaşquçiliriniŋ  Parlament benasida qobul qilinişi uniŋ aliyҗanap paaliyitini Vengriya hškümitiniŋmu qollap-quvätläydiğanliğini  kšrsätti. 1896-jili qäd kštärgän imarät Budapeşttila ämäs, pütkül Evropidiki äŋ çirayliq quruluş inşaiti bolup hesaplinidu. Vengriya Parlamentiniŋ vitse-spikeri Şandor Lejak, Vengriya  taşqi işlar ministriniŋ orunbasari Keseni Erno vä «Turan-Һungariya» fondiniŋ prezidenti Andraş Biro Parlament minbiridä türk-hun ävlatliriğa illiq lävzini izhar qilişti. Vaqit, küç-quvät vä tinimsiz mehnät häm mäbläğni täläp qilidiğan, häliqara miqiyastiki mundaq muyumlarni štküzüş här kimniŋ qolidin kelivärmäydiğqanliği eniq. Andraş Biro vä uniŋ komandisi aldiğa qoyğan väzipiniŋ hšddisidin şäräp bilän çiqalidi. Tarim oymanliğidin tartip Karpat basseyniğiçä makanliğan häliqlärni ortaq tarih, qerindaşliq җipsilaşturidiğanliğini yänä bir qetim yadimizğa saldi.

 

… Mäŋgülük qerindaş

Yan-yeqiğa şahariğan, kškkä qarap uç tartqan sün°iy däräqqä yiltizi bir ävlatniŋ hahiş-tiläkliri yezilğan räht parçiliri bağlandi. Millitimizniŋ arzu-ümüti ipadilängän Mäktüpni bu sün°iy «šmür däriğigä» bağlaş maŋa nesip boluptu. Çünki qurultayğa qatnaşqan qerindaşlirimizniŋ täklivi bilän millitimgä vakalätlik qilidiğan delegatsiyaniŋ räisi hizmitini atquruş väzipisi maŋa tapşurulğan edi.

Ahirqi küni çoŋ gülhan yeqilip, şamanniŋ än°äniviy härikitidin keyin Täŋrigä etiqat qilduq. Bügünki kündä sani 150 milliondin eşip kätkän türkiy häliqlärniŋ äҗdadi šz dävridä Kšk Täŋrigä siğinğan. Buniŋdin «äqillik millät» hesaplinidiğan yaponlarmu istisna ämäs.  Bäzi tarihçilarniŋ täkitlişiçä, Täŋridin üz šrügänliktin, ayrim uruq-qäbililär tarihtiki šz qudritini yoqatqanmiş… Çünki dinniŋ almişişi bilän häliqniŋ turmuş-tärizimu, millät rohaniyitimu zor šzgirişlärni baştin käçüridekän.

Mehmanlar hšrmitigä berilgän ziyapättä Äzärbäyҗan Milliy akademiyasi Memarçiliq vä sän°ät institutiniŋ çoŋ ilmiy hadimi Aliguseynli Sabir Paşaoglı Tagiev: «Män kälgüsi qurultayni äŋ qedimiy tarihqa egä uyğur hälqiniŋ tarihiy Vätinidä štküzüşni täklip qilğan bolar edim», degän pikirni alğa sürdi.

«Qerindaşniŋ oti bšläk», däp bekar eytmiğandä. Bu yärdä qerindaşliq riştiniŋ täptini tehimu eniq his qildim.

Zalda güldürligän alqişlar sadasi yaŋrap kätti. Moşuniŋ šzi qedimiy uyğur hälqiniŋ qädir-qimmitiniŋ näqädär üstün ekänliginiŋ ipadisi bolsa keräk.

Qisqisi, hun-türkiylärniŋ mad'yar elidiki qurultiyi nahayiti illiq vä sämimiy pikir almaşturuşlar şaraitida täsirlik štti.

Vaqqas MÄMÄDİNOV.

Almuta — Budapeşt —  Almuta.

Sürätlärdä: 1. Qurultay eçilişidin kšrünüş. 2. Qurultayğa qatnaşqan uyğurlarniŋ bir topi. 3. «Turan — Һungariya» fondiniŋ prezidenti Andraş Biro bilän.

 

Bälüşüş

Javap qalduruŋ