«U— sazändä, sazi — kätmän, sähnä — taŋ»

0
1 281 ret oqıldı

İkki tüzümni kšrgän vä şu ikki dävirniŋ ğayilirida juğirilip yaşiğan ikki adämniŋ sšhbiti, eniğiraği, bäs-munazirisi tolimu qiziq vä uzun. Һämrayim ikkimiz äynä şu teriqidä yolni «qisqartip» kelivatimiz.
— Sän šz vaqtida şu tüzümnimu rasa mahtap yazdiŋä?
— Rast, yazdim. Biraq sänmu şu çağda meniŋ yazğanlirimni mahtap oqattiŋğu!
— Biz külüştuq. U helä vaqit ünsiz, šz oyliri bilän bänt halda җim bolup kätti. Andin bir närsä yadiğa kälgändäk, maŋa yalt etip qaridi. Kšzliridä muŋ, pärişanliq.
— Bilämsän, – dedi u, – män štmüşni seğinip jürimän. “Melanholik” däp qalmiğin, biraq bäzi işlarni kšrüp şundaq hulasigä käldim.
— Qaysi işlar u?
— Ävu küni bir tonuşum mehmanğa çaqirğan edi. Barsam helä adäm jiğiliptu. U medalini juymaqçi ekän. Ärşigä kštirip, rasa mahtaşti.
— Һä, nemä boptu? Yahşini yahşi desäŋ yamanmu? Ägär medal'ğa munasip bolsa, kšziniŋ tirigidä äşundaq hšrmät kšrsätkängä nemä yätsun.
— Gäp şuniŋdidä. U türmidä oltarğan edi.
— Nemä üçün?
— Oğriliq qilip…
Män işänmigän älpaz bildürdüm.
— Huda häqqi, rast gepim, adaş. Häq hazir štmüşni yamanlap häläk. Qarisam, moşu dävirmu qarğu ohşaydu.
— Yaq, adaş. Dävir ämäs, biz, adämlär, šzimiz qarğu. Män saŋa yänä şundaq bir tal medal' alğan adäm häqqidä eytip beräy. Hulasini šzäŋ çiqar.
— Umu oğrimu?
— Yaq, u intayin adil. Adämlärgä kšp işinidiğan, sehi-saddä, addiy bir insan! Sän «İlpäthan Zamandinova» degän isimni aŋliğanmu?
— Aŋlimayçu! Öz vaqtida süriti gezittin çüşmättiğu, hayatmu šzi?
— Һayat bolğanda qandaq! Bir ävlatniŋ zogulisi bolup jüridu. Һazir şu yärdin qaytişim. Һädäm qerindaşliriniŋ beşini qoşup, çoŋ muyum štküzgän ekän. Menimu täklip qiptu. Kšŋlüm kštirilip, bir yayrap qaldim. Yahşilar ätrapiğa dayim yahşiliqniŋ nurini çeçip jüridekän.
…Ävu bir jilliri bizniŋ kiçikkinä jutta 4-5 traktor päyda boldi. Öŋkäy üsti oçuq «Belarus'» markiliq traktorlar. Ularniŋ rulida helä yaşinip qalğan, ilgiri biri qoyçi, biri dehan bolup işläydiğan jutdaşlirimiz. Bu bayquşlar yazda kšynäkçan, qişta ton-qulaqça kiyivelişip, traktordin çüşmätti. Ularniŋ içidä dadamniŋ җiyänimu bar. Şuŋa u «buniŋğa soğ tegip ağriydiğan boldi» däp ğuduŋşupla jüridiğan. Bu «yeŋi» traktoristlar gäpkä kirsunmu? Qoydin, kätmändin qutulğiniğa hoşal. Şu çağlarda dadamniŋ monu bir sšzliri quliğimda qaptu. «Monu hoşna İhlimhanniŋ Çoŋ Aqsuda yaşla šlüp kätkän bir akisi bolidiğan. Rämiti qoy baqatti. Şuniŋ mäktäpni yeŋi pütärgän muştumdäk qizi traktor haydap, kšmüqonaq beqip, häqniŋ aldi boldi. Monu mohularmu şuni dorimaqçi. Ohşitalisiçu kaşki…» däp qoyatti.
…Һä, İlpäthan qoyçiniŋ qizi edi. Uniŋ bovisi Sesiqmu kolhozniŋ däsläpki qoyçisi bolğan ekän. Bügün ävlatliri şu büyük äҗdadiniŋ 150 jilliq tävälludini atap štüşti. Uniŋ äsli ismi Mämätqiyas bolup, dadisi Һelimniyaz baliliri käyni-käynidin šlüp kätkäçkä, «til-kšz tägmisun» däp yalğuz pärzändiniŋ ismini «Sesiq» däp šzgärtidu. Äynä şu Sesiq bovayniŋ ikki ayalidin 18 balisi bolup, ikkinçisidin tunҗisi Zamandin edi. Umu kiçigidin atini ägişip, işqa pişqan yaramliq jigit bolidu. Öz aldiğa kolhozniŋ qoyini beqip, «Nahiyädiki äŋ ilğar çarviçi» atilidu. Moskvağa berip, çoŋ forumğa qatnişidu. Şu jili Qarqarada štidiğan malçilarniŋ sletiğa ketivetip, 7-8 adäm oltarğan maşina apätkä uçraydu. Arisida yalğuz Zamandin qaza bolidu. Sesiq bovayniŋ şu çağdiki zari helimu häqniŋ eğizida jüridu. Ändila 25 yaşqa kirgän oğliniŋ җäsidi selinğan maşinini zärätkaliqqa tohtitip qoyup, šygä kirälmäy aylinip yaş tškkän ekän. Uruştin qaytmiğan 4 oğliniŋ «qara heti», keyin kiçik šlüp kätkän bir pärzändi, ändizä teçliq zamanda «ağzi aşqa yätkändä» monu bala-qaza… Qandaqmu eytar «häy, päläk, çärhiŋ buzuq!»
Şu Zamandinniŋ kiçik qizi İlpäthan atisidin 1 yeşida jitim qalidu. Anisi Hurşidäm äzizläp šstürüp, keläçigidin çoŋ ümüt kütüp, aliy bilim därgahlirida oqutuşni arman qilivedi. Amma qizi mäktäpni tügitipla mehanizatorlarni täyyarlaydiğan kursqa yezilivaldi. Yenida 5 sinipdaş dosti bar. Ularğa şu çağlarda ataq-daŋqi җumhuriyätkä tonulğan ordenliq mehanizator Tohtihan Rozahunova ülgä-nämunä bolğan edi. Şu mehnätkäş ayal kolhozniŋ çoŋ brigadisini uzaq jil başqurğan. Qizlar şuniŋ qol astida işläp, täҗribä toplaşti. Mehnät qilip, jut bärikitini aşurdi. Keyiniräk dostliri turmuşqa çiqip, hayattin issiq ornini tepişti. İlpäthan bolsa, šzigä bärgän vädisigä turup vä atiniŋ rohi qorunmisun däp, başta bälni çiŋ bağliğiniçä ämgäktin qol üzmidi. Atisi barğan Moskvağa umu bardi. Üç rät bardi. Däsläp ilğar mehanizator-dehanlar süpitidä turistik yollanma bilän, keyin komsomol vä partiya qurultayliriniŋ delegati süpitidä. Şu çağlarda bu intayin çoŋ märtivä edi. 270 millionğa yeqin ahalisi bar Keŋäş İttipaqi boyiçä 4-5 miŋ adäm moşundaq aliy forumğa qatnişalatti. Ularniŋ içidiki häqiqiy mehnätkäşlärniŋ aziraqla ekänligimu çüşinişlik. Şu azlarniŋ içidä çoŋaqsuluq addiy uyğur qiziniŋ boluşimu çoŋ gäp.
Rast, bälki, şu dävirdä mundaq aliy änҗuman tärkivi säyasätkä nisbätän milliti, käspi, җinsi vä başqa süzgülärdin štkändu. Şundimu adil mehnätkäşlärniŋ eqidisigä kšz jumuşqa bolmatti. Һazir 18 — 20 yaşliq qizlarniŋ traktor bilän yär haydap, putiğa yoğan rezinka štük kiyip, qolidiki yoğan kätmän bilän etizliqta jürginini kšrämsän? Bu äsla mümkin ämäs. Kšrmäymu qoyayli? Çünki ayal ähli äsli ävlat šstürüşkä, tärbiyiläş üçün yaralğan insan. Ular mäŋgü bähitkä munasip. Amma şu dävirdä ular äҗayip qährimanliq yaratti. Uruşqa kätkän ärlärniŋ jükini yälkisigä artti. Şu җapakäş ävlatniŋ balilirimu mehnätkäş bolup šsti.
Öz vaqtida käsipdaşlirimniŋ İlpäthan Zamandinova häqqidä yazğan maqalä-oçerkliridin keyin bäzilär çin kšŋlidin täbrikläşsä, bäzilärniŋ içidä häsät-oğa qayniğan. Һärhil pitnä-pasat. Qoysaŋçu, bändä desä, şunçimu meräz bolamdu. Gäp-sšz heliğiçä besilmidi. Keyin hämmisi su säpkändäk untulup kätti. Biraq käsipdaşlirimniŋ uniŋ toğriliq yazğan äsärliridiki bäzi misralar heliğiçä yadimda.
İlpäthanniŋ ilpiti – iş härqaçan,
Şu arqiliq quçti şšhrät, şäräp-şan,
U – sazändä, sazi – kätmän, sähnä – şaŋ,
Tamaşibin — aydiŋ keçä, süzük taŋ, –
däp yeziptu ataqliq şair Mäşür aka Җälilov. Yänä bir maqaliğa bolsa,
Җapani kim tola tartsa,
Gšhärni şu alur taştin.
Gšhär alğunçä şu taştin.
Nä sävda štür baştin, –
degän näq şu hädäm häqqidä eytilğan misralar zogula boptu. Mana bu addiy uyğur qiziğa berilgän häqiqiy baha edi.
Keyiniräk İlpäthan hädä kolhoz käspiy ittipaqi komitetiniŋ räisi bolup helä jillar işlidi. İmtiyazni šzi ohşaş häqiqiy mehnätkäşlärgä berişkä tirişti. Yeza keŋişiniŋ räisi lavazimida jürgändimu äl ğemini qildi.
Dehan ähli äsli tinimsiz kelidu. Kolhoz tarqap, kooperativ bolup qayta qurulğanda, İlpäthan hädä yardämçi egilikni başqurdi. Tikinçilik, terä äyläş, may tartiş tsehliri, çoŋ almiliq bağ şu tapçil dävirlärdä adämlärniŋ җan beqiş mänbäsigä aylandi. Kšp štmäy kooperativmu tarqilip kätti.. Biraq häqiqiy mehnätkäşlär, ämgäk adämliri şu petiçä qaldi. İlpäthan hädä qerindaşliriniŋ änçisigä täkkän yärni birläştürdi vä anisiniŋ hšrmitigä «Hurşidä» dehan egiligini qurup, bir ävlatniŋ hiҗalitidin çiqti. Һazir putqa turuvalğan qerindaşliri šz aldiğa tirikçilik qilip, hiҗalätsiz šmür sürüvatidu.
— Һä, sän şunçä ämgigi bar adäm bari-yoqi bir tal medal' bilän täğdirländi demäkçimusän? – däp häҗäpländi ağinäm.
— Uniŋğa mänmu häyran. Addiy qoyçiniŋ qizi käyni-käynidin Moskvağa berivatsa, obkom byurosiniŋ äzasi bolsa, uniŋ üstigä «män» degänlärniŋ qoli yätmigän «Volga» setivalsa, häsäthorğa yaqamdu? Bu hädämniŋ hayatidiki qaraŋğu җaylar. Äşu orden-medal'larniŋ tizimini tästiqläydiğan yänila adämlär. Ägär u tizimda šzlirigä näp tegidiğan, eğiz yalişidiğan adämlär bolsedi, hoşalliq bilän imza çekişär edi.
“Ularniŋ qolini Alla başqurğanmekin”, däp oylap qalimän. Bilipmu, bilmäymu, äytävir «Җasarätlik ämgigi üçün» degän medal'ğa qol qoyuvetiptu. İlpäthan hädiniŋ hayati häqiqätänmu җasarät.
— Sän Hudağa işinämsän? – däp soridi sšhbätdişim uçtumtut.
Män helä oylinip qaldim. İşinäy desäm, ätrapimda tehila tšhmäthor, mänsäphor, җanbaqquçlar yetärlik. Moşu kämgiçä şundaq. Keläçäktimu şundaq boliveridiğan ohşaydu. İşänmäy desäm, bärila yaliŋaç kelidu, yaliŋaç ketidu. Һärkimniŋ käynidä yahşi-yaman hatirilär qalidu. 18 balini qatarğa qoşqan Sesiq bovayni jut helikäm çäksiz hšrmät bilän tilğa elişidu. Uniŋ yüzligän ävladiniŋ biri bolğan İlpäthan hädimu jutniŋ šlümgä qiymas pärzäntliriniŋ biri. Demäk, qäyärdidu bir yärdä bir Qudrät küç bar. U, ahir, adil insanlarğa qorğan bolidu.
Ähmätҗan İSRAPİLOV.
Almuta şähiri.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ