«Män seğinğan dalalarniŋ šzi – bir aläm…»

0
48 ret oqıldı

Şair Hezim Bähniyazovniŋ tuğulğininiŋ 90 jilliğiğa dair

Maqala mavzusiğa tallavelinğan mäzkür şeir misrasi talantliq lirik şair Hezim Bähniyazovniŋ qälimigä mänsüp. Uniŋ bu «Kolhoz etizliri» namliq şeiri Panfilov nahiyälik «Kolhozçilar avazi» gezitiniŋ 1956-jilqi 29-mart sanida yoruq kšrgän ekän. U jilliri män mäktäp oquğuçisi bolup, ädäbiyatqa iştiyaqim çüşip, ançä-munçä hävär, maqalä, şeirlarni yezip jürättim. Ularniŋ bäziliri nahiyälik gezitta besilip qalsa, hoşalliğimdin beşim kškkä yetätti. Hezim akiniŋ şu şeiri maŋa bšläkçä täsir qilğaçqa, uni yenip-yenip oqattim. Şuŋlaşqimu u ta bügünki küngiçä yadimda saqlinip qaldi. Şeir mundaq başlinatti:
Dana kšzlär kirpik qeqip tikilgän bir däm,
Kün nurliri quvitiniŋ җämlirigä täŋ.
Män seğinğan dalalarniŋ šzi – bir aläm,
Bu – şu aläm bayliği mol okeançä käŋ…

Barliq sšzlär yärniŋ sirin vä yänä sšzlär,
Җämiyätniŋ çinariğa qonğuçi quyaş.
Bu dalalar bağrin makan ätküçi bayliq,
Özi sšzlär ämgäk küçin bolup ahaŋdaş.

Dalalardur ämgäk bilän šzgärgän türi,
Bügünki kün saaditi kelip qonğan җay.
Anda turmuş, bulaqliri taza vä taşqin,
Örkäş atqan dolqunliri җasarätkä bay.

Bu dalalar qoyni ara kezär häqiqät,
Mana şunda halal ämgäk tapqandur ronaq.
Bu dalalar ilpätliri: ilim, sanaät,
Şunda tapar kolhozçilar mäŋgügä şšhrät.

Äŋ muqäddäs tuyğulirim yayğanda qanat,
Kšz aldimdin şu dalalar şu dalalar,
bir-bir.
Çünki uşbu misralarniŋ yoldişi – hayat,
Meni quçqan huddi şunda, bolğin däp şair.

Keyin mätbuat sahasida işligän jillarda Hezim aka äҗayip maharät bilän küyligän şu bayliği – mol dalalarda, etizlarda nurğun qetim boldum, qadaq qolluq dehanlar bärpa qilğan tağ käbi dogilanğan aşliqni kšrgändä, şairniŋ şu şeir misralirini içimdin täkrarlattim. Hazir aridin 63 jil štkän bolsimu, bu şeir esimdin kštirilgini yoq. Här täkrarliğinimda җoşqun istedat egisi, äҗayip kämtar, dilkäş insan Hezim aka Bähniyazov illiq simasi bilän kšz aldimda gävdilinidudä, uniŋ bilän yüzmu-yüz kšrüşkinim yadimğa kelidu.
Bu 1956-jil edi. Küz päslidä şuŋğiçä bizgä ismi ançä-munçä tonuş şair Hezim Bähniyazov Panfilov nahiyäsigä iş babi bilän kelip, jut arilap, yaş häväskar iҗatkarlarniŋ beşini qoşup, sšhbätlişip, yazğan şeir, hekayilirini oqup çiqip, pikir-mäslihitini bärdidä, ketip qaldi. Şu jilniŋ dekabr' eyida kütülmigän yärdin Qazaqstan Yazğuçilar ittipaqidin meni җumhuriyätlik yaş yazğuçilarniŋ keŋäşmisigä çaqirğan täklipnamä qolumğa tägdi. Hoşalliğimniŋ çeki bolmidi, bir çättin hayaҗanlandim. Çünki şuŋğiçä Yarkänttin atlap säpärgä çiqqan ämäsmän. Almutini aŋliğinim bolmisa, kšrmigän şähär. Qäyärgä çüşüp, qäyärgä baridiğinimnimu bilmäymän. Uniŋ üstigä soğ, qar qelin. Qälbimni härhil oy-hiyallar çulğavaldi. Ahiri tavakälgä bäl bağlidimdä, yolğa atlandim. Täliyimgä, avtobus içidä män oltarğan qatarda tonuş, nahiyälik gezitniŋ hesapçisi Talip aka Rahmanqulov orun alğan ekän. Uzun yolda ikkimiz paraŋğa çüştuq. Gäp ara u meniŋ ähvalimdin hävärdar bolup, yahşi gäp qilip, ändişämni besip qoydi. Almutiğa yätkändä šzi bilän meni qeyinsiŋlisi Zoräm hädiniŋ šyigä elip käldi. Bu yärdä qeyininisi, KazGUniŋ studenti, şair Abdukerim Ğäniev bilän tonuştum, kšŋlüm hätirҗämlikkä çüşti.
Ätisi ätigänligi şair meni keräklik җayğa yätküzüp qoydi. Yaş yazğuçilarniŋ җumhuriyätlik keŋäşmisi şu jilniŋ 19-dekabr' küni Qazaqstan SSR Aliy Keŋişiniŋ mäҗlislär zalida täntänilik eçildi. Prezidiumda ataqliq ädiplär orun aldi. Ularniŋ arisidin sirttin tonuydiğanlirim Muhtar Ävezov, Säbit Muqanov, Ğäbit Müsrepov, Äbdilda Taҗibaevlar edi. Qazaq mäktividä oquvatqaçqa, ularniŋ iҗadiyitidin hävirim bar edi. Keŋäşmigä җumhuriyätniŋ barliq vilayätliridin väkillär qatnaşti. Ularniŋ içidä uyğur yazğuçi-şairliridin Hezim İskändärov, Hezmät Abdullin, İliya Bähtiya, Hezim Bähniyazov vä җay-җaylardin çaqirilğan bir qançä häväskar iҗatkarlar boldi. Keŋäşmini Qazaqstan Yazğuçilar İttipaqiniŋ räisi Ğ. Musrepov kirişmä sšz bilän açti. Andin keyin T. Ahtanov vä N. Rovenskiylar yaş yazğuçilarniŋ iҗadiyiti toğriliq dokladlar bilän sšzgä çiqti. Muzakirigä qatnaşqanlar yaşlarniŋ iҗadiy qädämliri, ularğa kšrsitilivatqan ğämhorluq, orun elivatqan hataliqlar, aldidiki väzipilär toğriliq eytti. Ularniŋ arisida Hezim aka Bähniyazovmu bolup, u qazaq ädäbiyati bilän uyğur ädäbiyati arisidiki şäkillängän än°äniviy munasivätni tehimu mustähkämläşniŋ iҗabiy täräplirini eytqaç, umumän uyğur ädäbiyatiniŋ täräqqiyatiğa tosalğu boluvatqan bäzi bir kamçiliqlarni atap štti. Şuniŋ içidä moşu kämgiçä җumhuriyät däriҗisidä uyğur tilida birär gezit yaki jurnal näşir qilinmay kelivatqanliğini äskä selip, ägär bu muhim täläp-armanlar juquri orunlar täripidin häl qilinidiğan bolsa, buniŋ šzi yaş talantlirimizniŋ iҗadiy šsüşigä, umumän ädäbiyatimizniŋ tehimu rivaҗlinişiğa käŋ mümkinçiliklär açidiğanliğini, ularda elan qilinidiğan yahşi äsärlärniŋ häm yetärlik ekänligini җür°ätlik izhar qildi.
Munaziridin keyin ädäbiyatniŋ härhil janrliri boyiçä seminarlar uyuşturuldi, u ätisimu davamlaşti. Uyğur qäläm sahibliri җuği-җäm bolup, seminarda ädäbiyatimizniŋ keläçigi häqqidä pikirläşti. Hezim Bähniyazov häväskar iҗatkarlarğa ädäbiyatniŋ poeziya janri toğriliq ätrapliq vä çoŋqur çüşänçilär bärdi. Seminar ayaqlaşqanda hämmimiz hatirä sürätkä çüştuq. Şu küni Hezim aka meni šyigä täklip qildi, helä muŋdaştuq. Räpiqisi Rehimäm hädä yarkäntlik bolup, ularniŋ ikki qizi vä oğli bar edi. Ätisi Hezim aka meni yolğa selip qoydi. Bumu kämtar insanniŋ aliy hislätliriniŋ bir ipadisi ämäsmu?!
Äsli Hezim aka İli vadisiniŋ Çoŋ Açinoqa yezisiniŋ inavätlik turğunliri Bähtahun vä Pomaşhan Bähniyazovlarniŋ ailisidä 1929-jili 12-iyun'da duniyağa kälgän. Uniŋ baliliq dävriniŋ bir qismi moşu jutta štti. U jilliri bu tävädiki yezilar Yarkänt nahiyäsiniŋ tärkividä edi. 1935-jili Uyğur nahiyäsi šz aldiğa bšlünüp çiqti. İş-hizmät babi bilän kadrlar almaşti. Şuniŋğa munasivätlik Bähniyazovlar ailisimu Yarkänt täväsigä kšçüp berip, Altšy yezisida turaqlişip qaldi. Atisi Bähtahun aka җavapkär iş-hizmätlärni atqurdi. Hezim aka mäktäp işigini eçip, oquşini davamlaşturdi. Qatarğa ukiliri Selimahun, Venera, Şavdunlar qoşuldi. Bähtahun akiniŋ siŋlisiniŋ oğli Velimu moşu ailidä tärbiyilinip, šsüp-yetildi. Hazir Venera Yarkänttä yaşavatidu, u yaq bilän biz sinipdaş, mäzkür maqalämni yeziş aldida uniŋ bilän sšhbätlişip, helä mälumatlarni toluqturuvaldim.
Hezim Bähniyazov Pänҗim yezisidiki yättä jilliq mäktäpni pütärgändin keyin Yarkänt pedtehnikumida tähsil kšrdi. Uni äla tamamlap, mäzkür bilim därgahiğa işqa qobul qilinip, studentlarğa däris bärdi. Şu päyttin başlap uniŋ şeiriyätkä bolğan iştiyaqi oyğinidu. Pedtehnikumda bir jil işligändin keyin, aliy bilim eliş istigidä bir top ağiniliri bilän Taşkäntkä atlinip, bu yärdiki uyğur yaşliriniŋ arzuluq bilim därgahi SAGUniŋ Şäriq fakul'tetiğa oquşqa çüşidu. Moşu jilliri u ädäbiyat sahasi boyiçä ätrapliq bilim alidu, poeziya janrini çoŋqur üginip, iҗadiyät yolida işäşlik qädäm taşlaydu. Universitetni muvappäqiyätlik tamamlap, filolog-jurnalist mutähässisligini alğandin keyin, yarkäntlik dostliri Asim Qurbanov, Hakim Nasirov, Ähmät Yaqupovlar bilän bu yärdiki «Şäriq häqiqiti» jurnali redaktsiyasidä işläydu. Redaktsiyaniŋ iҗadiy hadimliri Şärqiy Türkistan ahalisi üçün mäzkür jurnaldin taşqiri bädiiy vä säyasiy kitaplarnimu tärҗimä vä näşir qiliş bilän şuğulinatti. Hezim aka şu mäs°ul iҗadiy işqa qizğin berilip, kšpligän kitaplarni tärҗimä qilip, qerindaşlirimizğa havalä qildi. Buniŋ šzi uniŋ iҗadiy җähättin šsüşigä türtkä boldi. Şeiriyätniŋ qir-sirlirini mukämmäl egälligän uniŋ yazğan, härbir şeiri oquğuçilarda çoŋ hayaҗanliq, qanaätliniş hasil qilatti.
Hezim Bähniyazov Almuta şähirigä kšçüp kälgändin keyin ämgäk paaliyitini, iҗadiyitini işäşlik davamlaşturdi. Qazaqstan Yazğuçilar ittipaqida uyğur ädäbiyati boyiçä mäslihätçi, andin, җumhuriyätlik «Kommunizm tuği» (hazirqi «Uyğur avazi») geziti redaktsiyasidä ädäbiy hadim, bšlüm başliği bolup işligän jilliri u nurğunliğan talantlarğa halisanä yardimini kšrsätti vä šziniŋ istedati härtäräplimä yarqin kšründi. Oçuq eytqanda, şair uyğur poeziyasiniŋ yoruq yultuzi däriҗisigä kštirildi. U klassik ädäbiyatimizniŋ ğäzäl, mäsnäviy, tuyuq vä başqa şäkillirini novatorliq bilän qollinip, ularğa yeŋiçä mäzmun berälidi.
Män Almuta şähiridiki Milliy kitaphaniğa berip, H.Bähniyazovniŋ däsläpki jilliri näşir qilinğan bir näççä toplimini elip, hämmisini oqup çiqtim. Şuniŋdin keyin uniŋ täҗribisi mol, bilimi çoŋqur, talanti vä ilhami štkür qäläm sahibi ekänligigä yänä bir qetim kšz yätküzdüm. Şundaqla Hezim akiniŋ insan süpitidä tolimu kiçik peyil, täkäbburliqtin tamamän jiraq, adämlärgä mehri-şäpqätlik, kšŋül-kšksi käŋ ädip ekänligini hazirqi җumhuriyätlik “Uyğur avazi” geziti redaktsiyasidä billä işligän jillirimdin yahşi bilättim. Kšrnäklik ädäbiyatçilarmu Hezim Bähniyazovniŋ talanti vä uniŋ aliy insaniy süpätliri toğriliq šzliriniŋ illiq inkas-lävzilirini eytqan ekän. Kšrnäklik qazaq şairi Saği Jienbaev: «Şeirniŋ bädiiy yüksäk yezilişi şairniŋ qälb duniyasiğa bağliq. Sayraydiğan quş kšrüngän yärgä uga salmaydu, qolaysiz yärdä gülmu šsmäydu. Maŋa Hezim ağa Bähniyazovniŋ kšŋül sariyi häm kšrkäm, häm gšzäl kšrünidu. Uniŋğa kirginimdä, kšŋlüŋ yayrap ketidu. U barliq ätrapiğa nur çeçip turidu. Heç kimniŋ abroyi bilän atiğiğa, milliti bilän näsligä, hizmiti bilän käspigä qarimaydu. Häqiqiy insançä çüşinidu, adämçä sirdişidu. Heçkimniŋ çehridin muŋ-qayğu kšrünmisekän däp tiläydu. Yahşiliq qilişqa tirişidu. Adäm üçün buniŋdin oşuq bähit yoq däp, oylaymän. Hezim ağa şundaq şair edi», däp, izgü-niyätlirini izhar qilğan.
Häliq yazğuçisi Ziya Sämädiy šz vaqtida Hezim Bähniyazov toğriliq mundaq degän ekän: “Hezim Bähniyazov Uluq Vätän uruşidin keyin qaytidin rivaҗlinişqa başliğan Keŋäş ädäbiyatiniŋ däsläpki väkilliriniŋ biri bolup, poeziyamizniŋ bügünki däriҗigä kštirilişidä uniŋ ämgigi zordur. Biz uni šzigä has talantiğa benaän “lirik şair” däp etirap qilimiz. Halbuki, uniŋ lirikiliq harakteriğa egä şeirliri adämniŋ his-tuyğularğa tolğan hayaҗan käypiyatini şeiriy gšzällik bilän ipadiläp beräläydu. Şairniŋ tayançi, qudriti şuniŋdin ibarätki, u ana tilini puhta šzläştürgän halda sšz-ibarilärni ornida-layiğida işlitişni bilidu. Hä, til-ädäbiyatniŋ asasiy amili demäk, mukämmäl til bayliğiğa egä ämäs şair-yazğuçidin yetük äsärlärni kütüş mümkin ämäs, älvättä!
Ägär biz kämtarliqtin sšz açidiğan bolsaq, bu yahşi päzilätniŋmu Hezim Bähniyazovniŋ müҗäz hulqiğa siŋgänligini kšrümiz. U heçqaçan “šzämla boluvalay, eytivalay” deyiştin hali, oŋuşluq yezilğan mähsulatini dävran qilmaydu, hoduqup, çalvaqimaydu – kšräŋlimäydu…”.
Hä, äynä şundaq şair, häqiqiy insan Hezim aka Bähniyazov hälqimizniŋ, oqurmänliriniŋ sämimiy muhäbbitigä sazavär boldi.
Hezim akiniŋ yoruq duniya bilän vidalaşqiniğa 29 jil boptu. Biraq, moşu kämgiçä tuğulğan Uyğur nahiyäsidä, yä şair šsüp, kamalätkä yätkän Panfilov nahiyäsidä ädipniŋ isimini äbädiyläştürüş mäsilisiniŋ kštirilgänligidin hävirim yoq. Ägär şundaq bolsa, hazirmu käç ämäs, bu häqqidä Qazaqstan Yazğuçilar İttipaqi vä yärlik hakimiyät, nahiyälik Uyğur etnomädäniyät märkiziniŋ rähbärliri, qälämdaşliri oylaşturup, härikät qilidu degän ümitimiz bar.
Maqaläm bilän billä Hezim Bähniyazovniŋ štkän äsirniŋ atmişinçi jilliri iҗat qilğan bir türküm şeirlirini oqurmänlärniŋ diqqitigä havalä qilişni muvapiq kšrdüm.

Dan
Dan aldida hiҗalät altun,
Çünki danda ana yär sšzi.
Mehri bilän hämmini mäptun
Qalğan danda hayatniŋ šzi.

Dehan täri, quyaş tamçisi
Äşu danda bolğan muҗässäm.
Dan tüpäyli җanniŋ barçisi
İdräk tapqan, kšrünär kšrkäm.

Altun nemä? Danda – iştiyaq,
Dansiz yaşaş ämästur mümkin.
Bir tal dandin miŋliğan başaq
Alğan dehan saŋa apirin!
Dostumğa
Baliliq künlär, sirlirim dosti
Biz qädäm basqan güllidi bağlar.
Yadimdin meniŋ çiqmidi äsli
Billä štküzgän bäŋvaşliq çağlar.

Kšp maysä çimän – yeyilğan giläm,
Poŋzäklär etip oynar eduq biz,
Mäktäp beğiğa kšçätlär tikip,
Eytqinä, nemä oylar eduq biz?!

Mana şu oylar aşti ämälgä,
Heç bir tinmastin, ättuq ämgäklär.
Mana imarät, çirayliq şunçä,
Zoq äylişidu kšrgän jüräklär.

Bäş minut
Keçä, kšktä yultuzlar,
Oynişidu Ay bilän.
Külsä näpis hur bahar,
Çayqilidu gül-çimän.
Şu mäzgildä qiz-jigit,
Yandi käçki säylidin.
Hoşlişalmay turmaqta,
Bu iş kimniŋ päylidin?!
Jigit qizniŋ qolini,
Qisar qattiq, dilda ot.
Torap uniŋ yolini,
Däydu: turuŋ bäş minut.
Qiz qolini tartmaydu,
Degändäk u mäkkäm tut.
Mana şundaq çağlarda,
Tügimisä bäş minut…

Abdukerim TUDİYaROV,
Qazaqstanniŋ Pähriy jurnalisti.
Sürättä: soldin oŋğa: oltarğanlar Hezmät Abdullin, Hezim İskändärov, Hezim Bähniyazov, İliya Bähtiya, šrä turğanlar: soldin oŋğa: Hesamdun İslamov, Abdukerim Tudiyarov, Helil Hämraev, Mirğiyas Semätov, Rähmidin Pähirdinov (1956-jil).

Bälüşüş

Javap qalduruŋ