«Budanniŋ» bärikätlik budanliri

0
37 ret oqıldı

Bähtişat SOPİEV,
«Uyğur avazi»

Budan – uruq. Budanlaşturuş – udum qoğlaş (näsillik) hususiyätliri җähättin päriqlinidiğan ikki organizmni çeqilduruş arqiliq budan eliş. Bu miladidin ilgärki ikkinçi miŋjilliqta mälum bolğan. XVİİİ äsirdin başlap uniŋğa ilmiy kšzqaraş şäkillängän.
Biz gäp qilmaqçi bolğan «Budan» җavapkärligi çäklängän yoldaşliği budanlaşturuş bilän şuğullinidu. Bu – Qazaqstanniŋ kšmüqonaq bazirini uruq bilän täminlävatqan aldinqi qatarliq şirkätlärniŋ biri. Kšmüqonaqniŋ zamaniviy gibridlirini elimizgä elip kälgän «Budanniŋ» paaliyitini tšrt adämniŋ ismi bilän ziç munasivätlik. Ular kimlär? Yeqinda moşu vä başqimu soallarğa җavap eliş mähsitidä biz Ämgäkçiqazaq nahiyäsiniŋ Paltivay yezisida bolup qaytqan eduq.

«İssıkni» işqa qoşqan insan

İlgärki Çeläk, hazirqi Ämgäkçiqazaq nahiyäsidä «İssık» namliq kšmüqonaq zavodi bolğan. U Paltivayğa orunlaşqan bolup, SSSR parçilanğandin keyin šz paaliyitini tohtitidu. Bähitkä yarişa, başqa mähkimilär ohşaş parçilinip, talan-tarajğa çüşkini yoq. Bu yärdä elimizdiki uruqluq kšmüqonaqni kšpäytiş üçün tär tšküvatqan Marat Jäkiulı Särsenovniŋ bebaha ämgigini atap štmäy mümkin ämäs. Çünki u 1999-jili Paltivay yeza okrugida taşlinip kätkän mäzkür kšmüqonaq zavodini setivelip, yeza egiligi sahasida ilğar täҗribisi tüpäyli ismi duniyağa tonulğan çätällik alimlar bilän birliktä «Prodresurs» zavodini täşkil qildi. Uniŋğa serbiyalik «Zemun pole» ilmiy-tätqiqat institutiniŋ alimi, doktor Lazar Koyiç vä qazaqstanliq alim Dilyara Aygozina rähbärlik qilip, elimizdä däsläpki şähsiy ilmiy-tätqiqat märkizi bärpa boldi. Uniŋ tärkividä kšmüqonaqniŋ Yugoslaviyadä moҗut bolğan sortlirini Qazaqstanda pärviş qiliş mähsitidä «Budan» kooperativi quruldi.
Marat Jäkiulı bu sahada asasiy strategiyaliq yšniliş –hosuldarliği vä süpiti җähättin juquri genetikiliq iqtidarğa egä kšmüqonaq gibridlirini bärpa qiliş, ularni marketingtin štküzüş yolini tallavaldi. Mähkimä yeŋilinip, zamaniviy tehnika bilän täminländi. Täҗribilik kadrlar җälip qilindi. Asta-asta mähkiminiŋ maddiy-tehnikiliq bazisimu mustähkämländi. Һazir u yärdä 120 adäm turaqliq işläydu. Mävsümdä işçilarniŋ sani 300din aşidu. «Budan» җavapkärligi çäklängän yoldaşliğiğa Erken Şäkeev rähbärlik qilidu. Uniŋ juquri uyuşturuş qabiliyiti tüpäyli yoldaşliq Qazaqstandiki gibridliq kšmüqonaq pärviş qilğuçilarniŋ aldinqi sepidin orun aldi. Bügünki kündä QҖ Dšlät reestriğa kšmüqonaq gibridiniŋ 17 vä soyaniŋ bir türi kirgän bolsa, «Budan» ҖÇY 2 miŋ gektardin oşuq mäydanda atalğan gibridlarniŋ barliğini pärviş qilip kälmäktä. Jiliğa 1 miŋ tonnidin oşuq uruq yetiştüridu. Bu Qazaqstandiki barliq kšmüqonaq uruğiniŋ 70 payizini täşkil qilidu. Şundaqla yoldaşliq Rossiya, Özbäkstan, Qirğizstan ohşaş yeqin çät ällärni 5000 tonna kšmüqonaq, 1000 tonna soya bilän täminlävatidu. İlim-pän, yeza egiligi vä işläpçiqiriş sahalirini biriktürgän «Budan» «Qazaqstan–2050» Strategiyasini vä QҖ Tunҗa Prezidentiniŋ Mäktüpliridiki agroişläpçiqiriştiki innovatsiyaliq klasterlarniŋ qeliplişişini šz däriҗisidä ämälgä aşurmaqta.

Bügünki kündä җumhuriyät dairisidä 134 miŋ gektardin oşuq mäydanda kšmüqonaq pärviş qilinsa, uniŋ 22 miŋ gektari Ämgäkçiqazaq nahiyäsigä täälluq. Demäk, җumhuriyät boyiçä elinivatqan aşliqniŋ bäştin bir bšligi ämgäkçiqazaqliq dehanlarniŋ ämgiginiŋ äҗri. Ötkän äsirniŋ 80-jilliri nahiyä dehanliri kšmüqonaqniŋ yugoslaviyaliq sortlirini pärviş qilip, kšpçilikni häyran qaldursa, hazir çätällik uruqlarniŋ 30din oşuq türi çeçilip, tätqiqat qilinivatidu. Bu – elimiz Prezidentiniŋ tapşurmisi. Çätällärniŋ vä Qazaq milliy agrarliq universitetiniŋ alimliri bilän paaliyät elip beriş nätiҗisidä Ämgäkçiqazaq nahiyäsidiki elinğan yeza egiligi mähsulatiniŋ miqdari šsüp kelidu. Misalğa, buniŋdin 5 jil burun bu kšrsätküç 38 milliard täŋgini täşkil qilsa, štkän jilqi kšrsätküç 59 milliard täŋgigä yätti.

Şäkeevlar tunҗisi

Sšhbitimiz Erken Kokenoğliniŋ ammibap familiyasidin başlandi. Ataqliq sän°ätkar Erkeş Şäkeevni tonumaydiğanlar kamdin-kam bolsa keräk.
– Ammibap Şäkeevlar ailisigä sizniŋ qandaq alaqiŋiz bar?- soridim Erken Kokenoğlidin.
– Uttur. Män Şäkeevlarniŋ tunҗisi. Biz çoŋ ailä. Һärhil käsip egiliri. Yeza egiligi sahasini, yäni agronom käspini tallavaldim, – dedi u soalimğa җavavän. – Silärniŋ gezitiŋlarmu ammibap ekän. Almuta vilayitidiki bir näççä dehan egiligidä boldum. Qäyärgila barmay dehanlar «Uyğur avazini» kštirip aldimğa çiqidu. Bäzi yärlärdä gezittiki maqalilarni muhakimä qilivatqanlarnimu kšrdüm. Uyğurlarniŋ işlämçanliğiğa, ämgäksšygüçligila ämäs, moşu täripigimu qayil boldum. Aŋlisam, bu hškümät qollavatqan birdin-bir räsmiy gezit ekän.
– Ötkänki kšmüqonaq gibridliri toğriliq siz bilän bolğan sšhbitimiznimu gezithanlar zor qiziqiş bilän qobul qildi. Şuniŋğa munasivätlik bu qetim «Budan» häqqidä täpsiliy yazmaqçi boluvatimiz. Eytmaqçi, bizniŋ birinçi uçrişişimizdin keyinki paaliyitiŋlar, uruğuŋlar qandaq boluvatidu?
– Şuni işäşlik eytalaymänki, uruqlirimiz štkän jilğa qariğanda juquri däriҗidä štti. Bizniŋ birinçi ävlat uruğimiz kšmüqonaq bazirida aldinqi orunni egilimäktä. Almuta, Jambul, Türkstan vilayätliridä uruqniŋ štümi štkän jilğa qariğanda 14 payizğa šsti. Bu biz üçün çoŋ utuq.
– Uniŋ siri nemidä däp oylaysiz?
– Bu yärdä baş qaturğidäk bir sirni kšrmäyvatimän. Bilidiğinim, dehanlar nemini terip, uniŋdin qandaq hosul alidiğinini toluq çüşändi. Bizniŋ yerimizdä duniyağa kälgän budanniŋ «tuğulğan yerigä» paydisi kšp bolidu. Bu täbiiy närsä.
– Silärniŋ kšmüqonaq uruğiniŋ 1 kilogrammi qançigä tohtavatidu?
– Sortiğa, çapsan vä käç pişişiğa qarap, 340 täŋgidin 800 täŋgigiçä.
– Silärniŋ heridarliriŋlar subsidiyalärni elişkimu qol yätküzüvatqan kšrünidu…
– Hoşal bolarliq yeri, dšlät uruq işläpçiqiriş sahasini härtäräplimä qollap-quvätläp kälmäktä. Mähsus programma boyiçä subsidiyagä erişkän egiliklär tehnikiliq bazisini, yär süpitini yahşilimaqta.
Erken Kokenoğli «Budanniŋ» ammibapliği yänä bir adäm bilän ziç munasivätlik ekänligini eytti. U – yugoslaviyaliq yeza egiligi pänliriniŋ doktori – Lazar Koyiç.

Malni ozuq bilän täminläp, mähsulat türi vä süpitini aşuruşta soya häm kšmüqonaq pärviş qilişniŋ näqädär muhim ekänligi mälum. Ämgäkçiqazaq nahiyäsidä kšmüqonaqniŋ mäydani 22 miŋ gektarni täşkil qilip, bu barliq Qazaqstandiki kšmüqonaq mäydaniniŋ bäştin bir qismini täşkil qilidu. Almuta vilayitidiki kšmüqonaq šstüridiğan äŋ çoŋ tävälär – Panfilov vä Ämgäkçiqazaq nahiyäliri. Kšmüqonaqniŋ zamaniviy gibridlirini nahiyägä elip kälgän «Budan» ҖÇY hadimliri hosulniŋ miqdarini sezilärlik däriҗidä kšpäytişkä qol yätküzdi.

 

«Doktor»
Uni hämmisi isimini atimayla «doktor» dävaptu. 83 yaşliq Lazar Koyiç hayatiniŋ çaräk äsirdin oşuq vaqtini Qazaqstanda štküzüvetiptu. Serbiyadiki «Zemun pole» ilmiy-tätqiqat institutiniŋ yetäkçi alimi. Yeza egiligi pänliriniŋ doktori.
– Män Serbiyadä tuğulup šstüm. İlgärki Yugoslaviya. Bähitkä qarşi, u dšlät hazir u yoq,– dedi doktor sšzini davamlaşturup. – Tärҗimihalim qisqiçila. Mäktäp, gimnaziya, yeza egiligi instituti, namzatliq vä doktorluq dissertatsiya. Räpiqäm hayattin štti. Bir oğlum bar. Һazir u Belgradta yaşaydu. Män vaqitliq Qazaqstanda turimän. Jiliğa tšrt qetim kelip-ketimän.
– Sizniŋ hayatiŋizni kšmüqonaq bilän ziç munasivätlik däp aŋliğinim bar…
– İlgiri män yeşil poçaq bilän şuğullanğan. Mäzkür mähsulatniŋ altä sortiniŋ muällipi bolimän. Laziniŋ bir türini oylap taptim. Ahirqi jilliri kšmüqonaqqa štüp kättim. Uruqlanduruş institutida kšmüqonaqniŋ 60 sortini işläp çiqarduq. Keyin qazaqstanliqlarniŋ täklivi bilän moşu yärgä kelip işlävatimän. Bu yärdä 18 gibrid çiqarduq. On jil burun šzämniŋ ançä çoŋ ämäs bir şirkitini qurup, 4 gibrid duniyağa elip käldim. Äŋ ammibap türi –«diliya» däp atilidu. U – “yahşi, huşhoy adäm” degän mänani bildüridu.
– Siz nemä üçün Almuta vilayitini tallavaldiŋiz?
– Almuta vilayitiniŋ klimati kšmüqonaq üçün nahayiti qolayliq. Yarkäntlik Golovatskiyniŋ daŋliq kšmüqoniği häqqidimu aŋliğinim bar. Ävu bir jili egilimizgä Qazaqstanniŋ Tunҗa Prezidenti – Elbası Nursultan Nazarbaev kelip kätti. Uni 10 gektar kšmüqonaq vä 10 gektar soya tärgän etizliqqa elip barduq. Elbası maşinidin çüşüp, 1-2 minut kšmüqonaqqa diqqät bilän qarap turdidä: «män mundaqni kütmigän edim» dedi. Keyin u moşu yeqin ariliqta turidiğan ağinisiniŋ dehan egiligidä bolup, bizniŋ işimiz häqqidä yahşi gäplärni qiptu. Һätta Nazarbaev Belgiyağa barğandimu bizniŋ tirikçiligimiz toğriliq sšzläp beriptu. «Budan» Qazaqstanniŋ 70 payizini uruq bilän täminlävatidu. Nemişkä bizni mahtimisun?
– Demäk, 30 payiz heridarlar uruqni çätäldin alidekändä?
– Şundaq. Çätälniŋ uruğiniŋ bir kilogrammi 5 evro turidu. Biz jiliğa 2000 tonna uruq satimiz. Һesaplap kšrüŋ, uruqni çätäldin elip keliş üçün qançelik mäbläğ keräk. Uni yätküzüş, bajhana häqqi bar. Äkelip tikkändin keyin uniŋ süyi, oğutliri häqqidä untimaŋ.
– Siz moşu sahaniŋ mutähässisi bolğanliqtin, meni mundaq bir soal qiziqturivatidu: kšmüqonaqtin hosul elişniŋ duniyaviy rekordi qançä?
– Duniyaviy rekordni päqät amerikiliq alimlar yaratti. Ular bir gektardin 24 tonna hosul aldi.
– Qazaqstandiçu?
– Һazirqi şaraitta 12-13 tonna elişqa bolidu. Moşuniŋ šzi yetärlik. Kšmüqonaqtin yahşi hosul eliş üçün päqät işläş täläp qilinmaydu, uniŋ bilän yaşaş keräk.
Doktor maŋa äynä şundaq kšmüqonaq bilän yaşavatqan bir adäm häqqidimu sšzläp bärdi. Uniŋmu «Budanda», elimizda uruqluq kšmüqonaqni yetiştürüştä qoşuvatqan ülüşi zor ekän.

«Budan» җavapkärligi çäklängän yoldaşliği kšmüqonaqniŋ 25 sortini, uniŋ içidä uruqluq kšmüqonaqniŋ 9-12 sortini šstüridu. Һärjili 60-72 miŋ gektar mäydanğa yetidiğan 1 500-1 800 tonna kšmüqonaq uruğini satidu. Umumän, vilayät boyiçä 4 100 tonna uruqluq kšmüqonaq setilsa, uniŋ 70 payizi «Budanğa» täälluq.

«Etiz mälikisi»

Dilyara Aygozina tonulğan qazaqstanliq alim. Yeza egiliginiŋ yetük mutähässisliriniŋ biri. U, doktor eytqandäk, kündä etizda ekän. Etizliq bilän zavodniŋ ariliğidiki yolni doktor ikkimiz gäp bilän avuttuq. İkkimizniŋ mavzusi adämlär arisidiki munasivät, turmuş-tirikçilik häqqidä boldi.
– Bu yärniŋ adämliri nahayiti mehmandost, huşçaqçaq ekän,– däydu doktor. – Meniŋ serbiyalik bir dostum on jil Amerikida turup işlidi. İşinämsiz, on jilniŋ içidä uni amerikiliqlar yä šyigä, yä kafe yaki restoranğa täklip qilmaptu. Һeliqi dostum amerikiliqlarni on jil šzi mehman qiptu. Mundaqmu bolidekän. Bu yärdä adämlär tamamän başqiçä. Tonuşupla qalsiŋiz, bir çinä çayğa täklip qilidu. Ävu bir jili Dilyara ikkimiz kšmüqonaqniŋ «ata-anisini» kšpäytiş üçün boş yär izdiduq. Aldimizğa uçraşqan bir kişi bir gektar yerini berip, bizgä yardäm qildi vä uniŋ üçün bir tiyinmu almidi. Çin kšŋlidin bärgän yärdin hosulmu yahşi yetildi. Güldalaliq bir kişimu şundaq qildi. Bu yärdiki adämlärniŋ äynä şundaq bir-birigä bolğan mehrivanliğiğa häyran qaldim. Pursättin paydilinip, eytidiğinim Dilyaramu äynä şundaq yahşi insan. U başliğan işiniŋ ahirini çiqarmay qalmaydu. İkkimiz iş babida päqät etizda uçrişimiz. Şuŋlaşqa män uni «etiz mälikisi» däp qoyumän.
Dilyara Aygozinani kšmüqonaqlarniŋ arisidin aran izdäp taptuq. Ayal kişiniŋ yeşini sorimidim. U yaq hayatiniŋ ällik jilini kšmüqonaqqa beğişlaptu. Uruqluq kšmüqonaqni qol bilän tikip, qol bilän jiğidekän. U biz bilän bu hildiki «sirliri» bilän bšlüşkändäk qildidä, qaytidin kšmüqonaqniŋ içigä kirip kätti. Män uniŋ arqisidin qoğlap jürüp degidäk soallarni qoyuvatimän.
– Yaz keçikip kälgini bilän «müҗäzini» helila kšrsätmäktä. Bu silärniŋ budanlarğa qandaq täsir qilivatidu? – soridim uniŋdin.
– Kšmüqonaq issiqni häm nämni yahşi kšridu. Künniŋ issiğini yahşi boldi. Һä, suğiriş šzimizniŋ qolida. Regionlardiki dehanlar, eniğiraği heridarlar bilän dayim hävärlişip turimiz. Һazirçä heç qandaq problema yoq,– dedi u Dilyaraniŋ vaqtiniŋ qisliğiğa bola sšhbitimiz moşu yärdä üzüldi.

Alimlarniŋ täkitlişiçä, yeqin keläçäktä soya vä kšmüqonaq mähsulatliri adämniŋ asasiy ozuğiğa aylinidu. Kšmüqonaq – krahmalniŋ, soya belokniŋ asasiy mänbäsi bolup, adäm organizmi üçün tepilmas quvät bolup hesaplinidu. Äŋ süpätlik gšşniŋ šzidä päqät 20 – 25 payiz belok bolsa, soyada u 40 payizdin artuq. Malni šstürüş 1,5 — 2 jil vaqitni täläp qilsa, soya hosuli bäş ay içidä täyyar bolidu. Kšmüqonaqni yahşi kütsäk, uniŋdinmu nurğun hosul elişqa bolidu. Mäsilän, Amerika, Vengriya vä İspaniyadä kšmüqonaq gektariğa 80 tsentnerdin hosul beridu.

 

«Birge-billä ämälgä aşurimiz»

– Tunҗa Prezidentimiz – Elbası Nursultan Nazarbaev šziniŋ «Agrobiznes-2020» programmisida kšmüqonaq vä soyaniŋ hosuldarliğini aşuruş mäsilisigä alahidä tohtalğan edi. Çünki malni yäm-çšp bilän täminläş vä ozuq-tülük eksportini kšpäytiş, Qazaqstanniŋ agro işläpçiqiriş sektoriniŋ riqabätkä qabilliğini kštiriş däl moşu strategiyalik ähmiyätkä egä ziraätlärniŋ kšlämi bilän süpitigä bağliq. Şuŋlaşqimu Qazaq milliy agrarliq universiteti vä Qazaq milliy yär vä šsümlüklär ilmiy-tätqiqat institutiniŋ selektsiyalik täҗribiliri tüpäyli, hava rayiniŋ qolayliq yaki qolaysiz boluşidin qät°iy näzär, kšmüqonaq hazir Qazaqstanniŋ barliq regionlirida pärviş qilinivatidu. Bizmu šz novitidä bu sahaniŋ täräqqiyatiğa šzimizniŋ bir kişilik hässimizni qoşuvatimiz, däp oylaymän. Qasım-Jomart Toqaev Prezidentliq lavazimğa kirişkän küni elimiz täräqqiyatiniŋ on yšniliş häqqidä eytip štti. Bizmu yeza egiligi täräqqiyatini «Birge – billä ämälgä aşuruşqa täyyar”, – däydu Erkin Kokenoğli gepini davamlaşturup.
– Biyil biz “Budanniŋ” 20 jilliğini “Etiz künidä” atap štmäkçimiz. U sentyabr' eyiniŋ ahirliri nişanlinidu. Pursättin paydilinip, dehanlar mäzkür märikigä täklip qilimän, “Yüz aŋliğandin, bir kšrgän äla” demäkçi, sahağa munasivätlik mol täҗribimizni kšrüşkä täklip qilmaqçimän.
Demäk, bu bizniŋ ahirqi uçrişimiz ämäs. Küzlükkä “Budanniŋ” bärikätlik budanlirini kšrüş bähtigä erişimiz. U künlärmu jiraq ämäs.

Burun dehanlarni «Alğan hosulni qandaq vä qäyärdä quritimän, kimgä satimän?» degän soallar bearam qilğan bolsa, hazir bu mäsililär häl bolup, kün tärtividin elindi. Çünki, vilayättä 10 miŋ tonnidin 64 miŋ tonniğiçä mähsulat işläp çiqiridiğan krahmal-şirnä zavodi işlävatidu. Җay-җayda tügmänlär eçilivatidu. Şundaqla, kšmüqonaq pärviş qilğuçilarğa uruqqa 50 payiz subsidiya tšlinidu.

 

Bälüşüş

Javap qalduruŋ