Üzülgänni ulayli, sunğanni taŋayli

0
52 ret oqıldı

«…milliy kodumni saqlaymän däp boyumdiki yahşi bilän yamanniŋ hämmisini, yäni keläçäkkä işänçini küçäytip, alğa başlaydiğan hususiyätlärnimu, käynigä tartidiğan, tosalğu bolidiğan adätlärnimu milliy aŋ-säviyäniŋ dairisidä saqlap qoyuşqa bolmaydiğanliği eniq».
(Elimizniŋ Tunҗa Prezidenti — Elbası Nursultan Nazarbaevniŋ «Keläçäkkä nişan: mäniviy yeŋiliniş» programmiliq maqalisiniŋ «1. HHİ äsirdiki milliy aŋ-säviyä toğriliq» punktidin).

Şämşidin AYuPOV,
«Uyğur avazi»

Tamniŋ yeriğida makanlaydiğan çümülä šziniŋ kiçik duniyasida yaşaydu. Birqançä metr yärdä härikät qilidu. Uniŋ bir šmür qilidiğan işi ugaq nan yaki danlarni ugisiğa toşuş. U kainatni äşunçilikla çüşinidu, pütkül duniya şu däpla qaraydu. Çünki uniŋ duniyasi şunçilikla tar dairidä. U hayatliqniŋ mähsiti «ozuq tepiş», däpla hesaplaydu. Sävävi, uniŋ sezimi şunçilik.
Ändi biz, insanlarçu? İnsanlar mälum bir tamdiki şu yeriqniŋ kiçik bir tšşügi. U tšşükniŋ bir benağa nisbätän heçnemigä ärzimäydiğanliğini yahşi bilimiz. Äläm qilidiğini, äşularni bilip turup, yänä şu çümülidäk täpäkkür, çümülidäk turmuşta yaşaymizkän.
Biz, insanlar, çümüligä ohşaş šzimizni-šzimiz hayatliq teminiŋ arisiğa qisivelip, җenimizni qiynaymizkän. Mabada, kimgidu-birigä šç bolsaq, šçmänliktin çişlirimizni ğuçurlitip, šz gšşimizni šzimiz yäymizkän. Birla qetim kelidiğan hayatni qädirlimäy, җenimizni ekäkdäymiz.
“Tovva!”, demäskä amal yoq. Ätrapimizda çäksiz yahşiliq tursa, şu yahşiliqlardin bähir eliş koyida bolmay, bir-birimizni yamanlaymiz.
Mana moşu hildiki insanlar nemişkä ugilirimizdin çiqip, ätrapqa beqip, gšzäl duniyağa külüp baqmaymiz?
Nemişkä uşşaq-çüşäk ğämlirimizni çoŋ ğäm qatariğa kirgüzüvelip, millitimizniŋ täräqqiyati käbi çoŋ ğämlärni bir çätkä iştirip qoyimiz?
Äslidä, bizdä mäniviy qanat bar, nemä üçün yüksäk pällä taman uçuşni, mäniviy yeŋilinişni täҗribä qilip kšrmäymiz?..
Millitimiz şänigä dağ çüşiridiğan bäzibir kšŋülsiz hadisilär yüz bärgändä, nemişkidu, kšpçiligimiz, huddi heçnärsä yüz bärmigändäk, bepärva boluvalimiz, säpärvärlikni, җiddiyliqni, uzunjilliq paaliyätni täläp qilidiğan, keläçigimiz üçün hayatiy muhim mäsililärdä passivliq, çättä turuveliş, hätta tirişip-tirmişip, nätiҗidä qol yätküzüşkä intilivatqan adämlirimizniŋ paaliyätlirigä dähil bolidiğan härtürlük pikirlärni eytiştin šzimizni tartmaymiz; ayrim kişilirimizniŋ bändiçiliktä uçrişidiğan bäzi uşşaq-çüşäk şähsiy mäsililirini kšptirip, çoŋ vaqiägä aylanduruşqa mayil kelimiz.
Biz, uyğurlar, näzir-çiraq, toy-tškün, mäşräp-sorunlarni štküzgändä, başqilar zoqlanğidäk halättä šmlişip paaliyät elip barimiz. Һeyt namazliriğa 7 yaştin 70 yaşqiçä berişqa tirişimiz. Amma, nemişkidu, şair vä yazğuçi häm alimlirimizniŋ tävälludi munasiviti bilän štküzülidiğan märasimlarğa berişni halimaymiz.
Ändi millät täğdirigä munasivätlik mäsililärni häl qiliş päytliridä җim turuvalimiz. Һämmidin äläm qilidiğini, häliqniŋ tüplük mäniviy ehtiyaҗliridin kelip çiqidiğan paaliyätlärdä därhal šzimizni çätkä alimiz. Qisqisi, moşu hildiki bepärvaliğimiz millät täräqqiyatiğa sälbiy täsirini yätküzüvatqanliğiniŋ guvaçisi boluvatimiz.
Ayrim uyğurlirimizniŋ päqät toy-tamaşä ğemida qelip, äslini yoqitip, ğodur millätkä aylinip qelişi eçinişliq, älvättä. Äynä şundaqlarniŋ kesiridin biz šzimizniŋ uyğurliğini untup ketip barimiz. Şu çağda bizdä nemä qaldi?
Ana tilimizni qädirlimisäk, ana tilida çiqivatqan näşirlärni oqumisaq, pütkül aŋliq hayatini millitigä hizmät qilişqa beğişliğan alim vä yazğuçi-şairlirimizniŋ tävälludliriğa, hatirä käçlirigä qatnaşmisaq, uyğur urpi-adätliridin çätnäp, başqilarniŋ sänimigä ussul oynavatsaq, keläçäktä millitimiz täğdiri nemä bolmaq? Bu bizniŋ šzimizni šzimiz qädirlimigänligimiz ämäsmu?!
Eytmasqa bolmaydiğan yänä bir eçinarliq hal şuki, arimizda vijdansizlarniŋ, hoşamätçi-pursätpäräslärniŋ sani kün sanap kšpäymäktä. Undaqlar tehi vijdanidin yaliqmay sšzläydu. Һättaki, eğizida җandinmu keçidu. Mabada šzigä paydiliq yol tapsa, imandinmu keçişkä täyyar turidu. Mana bu — bügünki künniŋ äŋ paskina illiti.
Uyğurluq rohimizni yoqatmay, tarih yolida maŋimiz desäk, äŋ bolmiğanda, ana tilimizni qädir tutup, milliy tarihimizni bilip, urpi-adätlirimizni hšrmätläp, millitimizniŋ täräqqiyatiğa, milliylik ihtidariğa härqaysimiz birkişilik şähsiy hässimizni qoşuşimiz lazim edi. Başqiçä eytqanda, šzäŋni yaratqan millitiŋgä, ana jutuŋğa, ana tiliŋğa sadaqätlik keräk. Ändi sadaqätlik kšrsitiş qandaqtu-bir җasarät ämäs, u bari-yoqi millitiŋgä hainliq qilmiğiniŋ. Biraq, hätta moşu asasliq şärtniŋ hšddisidin çiqivatqinimiz ikkitayin. Һayatimiz sadaqätsizlikniŋ hilmu-hil kšrünüşlirigä tolup-taşqan: ana tilidin yaltiyip, ammiviy maŋqurtlişiş, šz millitidin üz šrüp, kelip çiqişini inkar qiliş, iҗtimaiy-mäniviy dairimizdiki täsadipi adämlärniŋ härikätliri vä hakazilar.
Һärbirimizniŋ sadaqätsizligi, ahirida, millitimizniŋ šzini-šzi saqlalmasliğini, qädirlimäsligini bildüridu. «Nadan millät šzliriniŋ beşida šzara yaŋaq çeqişip, meğizini başqilarğa beridu» demäkçi, heç bolmiğanda, sahtiliqtin hali boluşimiz keräk. Päqät şu çağdila häliq süpitimizdiki istiqbalimizniŋ bar-yoqluğini eniqlavelişimiz mümkin. Millitimizniŋ rivaҗlinişi, başqa häliqlär bilän täŋ däriҗidä yüksilişi päqät šzimizniŋ ihtidariğa, birlişip härikät qilişimizğa bağliq. Uniŋdin başqa yol yoq. Ändi milliylikni saqlaş, rivaҗlanduruştiki asasiy tayançilirimiz – barliq milliy mädäniyät, maarip, ähbarat vasitilirimiz, җämiyätlik, mädäniy, diniy qurulmilirimiz.
Moşu yärdä oquğuçiliq dävirlärdä oquğan rivayätlärniŋ birini misal süpitidä kältürüp štüşni muvapiq kšrüvatimän. Uniŋ qisqiçä mäzmuni mundaq: burunqi zamanda bir padişaniŋ tšrt ayali bolğan ekän. U tšrtinçi ayalini başqa ayalliridin bšläkçä yahşi kšridekän. Üçinçi ayalinimu yahşi kšridekän, biraq «vaqti kälsä, meni taşlap ketidu» däp oylaydekän. İkkinçi ayalini bolsa, otturahal yahşi kšridekän, qiyinçiliği bolsila moşu ayalini izdäydekän, uniŋdin mäslihät soraydekän. Beşiğa ğäm çüşkändä birinçi bolup moşu ayali yadiğa kelidekän. Birinçi ayalini bolsa, kšzgä ançä ilip kätmäydekän, amma u ayal bu padişani qävätla yahşi kšridekän… Padişamu bu ayalidin ayrilalmaydekän, çünki dšlätniŋ muhim işlirida u bolmisa, tenäp-täntiräp qalidekän.
Bir küni padişa tosattin ağrip qaptu. U šlüp ketidiğanliğiğa kšzi yetip, ayallirini bir-birläp hozuriğa çaqirip sšzlişiptu. Däsläp tšrtinçi ayalini çaqirip mundaq däptu: «Män sizni başqa ayallirimğa qariğanda bšläkçä yahşi kšrimän. Һätta sizsiz hayatimni täsävvurmu qilalmaymän. Mana kšrüvatisiz, šlüm ağzida turuptimän, şuŋa siz män bilän billä qäbrämgä kirip, maŋa u duniyadimu hämra bolsiŋiz…». U ayal: «Yaq-yaq, bu mümkin ämäs!..» däpla padişağa ikki eğiz täsällimu bärmäy ketip qaptu.
Padişa üçinçi ayalini çaqirip, uniŋğimu şu gäpni qiptu. U ayalimu: «Sizni däp šlgili bolmas, yänä yatliq bolup җahanniŋ päyzini kšrgüm bar, ränҗimäysiz» däpla çiqip ketiptu.
Padişa ikkinçi ayalini çaqiriptu vä uniŋğimu başqa ayalliriğa degän gäpni däptu. Umu: «Käçürüŋ, undaq qilğili äsla bolmaydu. Amma şuniŋdin hatirҗäm boluŋki, ahirätlik işliriŋizni šzäm rätläymän» däptu. Şu çağda jiraqtin päs avazda: «Mana män sili bilän qäbirgä kirişkä täyyar» däp iŋriğan bir avaz aŋliniptu. Qarisa, padişa kšŋül bšlmigänligi sävävidin ağrip yetip qalğan birinçi ayali šmüläp degidäk uniŋ qeşiğa kelivatqidäk…
Bu halätni kšrgän padişa bäk azapliniptu, uniŋğa yahşi muamilä qilmiğiniğa puşayman qiptu. Padişa uniŋğa jiğlamsirap turup mundaq däptu: «Һäy, mehrivan mähbubäm! Ägär hayatni qaytidin başlaşqa toğra kälsä, çoqum siz bilän iҗil-inaq yaşap, vapadarliğimni çekigä yätküzüp ipadilär edim… Däriha! Ölüp ketidiğan boldum…».
Baliliq vaqtimda bu rivayättiki äqliy hekmätniŋ tegigä yetälmigän boluşummu mümkin. Amma bügünki kündä uniŋ hatirämgä kelişi meni nurğun oy-hiyallarğa çšmdürmäktä. Oylap kšrsäk, bizniŋmu ävu padişağa ohşap ketidiğan “tšrt ayalimiz” bardäk bilinidu. U bolsimu, birinçisi — tän, ikkinçisi — mal-duniya, ämäl-mänsäp, üçinçisi — dost-yarän, uruq-tuqqan, qom-qerindaş, tšrtinçisi — hayatimizda qilğan barliq yahşi işlirimiz. Biz hayatta tän ehtiyaҗimizni qanduruş üçün qolumizdin kälgänniŋ hämmisini qilip baqimiz.
Biz uniŋ täläplirini qançilik orunlisaq, qançilik bädäl tšlisäkmu, tenimiz bizni uluqluq maqamiğa yaki päzilät tizimiğa šrlätmäydu. Mal-duniyalirimiz šlgändä keyinkilärgä qalğandäk, ämäl-mänsäplär ayrilğanda yänä başqilarğa qalidu, içimiz aççiq boluştin başqa heçnemigä egä bolalmaymiz. Vapat bolsaq qom-qerindaş, dost-yaränlär, hätta balilirimizmu bizni qäbirgä qoyuvetip, «Vay, šydä qalğan adämlär bizni kütüvatidu”» deginiçä, ketişkä aldiraydu. Päqät qilğan häyirlik — yahşi işlirimiz, qilğan izgü ämällirimiz bizgä hämra bolidu. Ägär häliq içidä äslimä bolğidäk esil işlarni qilalisaq, kişilär bizni äsläydu, yad etidu. Şuniŋ üçün härbir insan hayatqa kälgän mähsätlirini yahşi çüşinip, mukämmällik pällisigä qarap šrlişi zšrür ekän.
Eçinarliği, hazir ğayä-etiqatiniŋ tayini yoqlar iman-etiqat, insap, vijdan, ğayä toğriliq kšp sšzläydiğan boldi. Jiğin-mäҗlislärdä šmlük, ittipaqliq toğriliq gäp qilidiğan kişilärgä qaraydiğan bolsaq, birlişiş, šmlüşiş tärğibati ularniŋ eğizidiki säpsatadin başqa heçnärsä ämäs. Uniŋdin başqa birlik, šmlük vä yahşiliqni tärğip qiliş başqilar aldida yahşi täsir qalduruş vasitisi bolup, ular bu häqqidiki tärğibatini abroy qazinişniŋ, yahşi kšrünüşniŋ qurali qilivalğan. Ularni zäŋ qoyup tiŋşavatqan җamaätçilikkimu bäzän häyran bolisän. Undaq bolğini, ävu sšzlisimu «durus, siz sšzlisiŋizmu «durus», qisqisi, arimizda «Anarhan» dramisidiki ikkiüzlük Bähtiya mäzinlär kšpiyip kätkändäk… Äläm qilidiğini, undaqlar sšz boluvatqan mäsilä qarardin štüp, ämäliyläştürüş basquçiğa kälgändä bolsa, mäzlumlarçä bir buluŋda «kus-kus», «kot-kot» qilip, ğiŋşip harmaydu.
Hulasä şuki, qädirlik qerindaşlar, bäşkünlük bu duniyada bir-birimizniŋ qädrigä yetip, üzülgänni ulayli, sunğanni taŋayli. Eçilip qalğanni yapayli, toŋlap kätkänni illitayli. Egilgänni tüzäyli, buzulğanni oŋşayli. Adavätni muhäbbätkä, җedäl-maҗrani dostluqqa, ayrilğanni birlikkä aylandurayli. Mälum pursättin paydilinip, birini ikkinçisigä qarşi qoyup, ikkiüzlük qilmastin, bir-birimizgä yar-yšläk bolayli!

Bälüşüş

Javap qalduruŋ