Quyaş nurlirida çšmülgän zimin

0
907 ret oqıldı

(Davami. Beşi štkän sanda).

Maŋa tonuş häm tonuş ämäs Qäşqär

Samolet asta tšvänlimäktä. Һayaҗanliqtin jürigimniŋ soquşi tehimu çapsanlap kätkändäk tuyuldi. Män illyuminator arqiliq Qäşqärniŋ şäriq täripidä daŋliq Täklimakan çšliniŋ sozulup yatqanliğini, ğärbidä bolsa, egiz tağliqlarniŋ barliğini eniq bayqidim. Samolet tšvänligänsiri şähär ätrapidiki etizliqlar, bağlar, üzümzarliqlar kšzümgä çeliqişqa başlidi. Mana bir vä kšpqävätlik šylärdin, tar häm ägir-donay koçilardin, käŋ prospektlardin täşkil tapqan şähärniŋ šzi. «Maŋa tonuş häm tonuş ämäs Qäşqär moşundaq ekändä!» degän oy štti beşimdin. Tonuş deginim, dadamniŋ eytip bärgänliri, oquğan kitaplar tüpäyli män bu şähär toğriliq umumtäsävvurğa egä edim. Ändi tonuş ämäs deginim bolsa, män Qäşqärdä heç qaçan bolmiğan.

 Qäşqär! Bu sšzni aŋliğanda här bir uyğurniŋ qälbi tävränsä keräk. Çünki u uyğur eliniŋ qedimiy paytähti. Bu mäzkür šlkiniŋ šz nami bilän atilişiğa säväpçi bolğan şähär. Yeqinqi vaqitlarğiçila barçä äҗdatlar ziminini degidäk Qäşqäriyä däp atiğan ämäsmedi?! U ottura äsirlärniŋ šzidila şu çağdiki jirik şähärlärniŋ biri süpitidä Uluq İpäk yolidiki äŋ muhim soda nuqtisi bolup hesaplanğan. Qäşqär 850­ – 1210-jillar ariliğida jiraq vä yeqindiki hoşna dšlätlärniŋ җahangirliri dostanä munasivät bağlaşqa tirişqan uluq Qarahaniylar dšlitiniŋ paytähti bolğan şähär. U milliy mädäniyitimiz bilän dšlätçiligimizniŋ şäkillinişidä muhim rol' oyniğan märkäzlärniŋ biridur. Bu yärdä kšpligän büyük şairlar, alimlar, memarlar, kompozitorlar yaşap, şan-şäräp quçqan. Marko Polo, Çoqan Välihanov, Nikolay Rerih, Gunnar Yarring ohşaş ataqliq alim-säyahätçilär näq moşu şähärni kšrüş arzusi bilän bu tävägä kälgän.

 Mana samoletmu yärgä qondi. Şu җäriyandiki sanaqliq minutlar maŋa goya ta äbätkä sozulup kätkändäk bäkmu uzaq bilinip kätti. Män samolettin aldirimay çüşüp, buniŋdin yätmiş säkkiz jil muqäddäm dadam tärk etişkä mäҗbur bolğan Qäşqärniŋ topriğiğa qädäm qoydum. Bu däqiqilärdä meni dadam toğriliq oylar šz ilkigä elivaldi.

 Dadam Abduqadir İminov 1917-jili moşu şähärdä İminahun Yaqup bilän Säkinähanniŋ ailisidä duniyağa kälgän. U ailidiki tunҗa pärzänt edi. Keyiniräk ularniŋ ailisigä yänä bir qiz vä üç oğul pärzänt qoşuldi. Quruluşçi häm dindar kişi bolğan bovamniŋ tapaviti yaman bolmiğan ekän. Ularda ançä yoğan ämäs toquş stanogi bolup, uniŋda toqumiçiliq bilän şuğullanğan momam bu hünärgä balilirinimu ügitiptu. Äynä şundaq iҗil-inaq ailidä šskän dadam on altä yeşida mädrisini tügitip, qari däriҗisigä yätkän ekän.

 Biraq dadam 1934-jili, on yättä yeşida, milliy-azatliq yolidiki qanliq vaqiälärdin keyin šz vätinini taşlap ketişkä mäҗbur bolidu. Andin uzaq vaqit Märkiziy Aziya vä Zakavkaz'e җumhuriyätliridä musapirliqni beşidin štküzüp, 1935-jili Almutiğa kelidu. Bir az vaqittin keyin Җambul nahiyäsigä qaraşliq Qarğalı yezisiğa kšçüp berip, uzun jillar җäriyanida şu yärdiki meçitta imam bolup işläydu. Dadam 1981-jili alämdin štti.

«Ässalamu äläyküm, İsmayilҗan aka» degän kimdu-biriniŋ avazi meniŋ oylirimni çeçivätti. Beşimni kštirip qarisam, bäş jil aval bizgä – Qazaqstanğa kelip kätkän nävrä qerindişim Obulqasim aldimda turuptu. Arida štkän bäş jil meniŋ qiriq yaşliq inimni bir az šzgärtkän ekän. Çaçliri çüşüp, burut qoyuvalğan üçünmu, u äytävir, kšzümgä helä çoŋ kšründi. Biraq yeqimliq avazi bilän illiq külkisi şu petiçä. Şuŋlaşqa män uni därru tonudum. Biz quçaqlişip kšrüştuq.

 — Obulqasim, qeni meniŋ qalğan qerindaşlirim? – soridim uniŋdin.

— Ularniŋ hämmisi moşu yärdä, җürüŋlar, bu yaqqa štäyluq, — däp җavap bärginiçä yol başlidi u.

Biz aeroport benasidin sirtqa çiqtuq. Bu yärdä bizni yeqin uruq-tuqqanlirimizniŋ bir topi kütüp turğan ekän. Män ularni maŋa vä qolliridiki fotosürätlärgä änsizlik bilän novätmu-novät qaravatqan kšzliri arqiliq birdin tonudum. Quçaq yeyip kšrüştuq. Män šzämniŋ täşnaliq bilän kütüvatqan hšrmätlik mehman ekänligimni his qilişqa başliğandin keyin bayiqi ändişä-hoduquşlirim tarap, ularniŋ ornini hoşalliq sezimliri egilidi.

— Siz Yüsüp aka bolsiŋiz keräk? – muraҗiät qildim tuqqanlar arisidiki çoŋirağiğa. – Һä, siz bolsiŋiz – Abduğopur?

— Һä-ä, şundaq, — külümsiräp җavap berişti ular.

— Tonuşup qoyuŋlar, bu yaq bizniŋ çoŋ apimizniŋ oğli İliҗan bolidu, — dedi Obulqasim boyi ançä egiz ämäs, kšzliri çaqnap turğan, käkä saqalliq, yeşi atmişlar ätrapidiki kişini kšrsitip.

Mänmu šz novitidä ularni ayalim bilän tonuşturdum.

Biz rul'da yaş bala oltarğan maşiniğa oltarduq. «Bu meniŋ oğlum. İsmini seniŋ hšrmitiŋgä İsmayilҗan däp qoyğan edim» dedi Yüsüp aka uni maŋa tonuşturup.

Avtomobil' juquri ildamliqta kälmäktä. Män bolsam ilgiri kšp aŋliğan şähär koçiliriğa qarap kelivatimän.

Meniŋ äҗdatlirim yüzligän jillardin beri şähärniŋ «Appaq ğoҗa yezisi» däp atilidiğan qismida yaşap kelivetiptu. Bu yeza qaçandu- bir dävirlärdä kona şähärniŋ sirtida bolup, ularni bäş kilometrdäk ariliq bšlüp turattekän. Һazirzä uniŋ şähär tärkivigä qoşulup kätkinigä helä boptu. Biz kona koçilarni boylap bir az maŋğandin keyin Yüsüp akilarniŋ šyigä kälduq.

Öydä bizni ayallar bilän balilar kütüvatqan ekän. Bu yärgä, iyun' eyiniŋ quyaşliq äşu bir künidä Qäşqärdä yaşavatqan tuqqanlirimniŋ hämmisi degidäk jiğiliptu. Yüsüp aka meni ular bilän tonuşturdi. Män qerindaşlirimniŋ näzäridin qandaqtu-bir mehrivanliqniŋ, ğämhoranä kšz qaraşniŋ äläŋgilirini säzgändäk boldum. Bearamliq bilän maŋa baqqan ular üçün män başqa äldin kälgän ğäyri, şuniŋ bilän billä yeqin adäm edim. Şu däqiqilärdä män äriksiz kšzlirimdin orğup çiqqan yaşlirimni aran tohtattim. Ömür boyi yalğuzçiliqniŋ, musapirliqniŋ därdini tartqan dadamniŋ Qäşqärdä şuqädär nurğun yahşi tuqqanliriniŋ barliğini his qiliş meni şundaq halätkä çüşirip qoydi.

Yüsüp akiniŋ räpiqisi Paşayim aça intayin mehrivan häm mehmandost ayal ekän. U yaq az vaqitniŋ içidila çüşlük ğizağa bir näççä türlük nahayiti tämlik taam hazirlidi. Biraq meniŋ tävrängän his-tuyğulirim haman besilmiğaçqa, iştiyim bolmidi. Şundimu hämmisi zorlap turuvalğanliqtin, barliq tamaqlardin az-azdin eğiz tegişkä toğra käldi. Tamaqtin keyin tuqqanlirim šyliridä mehman boluşni täklip qilip, biz bilän qiymay hoşlaşqan halda tarqap ketişti. Ayalim ikkimiz Yüsüp akilarniŋ šyidä qalduq. Sahiphanlar bizgä yoldin keyin bir az däm elivelişni täklip qildi. Biraq män herip kätkändäk ämäs edim. Meniŋ şähär koçilirini ariliğum, başqa tuqqanlirimniŋ šylirigä barğum kelätti.

Ahiri män koçiğa çiqtim. «Bu yärlärdä dadam çoŋ bolğan. Uniŋ bähitlik baliliği moşu koçilarda štkän» däp tävrändim män. Yüsüp akilarniŋ šyiniŋ qarşisida äҗdatlirimiz täripidin bir näççä äsir ilgiri selinğan ançä çoŋ ämäs meçit bar ekän. Dohmuşta bolsa dadam çoŋ bolğan bovamniŋ šyi saqlinip qaptu. U hazir nävrä qerindişim Nurähmätniŋ ilkidä ekän. Eytişlarğa qariğanda, meçit bilän bir temi umumiy bolğan bu šy štkän vaqit içidä helä šzgärtilgän bolsimu, uniŋ ikki hanisi äyni petiçä saqlanğan ekän. Män dadamni bilidiğan bu šyniŋ kiçik bšlmisigä kirip oltardim. Maŋa bu kona šyniŋ kšpligän jillar davamida dadamniŋ çüşigä kirgänligi vä rämätlikniŋ šmür boyi uni bir kšrüş arzusi bilän yaşiğanliği ayan edi. Beşimni kštirip härhil näqişlär bilän bezälgän yağaç torusqa qaridim. «Dadam här sähärdä oyğinip, moşu torusqa qariğan bolsa keräk» degän oy štti beşimdin.

Qäşqärdiki şu däsläpki kün meniŋ üçün uzaq štkändäk bilindi häm män buniŋğa hoşal boldum. U küni hoşna oltarğan Obulqasim bilän Abduğopurlarniŋ šylirigimu kirip çiqtim. Bu mähällidä asasän meniŋ yeqin häm şiräm uruq-tuqqanlirim turidekän. 

***

Yüsüp akiğa muraҗiät qilip, dadamdin kšp aŋliğan Appaq ğoҗa mäqbärisigä apirip kelişni iltimas qildim. Umu maqul kšrdi.

Şundaq qilip, biz mäqbärigimu yetip kälduq. U Yüsüp akilarniŋ šyidin tähminän on minutta yetip baridiğan yeqin yärdä ekän. Biz Appaq ğoҗiniŋ mazirini, meçitni vä kona mädrisini šz içigä alğan birpütün inşaätniŋ çirayliq därvazisidin šttuq. Uyğur benakarliğiniŋ durdanisi bolğan bu inşaät Qäşqär ustiliri täripidin 1640-jili qäd kštärgän ekän.

Appaq ğoҗiniŋ maziri haşamätlik bena bolup, šziniŋ başqilarğa ohşimaydiğan sšliti vä nadirliği bilän diqqätkä sazavär. Uniŋ otturisida yoğan gümbäz bolup, buluŋlirida yeşil vä kšk räŋlik çirayliq näqişlär bilän bezälgän tšrt munarisi bar ekän. Gümbäz bilän munariliriniŋ çoqqisida altun räŋlik yerim aylar yaltirap turuptu.

Mazarniŋ aldidiki bağda yaŋza-yaŋza çirayliq güllär eçilğan bolup, här hil däräqlär šsidekän.

Mazarniŋ içigä kirgändä, kšk räŋlik näqişlär bilän bezälgän aq sapal (keramikiliq) tahtiçilar bilän qaplanğan mäydani käŋ supiğa kšzüm çüşti. U yärdiki çoŋ-kiçik qäbirlärgä Appaq ğoҗiniŋ šzi, uniŋ yeqin tuqqanliri, ularniŋ arisida ğoҗiniŋ nävrisi – hälqimizniŋ milliy qährimani İparhanmu bar, Qäşqäriyä hškümranliriniŋ bäş ävladi bolup, җämi yätmiş ikki adäm däpin qilinğan ekän. İparhanniŋ qäbri hal qizil räŋlik ipäk yopuq bilän yepiliptu. Mazarğa kirgändila sol täräptä tavut selinğan hitay harvusi turidu. Tarihçilarniŋ täkitlişiçä, İparhanniŋ җäsidini Beҗindin vätinigä äynä şu harvu-tavutta elip kälgän ohşaydu.

Bu mazar quruluşiniŋ kšpligän sirliri heliğiçä eçilmiğan. 2000-jilniŋ başlirida mutähässislär benani qayta җšndimäkçi bolğan ekän. Biraq sugaq vä sapal tahtiçilar tutmay, çüşüp ketiptu. Män şu çüşüp kätkän sugaqniŋ bir parçisini hatirä süpitidä elivaldim.

Mazarniŋ qeşidila kona mädrisä bar ekän. Män uniŋda 1924-jildin 1933-jilğiçä dadamniŋ tähsil kšrgänligini aŋliğan edim. U mäzgillärdä Qäşqär mädrisisi äŋ küçlük bilim därgahliridin hesaplinatti. Bu yärdä Qur°andin başqa islam dininiŋ asasliri, äräp, pars tilliri, duniyaviy pänlär oqutulatti. Şu dävirniŋ kšrnäklik diniy šlimasi Mollahun qari haҗi dadamniŋ ustazliriniŋ biri bolğan. Bähitkä qarşi, mädrisä yepiq bolğaçqa, maŋa uniŋ içigä kiriş mümkin bolmidi. Amma män yağaç pänҗiriniŋ (reşetka) yoçuqliri arqiliq šz vaqtida Şäriqtiki barçä musulman ähli arisida daŋliq bolğan bu mäniviy bilim ordisiniŋ käŋ bšlmilirini tamaşä qildim. Dadam bala vaqtida miŋ qetim kirip çiqqan uniŋ işiginiŋ aldida uzaq turdum.

Mädrisä bilän mazardin ançä jiraq ämäs yärgä meçit orunlişiptu. Appaq ğoҗa dävridä selinğan bu meçit, HİH äsirniŋ yätmişinçi jillirida käŋäytilgän ekän. Meçit hazirmu qollinişta bolup, mäyrämlik vä җümä namazlirini oquş üçün bu yärgä miŋliğan adämlär jiğilidekän. Män uniŋ içigä kirdim. Җšndäş işliri jürgüzülüvatsimu, mäniviy paaliyätlärni maŋğuzuşqa heç tosalğuluq qilmaydu. Meçit intayin yoruq bolup, yüzligän jillar ilgiri oyulup yasalğan näqişlär bilän bezälgän uniŋ tüvrükliri kişini häyran qalduridu.

Mäzkür inşaättiki ihçamğinä sün'iy kšl taziliği bilän meni hursän qildi. Bu meçitqa kälgüçilär äsirlär davamida uniŋ süzük süyidin paydilinivetiptu. Yoğan däräqlär qorşavida qalğan bu kšl kšzgä äҗayip illiq kšrünidu.

Kätküm kälmäy, män bu yärni arilap uzaq jürdüm. Çünki bu meniŋ äjdadimniŋ bir näççä ävladiğa makan bolğan muqäddäs zimin. Ular moşu yärdä yaşidi, moşu yärniŋ qoyniğa kirdi.

***

Qäşqärgä kälgän däsläpki kündin başlapla Yüsüp aka ikkimizniŋ munasiviti bšläkçila yeqin boldi. Atmiş ikki yaşliq bu qerindişim härqandaq adämni šzigä qaritivalidiğan kšŋli oçuq adäm bolup çiqti. Ürümçidä bilim alğan u uzun jillar җäriyanida bank sahasida işläptu. Һazir hšrmätlik däm elişta ekän. Һärtäräplimä bilimgä egä, intayin särämҗan, kamsšzlük häm ämgäksšygüç bolğan uniŋ här qädimidin moysäpitlärgä has eğir-besiqliq, äqil-parasät bayqilip turatti. Yüsüp akiniŋ Qäşqärdiki uruq-tuqqanlirim arisida izzät-hšrmiti intayin çoŋ ekän. Ularniŋ arisida ahirqi sšzni eytip, härqandaq mäsiligä çekit qoyidiğanmu şu yaq ohşaydu.

Uniŋ ayali – Paşayim açini äslisäm, dayim meniŋda külkä päyda bolidu. U yaqniŋ müҗäz-hulqi yoldişiğa tamamän ohşimaydekän. Uniŋ intayin çapsan härikätlinişi, häzilkäşligi bäzidä kiçik balilarni äslitätti. Däsläptä män Qäşqär şevisidä gäp qilidiğan uruq-tuqqanlirimniŋ sšzlirini toluq çüşinälmisämmu, päydin-päy uquşqa başlidim. Amma intayin çapsan sšzläydiğan Paşayim açiniŋ gäplirini çüşiniş heç mümkin bolmidi. Däsläptä män bu ayalni kimdu-birigä ohşattim, biraq zadila esimğa alalmidim. Päqät keyinla uniŋ štkän äsirniŋ ottuzinçi jillirida çüşirilgän «Taşlanda bala» namliq keŋäş fil'midiki aktrisa Rina Zelenaya iҗra qilğan qährimanğa ohşaydiğanliği yadimğa çüşti.

Ayalim Arzigül Paşayim aça bilän çapsan til tepişip kätti. Paşayim aça uniŋ üçün päqät hädä bolupla qalmastin, şundaqla dostiniŋ ornida boldi.

Qäşqärgä bolğan säpirimiz davamida biz kšpiräk Yüsüp akilarniŋ šyidä turduq. Meniŋ şu җäriyanda päqät sahiphanlarğila ämäs, bälki ularniŋ šyigimu mehrim bağlinip qaldi.

Bu şähärdä härqandaq šy därvazidin başlinidekän. Ularniŋ šyimu huddi şundaq çirayliq näqişlär bilän bezälgän yağaç därvazidin başlinidu. Därvaziniŋ käynigä mähmäl pärdilär esilğan. Ularni här häptidä juyup, avuşturup turidekän. Һoyliğa kšydürülgän hiş tizilğan (ular mähsus usulda yasalğan, intayin qattiq). Öy «P» häripi şäklidä selinğan bolup, hoyliniŋ otturisi üzümzarliq ekän.

Öyniŋ içidä heçqandaq җihaz yoq. Ularniŋ hizmitini tamdiki oyuqlar atquridu. Tamliri, torusliri näqiş, bezäklär bilän bezälgän. Ularniŋ hämmisini çevär qolluq yağaşçi-ustilar yasiğan. Qäşqärliklär šylirini miŋliğan jillar ilgiri äynä şundaq salğan, hazirmu şu uslub saqlinip qaptu.

***

Qäşqärdä kün äzän çaqiriş bilän başlinidu. Bu şu iyun', iyul' aylirida ätigänlik saat üç yerimlarğa toğra käldi. Şundaq vaqitta meniŋ uruq-tuqqanlirim orunliridin turidu. Çoŋlar namazlirini oqup, andin kündilik tirikçiliklirigä kirişidu. Yüsüp aka namazdin keyin pat-patla mehmanğa ketätti, toy-tškün, näzir-çiraqlarğa qatnişip kelätti. Ayallar bolsa, šy-hoylilarni besiqturatti. Ular hoylini süpiripla qoymay, bälki çiliqlitip juyup çiqatti.

Qäşqärgä barğan künniŋ ätisila, taŋ sähärdä biz qäbirstanliqqa barduq. Bähitkä qarşi, bovam bilän momamniŋ qäbirliri saqlanmaptu. Ular štkän äsirniŋ atmişinçi jilliri väyran qilinğan ekän. Päqät kiçik dadilirim Yaqup bilän Һosmanahunniŋ vä kiçik apam Märämzähanniŋ qäbirlirini ziyarät qiliş nesip boldi. Män ilgiri mundaq qäbirlärni kšrmigän. Şuŋlaşqa ular toğriliq käŋiräk eytqum kelidu. Qäbirlärdiki yadikarliqlar asasän ikki qisimdin ibarät ekän. Tšrt buluŋluq supa tšvänki qismi bolup, uniŋ üstigä aldidin qariğanda gümbäz şäklini äslitidiğan, umumkšrünüşi tavutqa yaki bšşükkä ohşap ketidiğan juqarqi qismi orunlaşturulğan. Ärlärniŋ qäbirliri säl egiz, ayallarniŋ pakaraq bolidekän. Ayallar yadikarliqliriniŋ juqarqi qisminiŋ җiyäkliri üç basquçluq, ärlärniŋ ikki basquçluq. Yadikarliqlarniŋ täkşi sugalğanliği, ätrapiniŋ pakizä-särämҗanliği ularniŋ dayim kütümdä ekänligidin deräk beridu. Qäbirstanliqta män şundaqla gümbäz şäklidä yasalğan, juqarqi qismida deriziliri, tšvän täripidä işigi bar mazarlarnimu kšrdüm. Mundaq mazarlarğa bir-birigä uruq-tuqqan bolğan bir näççä adämniŋ җäsätliri däpin qilinğan ekän. Bu yärdä män kimlärniŋ däpin qilinğanliği toğriliq mälumatlar yezilğan tahtilarni uçratmidim. Şundaq bolsimu här kim tuqqininiŋ qäyärdä yatqanliğini yahşi bilidekän.

Qäbirstanliq intayin pakizä edi. Biz šydin elivalğan gilämçini yärgä selip, oltarduq. Andin Yüsüp aka barliq märhum qerindaşlirimizniŋ rohiğa atap dua-tägbir qildi. Qäşqärliklär här päyşänbidä degidäk qäbirstanliqqa berip, taziliq işlirini maŋğuzup, märhum äjdatlirini hatiriläydekän. Miŋliğan jillar davamida şäkillängän bu än°änä heliğiçä saqlinip kälmäktä.

***

Qäşqärdä künlär intayin çapsan štti. Künigä tšrt-bäş šydä mehmanda boluşqa toğra käldi. Bu biz üçün intayin qiyin bolsimu, ularniŋ kšŋlini zadila qaldurğum kälmätti. Şundimu bu hildiki mehmandarliği üçün Yüsüp akiğa minnätdarliq bildürüp, bu tävägä birinçi novättä uruq-tuqqanlar bilän tonuşuşqa, dadam tuğulğan diyarni ziyarät qilişqa kälgänligimni eyttim. Oşuq tamaq içişniŋ salamätlik üçün ziyan ekänliginimu qoşup qoydum. Bähitkä yarişa, Yüsüp akimu, başqa uruq-tuqqanlarmu bizni toğra çüşändi.

***

Män Qäşqär koçilirida kšp säylä qildim, nurğunliğan tarihiy җaylarni kšrüşkä muvappäq boldum. Äynä şu җäriyanda uruq-tuqqanlirimdin kimdu-biri dayim maŋa hämra boldi. Ular maŋa alahidä kšŋül bšlüp, kšp ğämhorluq qildi.

Kona Һeytgah meçiti meniŋdä alahidä çoŋqur täsirat qaldurdi. Qedim Qäşqär şähiriniŋ däl märkizigä jaylaşqan bu meçit hälqimizniŋ äŋ muqäddäs җayliriniŋ biri. Qäşqärniŋ mahir ustiliri täripidin turğuzulğan Һeytgah meçiti HV äsirdiki uyğur benakarliğiniŋ mšҗüzisi bolup hesaplinidu. Uniŋ çirayliq munariliriniŋ haşamätligi, keçisi taqilip, kündüzi dayim oçuq turidiğan kona därvazisi kişini häyran qalduridu. Bu yärdiki hämmila närsidin štmüşniŋ sadasi kelip turğandäk. Mäsilän, meçitniŋ därvazisiğa selinğan qulupniŋ šzi bir näççä äsirlik tarihqa egä. Uniŋda äräp yeziği bilän uyğur tilida yezilğan hät helimu oçuq kšrünüp turidu. Qäşqärliklärniŋ onliğan ävladi vä miŋliğan qedim uyğur eli paytähtiniŋ mehmanliri mana moşu därvazidin štkän, uniŋdiki kona qulupni kšrgän. Ularniŋ arisida hälqimizniŋ kšpligän mäşhur pärzäntliri, şundaqla çät ällik büyük şähslärniŋ bolğanliği täbiiy. Öz vaqtida kšrnäklik qazaq alimi, säyyah Çoqan Välihanovmu mana moşu qutluq benada namaz oquğan. Meçit territoriyasidä ätrapi däräqzarliq, gülzarliqlar bilän qorşalğan sün'iy kšl bar. Yağaç tüvrüklärmu kšz tartidu. Şuŋğiçä yüzligän adämlärniŋ qoli täkkän bu tävärrük tüvrüklärni mänmu tutup kšrüp, ularğa bağrimni yaqtim. Öziniŋ sältäniti bilän hursän qilidiğan meçitniŋ içigä qädäm taşliğinimda, därru qiblä täräptiki mehrapqa kšzüm çüşti. Uni kšrüp içki käçürmilirim astin-üstün bolup kätti. Kšpligän äjdatlirimniŋ uniŋ aldida turup, Alla taaladin Qäşqärgä vä hälqimizgä hur hayat, šzigä vä uruq-tuqqanliriğa bähit-saadät tiligänligini täsävvur qildim.

Mehrapniŋ sol täripidä imam üçün yasalğan minbär turidu. U mahir uyğur ustiliriniŋ qolidin çiqqan milliy näqişlär bilän bezälgän. Mehrapmu, minbärmu, sšz yoq, milliy täsviriy sän°itimizniŋ nadir ülgiliri. Qäşqärdä bolğan vaqit ariliğida, meniŋ nemişkidu mäzkür meçitni qayta-qayta kšrgüm käldi. Şuŋlaşqa här küni degidäk uni ziyarät qilişqa tiriştim. Keçisi meçitniŋ işigi yepiq. Biraq maŋa uniŋ ätrapida säylä qiliş, kona därvaziniŋ aldida oltirip, meçitniŋ käçki kšrünüşini tamaşä qiliş vä äyni mäzgildiki җim-җitliqniŋ päyzisini sürüş intayin yaqatti. Һeytgah meçiti Qäşqärdiki turistlar äŋ kšp kelidiğan җay. U yärdä Hitayniŋ içkirisidin, çät ällärdin kälgän kšpligän säyahätçilärni uçritiş mümkin.

***

Qäşqärliklär hayatida din alahidä orunni egiläydu. Şuŋlaşqa Roza vä Qur°an heytliri Qäşqärdiki äŋ çoŋ mäyrämlär bolup hesaplinidu. Çoŋlarniŋ hämmisi degidäk, namaz oqup, musulmançiliq pärizlirini štäydu, häҗgä beriş istigi bilän yaşaydu. Äynä şundaq armini royapqa çiqqanlarniŋ biri – meniŋ nävrä qerindişim Abduğopur. Һšrmät yüzisidin män uni Һaҗi aka däp atavaldim.

Umumän, qäşqärlik tuqqanlirimniŋ bir-birigä bolğan sämimiy hšrmiti, šz ara alahidä diqqätçanliq bilän munasivät qilişi meni qayil qildi. Män ularniŋ kšpçiliginiŋ bir mähällidä, hoşna šylärdä turidiğanliği toğriliq başta yazğan edim. Tamaqliniş päytidä bir-birini mehmanğa täklip qilişqa adätlängän ular, künigä näççä qetim kšrüşkinidin qät°iy näzär, här qetimda orunliridin turup, illiq salamlişip, teçliq-amanliq sorişidekän. Ayallar bir-biri bilän quçaqlişip, sšyüşüp kšrüşsä, ärlär mehmanlarni därvaziğiçä uzitip qoyudekän. Mehmanğa barğanda kiçik baliliri bilän nävrilirinimu šzliri bilän billä elivalidekän. Şuŋlaşqa balilar kiçigidinla iҗil-inaq šsüp, tuqqançiliq munasivätlirini qädirläşkä adätlinidekän.

***

Män başta dadam çoŋ bolğan šyniŋ yenida äҗdatlirimiz täripidin selinğan ançä çoŋ ämäs meçitniŋ barliği toğriliq yazğan edim. Bir az vaqit ilgiri qerindaşlirim uni җšndäp, yeŋilap qoyuptu. Äynä şu meçitniŋ oŋ täripidä bir näççä äsirlik tarihqa egä qeri qariyağaç bar ekän. Däräqniŋ «yeşi» uniŋğa esilğan tahtida kšrsitilgän. Äҗdatlar nidasini aŋliğan bu hasiyätlik däräq nemişkidu meniŋ kšzümgä miskin kšründi.

Dadamniŋ nävrä qerindişi — Damolla haҗi uzun jillar җäriyanida bu meçitta imam boptu. Һazir u 78 yaşta ekän. İkki jil aval hšrmätlik däm elişqa çiqqan bolsimu, naib imam süpitidä paaliyitini davamlaşturuvetiptu. Baştin-ayaq appaq kiyinip, üstigä yolluq çapan artivalidiğan, beşiğa sällä orap jüridiğan çuği kiçik bu bovay ottura äsirlärdiki qäşqärliklärni äslitätti. Kšzliridin zehniniŋ štkürlügi häm huşhoyluği bilinip turidiğan Damolla haҗi uruq-tuqqanlarniŋ hämmisi bilän qoyuq arilişidekän. Bolupmu kündä degidäk kšrüşüp turidiğan Abduğopur ikkisiniŋ munasiviti yeqin. U kšp çaqçaq qilip, balilar bilän nurğun oyniğaçqa, balilarmu uni dostidäk kšridekän. Däsläp u maŋa çüşinişkä bolmaydiğan, ğäliti bir adämdäk kšrüngän edi. Biraq säpirim ayaqlaşqanğa qädär män uniŋ aq kšŋül, jürigi taza insan ekänligigä kšz yätküzdüm. Һazir uni seğinip jürimän. Bir küni Damolla haҗi meni šziniŋ meçitiğa başlap bardi. Bizni ägişip bir top balilarmu meçitqa käldi. Ular imamdin heç äymänmätti. Һaҗi šzini qançä җiddiy tutuşqa tirişsimu, zadila ohşitalmatti. Balilar uniŋ intayin mehrivan kişi ekänligini bilip kätkäçkä, pisäŋ qilmay, huddi šyidikidäk, oynap jürüvärdi häm bu maŋa intayin yaqti. Şu kündin başlap Damolla haҗi ikkimiz yeqin bolup kättuq, pat-patla uçrişip, muŋdişidiğan bolduq. İmam meni šziniŋ mehrivanliği, huş muamililikligi, mädäniyätlikligi vä etiqatiniŋ çoŋqurluği bilän qayil qildi.

***

Dadam tağisi İsmayilahunni intayin yahşi kšrätti. Äynä şu tağisiniŋ hšrmitigä meniŋ ismimni İsmayilҗan däp qoyuptekän. Şuŋlaşqa män Qäşqärgä kelipla Yüsüp akidin dadamniŋ sšyümlük tağisiniŋ baliliri toğriliq soridim. U maŋa äyni vaqitta momamniŋ inisiniŋ Kerimahun isimliq bir oğliniŋ hayat ekänligini eytip bärdi.

Kerimahun aka Qäşqärdä başqa jutdaşliriğa ohşimaydiğan ğäliti adäm bolup hesaplinidekän. İyun' eyiniŋ issiq künliriniŋ biridä u bizni šyigä mehmanğa täklip qildi. Meni kšzliridin yeŋiliqhumarliği sezilip turidiğan, egiz boyluq, käkä saqalliq, säksän yaşlar çamisidiki bovay qarşi aldi. Uniŋ näzäridin: «Jiraqtin kälgän sän meniŋ qandaq tuqqinim?» degän soal çiqip turatti. Biz salamlişip, šyniŋ içigä kirduq. Bu kona šydä momam җämitiniŋ bir näççä ävladi çoŋ bolğan. Qäşqärdiki tuqqanlirimniŋ arisida dadamğa ohşaydiğan birdin-bir adäm moşu Kerimahun aka ekän. Uniŋğa qarap dadamni kšrgändäk boldum. Aq kšynäk kiyip, beşiğa aq yağliq salğan, uniŋ üstigä dopa kiyivalğan Kerimahun akiniŋ ayali bizni türlük-tümän taamlar bilän mehman qildi. Qäşqärdä män däsläpki qetim moşu šydä qara räŋlik kšn bilän qaplanğan yumşaq kresloda oltardim. Uniŋ aldiğa ançä yoğan bolmiğan evropiliqlarniŋ üstili qoyuluptu. Män Kerimahun akiğa dadam vä šzimizniŋ ailisi toğriliq sšzläp bärdim. İsmimni dadisiniŋ hšrmitigä qoyğanliğini aŋliğanda, bovayniŋ kšzliridin äriksiz yaşlar tškülüşkä başlidi. Biraq u çapsanla šzini tutuvaldi. Andin gäpni başqa yaqqa burap, dadisi, qerindaşliri toğriliq qiziq gäplärni eytip bärdi. Ötkän äsirniŋ älliginçi jillirida Qäşqärdä helä nurğun bolğan Keŋäş mähkimiliriniŋ biridä işligän yaş çağlirinimu äslidi. Kütülmigän yärdin bäzibir rus sšzlirini yadiğa çüşürüp, ularni vaqirap degidäk qiziq täläppuz qilip, hämmimizni külkigä ğäriq qildi.

Uniŋ bilän hoyliğa çiqqanda, šyniŋ çediridiki käptärlär bilän dakan ğorazlarğa kšzüm çüşti. Keyin mälum boluşiçä, bu ğäliti bovay, huddi kiçik balidäk, här küni çedirdiki käptärlär bilän etişip, ğoraz soquşturup, saatlap ularniŋ qiziğini tamaşä qiliştin heliqmaydekän. Ätrapidikilär uniŋ bu qiliqliriğa üginip ketiptu. Bäzidä käptär baçkaliri bilän җüҗilärni oğrilap ketidiğan mšşüklär bovayniŋ birdin-bir düşmänliri ohşaydu. Män uniŋ säksän yeşidimu bala süpitini saqlap qalğusi kelidiğan mäŋgü yaş qälbini çüşändim.

Kiçik çeğimda mänmu käptär baqqan edim. Bügünki taŋda män uni hayatimniŋ äŋ illiq dävri süpitidä hatiriläymän. Rastimni eytsam, hazirmu käptär beqişni arman qilivatimän.

İsmayilҗan İMİNOV.

  (Davami bar).

 

Bälüşüş

Javap qalduruŋ