Ämgäkliridä — nazuk lirizm

0
17 ret oqıldı

(Rässam Täl°ät Mirrähimov – 75 yaşta)

Ötkän äsirniŋ ottuzinçi jilliri büyük rässam Avakri Şämşidinov (Şämsi) hulini salğan uyğur milliy täsviriy sän°iti keyinki jilliri alahidä täräqqiyati bilän yaqqal kšzgä çüşmäktä. Bu sahada bir top talantliq iҗatkarlar yetilip çiqip, uniŋ täräqqiyatiğa salmaqliq ülüşini qoşuvatqanliği hoşal bolarliq hadisä. Ular šzigä has stili, bir-birini täkrarlimaydiğan šzgiçilikliri bilän işäşlik qädäm taşlavatidu.
Elimizniŋ Tunҗa Prezidenti – Elbası Nursultan Nazarbaev šziniŋ «Keläçäkkä nişan: mäniviy yeŋiliniş» maqalisida şundaq istedatliq adämlärniŋ isimlirini häliqqä tonuşturuş häqqidä eytip, mundaq degän edi: «Biz yeniŋda yahşi adäm jüridu» degän sšzniŋ mänasiğa çšküvärmäymiz. Һäqiqätänmu Mustäqillik jilliri šziniŋ ämgigi bilän, bilimi bilän, sän°iti bilän utuqqa yätkän qançiligän zamandaşlirimiz bar. Ularniŋ besip štkän yolliri – härqandaq statistikidin juquri kšrsätküç».
Mundaq ilğar kişilär uyğurlar arisidimu az ämäs. Şularniŋ biri Qirğizstanda istiqamät qilivatqan Täl°ät Äzämoğli Mirrähimovniŋ ismini pähirliniş bilän tilğa elişqa ärziydu. Şu inimiz moşu künlärdä hayatiniŋ 75-davaniğa kštirildi. Bu štkän šmür yoluŋğa, qilğan ämgäk-äҗriŋgä bir näzär taşlap, hesap beridiğan päyt ämäsmu?
Şundaq ekän, u häqqidä yazmaqçi boldimu, nemidin başlaşni bilmäy, helä oylinip qaldim. Ahiri, äҗdatlirimizniŋ «Atiğa qarap oğul šsidu» degän dana sšzigä riayä qildimdä, atisi, ismi pütkül uyğur ziminiğa tonuş, ataqliq zärgar, sän°ätkar, štkür pikirlik, häzilkäş Äzäm aka Mirrähimovtin başlaşni toğra kšrdüm. Bu ailä maŋa yahşi tonuş, Äzim aka bilän talay qetim uçrişip, didarlaşqan eduq, hämmisi yadimda.
Mirrähimovlar – äsli yarkäntlik, äҗdadi Ösäk vadisidin makan tutup, bu käŋ-taşa dala-çšlni җapakäşlik ämgigi bilän yälpüldigän aşliqzarliqqa, meviliri mäy bağliğan bağlarğa aylandurup, gšzäl şähär bärpa qilğanlardin edi. Uniŋ ahiri bu tävädimu yeŋi zaman ornitişqa ulaştidä, Keŋäş hakimiyitini mustähkämläş, kollektivliq egiliklärni quruş härikätliri yeŋi bilän kona arisidiki җiddiy toqunuşlarğa elip käldi. Tätür täşviqat ovҗ elip, paҗiälik vaqiälärmu käyni-käynidin yüz bärdi. Baylarğila ämäs, ottura hal kişilärgimu huҗum başlandidä, adämlär neminiŋ yahşi, neminiŋ yaman ekänligini ilğa qilalmay gaŋgirap qaldi. Ätiki künidin vähimä qilip, ular barliq närsilirini taşlap, top-top bolup çegara atlap qeçişqa mäҗbur boldi.
Ottuzinçi jilliri yüz bärgän şu qaç-qaçta Mirrähimovlar ailisimu uyğurlar ziminiğa štüp, Ğulҗa şähirigä orunlişidu. Bu jili yättä yaşqa kirgän Äzämniŋ hatirisidä nurğun vaqiälär saqlinip qalğan. Şu jili tävä hälqimu oyğinip, zulmät, qaraŋğuluq pärdisini julup taşlaşqa intilivatatti. Yaşlarda bolsa, päniy bilim elip, märipät, mädäniyätni rivaҗlanduruş arzu-armanliri җoşqunlap turatti. Şu qaynamniŋ otturisida Äzämmu bolup, šzgiriş-yeŋiliqlarğa paal arilaşti. Bilimgä intizar u Lutpulla Mutällip, Hämit Tupfiy, Hämit Känҗä vä başqimu ilğar yaşlar bilän däsläp tatar, andin rus mäktäpliridä bilim aldi. Bolupmu Lutpulla bilän qädinas dostlardin bolup, muŋdaşti, sirdaşti. Bu häqqidä Äzäm aka qiziq hatirilirini eytip bärgän edi.
Äzämni kiçigidinla häliq hünärvänçiligidiki äŋ muräkkäp vä näpis käsip, zärgarliq šzigä җälip qilivalidu. Şu zamanda Ğulҗida bu käsip boyiçä daŋqi çiqqan İbrahim zärgarğa şagirtliqqa kirip, bir jil içidä bu hünärniŋ qir-sirlirini yahşi üginivalğan Ä.Mirrähimov 1940-jildin başlap šz aldiğa işhana eçip, mustäqil işläydu. Äşu zamanda qeliplaşqan altun pälpäzä, halqa, üzük, biläyüzük qatarliq sanaqliqla buyumlarni yasaşni ügängän u idrigi, çevärligi, parasiti bilän ularni iҗadiy täräqqiy qildurup, kšpligän gšzäl vä näpis türlirini kšpäytip, süpitini juquri däriҗigä kštärdi. Tävädä «Äzäm zäga» atilip, ismi kšpçilikkä käŋ tonuldi.
Äzäm aka mahir zärgarla bolup qalmay, tonulğan sän°ätkar häm sazändä süpitidimu tilğa elinatti. U şähärdä täşkil qilinğan sän°ätkarlar därgahida işläşkä täklip qilinip, birqançä sähnä äsärliridä baş rol'larni vayiğa yätküzüp oyniğan. Şu jilliri Äzäm aka ataqliq çaqçaqçilar qataridimu jürüp, ulardin nurğun närsilärni ügändi. U härqandaq yärdä šziniŋ huşçaqçaqliği, sšzgä çeçänligi, hazirҗavapliği, dilkäşligi, mehrivanliği bilänmu alahidä päriqlinätti.
Äzäm Mirrähimov Şärqiy Turkstandiki Üç vilayät inqilavi härikätlirigimu paal qatnişidu. U milliy-azatliq armiyasi qurulğanda, batal'onniŋ säyasiy komissari hizmitini şäräplik atqurdi. Şärqiy Turkstan hškümitiniŋ tapşuriği boyiçä dšlätniŋ orden vä medal'liriniŋ eskizini yasaş ohşaş mäs°ul väzipini şäräplik orunlap, Ähmätҗan Qasimiyniŋ sämimiy alqiş-minnätdarliğiğa erişti.
Täğdirniŋ yazmişi tüpäyli, miŋliğan qerindaşlirimiz qatarida Mirrähimovlar ailisimu 1955-jili bu yaqqa çiqip, Qirğizstanniŋ paytähti Bişkek şähirigä turaqlişip kätti. Äzäm aka bu yärdimu šz käspini davamlaşturup, hšrmätlik däm elişqa çiqti. Räpiqisi İzzätbüvi hädä šy işi, balilirini tärbiyiläş bilän şuğullandi. Ularni yahşilardin qilip qatarğa qoşti. Tunҗisi Sultan ata käspini egiläp çiqti. Ändi 1944-jili duniyağa kälgän Täl°ät bolsa, kiçigidinla dadisiniŋ zärgarliq maharitini küzitip, gšzällikniŋ däsläpki täsiratlirini vuҗudiğa siŋdürüp, šziniŋ nemigä mayil ekänligini ätigän säzdidä, huddi zärgarliq ohşaş, näpis, muräkkäp rässamçiliq käspini egiläşkä qät°iy bäl bağlidi.
– T.Mirrähimov ottura bilimgä egä bolğandin keyin, heç ikkilänmäyla şähärdiki S.Çaykovskiy namidiki rässamçiliq uçiliöeğa çüşüp oqudi. Uni 1968-jili muvappäqiyätlik tamamlap, Qirğizstan Rässamlar ittipaqiniŋ Bädiiy fondiğa işqa orunlişip, ämgäk paaliyitini başlap, iҗadiyätkä işäşlik qädäm taşlaydu. Davamliq izdinip, käspini mukämmälläştürüp, täsviriy sän°ätniŋ sirliq duniyasiğa çoŋqur çšküşkä intilidu. Bu toğriliq Täl°ät sšhbätara mundaq däydu:
– Һärkimdä baliliğidila pildirlap yanğan bir talant bolup, birär närsigä qiziqiş häväsi moҗut bolidu. Rässamliq – menimu kiçigimdinla mähliya qilivalğan käspimdin boldi. Şundin buyan bu yolumdin taymay, izdinip iҗat qilip kelivatimän. Һazir bolsa, uniŋsiz hayatimni täsävvur qilalmaymän, yatsammu, tursammu u meni bearam qilidu. Qäyärgä barmay, nemini kšrmäy, šzämgä yaqqanliriğa näzär taşlap, ularni jürigim qandaq halisa şundaq sizimän. Muräkkäp vä nazuk täsviriy sän°ät sahasida utuq qaziniş müşkül närsä, uniŋ üçün vaqitni ğenimät bilip, zerikmäy, tinimsiz iҗadiy izdinip, iradä-çidamliq bilän işläş keräk. Ändi aylap sizğan şu ämgigiŋniŋ bahasini sän°ät muhlisliri, ataqliq väkilliri beridu.
Därhäqiqät rässam üçün tuğma talant bilän iҗadiy ämgäktin başqa polattäk ğäyrät-iradä, bärdaşliq lazim. Mana moşu hislätlär Täl°ätniŋ vuҗudidimu şäkillinip mukämmälläşkän. Uni işhanisida äynä şundaq qizğin vä nahayiti diqqätçanliq bilän işlävatqinini talay qetim kšrdüm. Kšpligän äsärlirini kšzümdin käçürüp, sän°ätniŋ sehirliq duniyasiğa çškkändäk boldum. Abstrak uslubida sizilğan türlük-tümän räsimlirigä qarap, birdinla bir hulasigä kelälmäy, yänä täkrar-täkrar qaridim, oylandim, hiyallirim štmüşkä säpär çäkti. «Miŋ šyniŋ» – harabiyliqlarniŋ naliğan sadasi quliğimğa aŋlinivatqandäk tuyuldi…
Rässamniŋ äsärliridä, äŋ muhimi, alämşumul sän°ät mäktiviniŋ stili bilän Mirrähimovqa has milliy boyaqlar alahidä kšzgä çeliqidu, šzigä has avazi yaqqal bilinip turidu. Rässam iҗadiyitigä addiy kšz bilän näzär taşliğanda, u yaratqan sän°ät duniyasi sizni birdinla җälip qilmay, birhildäk kšrünüşi mümkin. Lekin päm-parasät bilän uniŋğa çoŋqur baqsiŋiz, ulardiki täbiät mänziriliri bilän girälişip äkis ättürülgän adämlär qiyapitidiki içki duniyasini namayän qilidiğan kšrünüşlär Mirrähimov iҗadiyitiniŋ çoŋqur filosofiyalik mäzmunidin dalalät beridu. Uniŋ iҗadiyitigä has hususiyätliriniŋ biri, äkis ättürmäkçi bolğan ideyasini täyyar halättä eçip bärmästin, bälki ziyarätçiniŋ pikir-oy tarazisidin štküzüşigä, täpäkkür qilinişiğa imkaniyät qalduridu. Rässamniŋ «Harabiyliq», «Päränҗä», «Mäҗnuntal», «Yollar», «Bir piyalä çay», «Baraŋliq» vä başqimu äsärliridin kšp närsilärni bilgili bolidu. Uniŋ üçün tamaşibindinmu härtäräplimä qabiliyät, štkür zehin täläp qilinidiğanliği çoqum. Täl°ätniŋ Evropa täsviriy sän°itiniŋ hilmu-hil mäktäpliridin dayim üginip, yeŋiçä äsärlärni yaratqanliğini, ularni milliy boyaq vä milliy mäzmun bilän beyitqanliği alahidä kšzgä çeliqidu.
T.Mirrähimov 1971-jildin başlap, Qirğizstan dairisidä vä başqa җumhuriyätlärdä uyuşturulğan rässamlar kšrgäzmilirigä qatnişip, kšzgä çüşüşkä başlaydu. U 1979-jili Täşkänt şähiridä štküzülgän Pütkül ittipaqliq yaş rässamlar kšrgäzmisidä šziniŋ «Pahtikarlar däm elişta» namliq ämgigi üçün altun medal' elişqa muyässär boldi. Şuniŋdin kšp štmäy Moskvadiki SSSR Häliq egiligi muvappäqiyätliri kšrgäzmisidä uyuşturulğan yaş rässamlar konkursiğa «Yaz yamğuri» lirik äsäri bilän qatnişip, bronza medali bilän täğdirlinidu. Bu rässamniŋ iҗadiyitidiki däsläpki utuqliri vä hoşalliği bolup, uniŋğa yeŋiçä ilham vä işänçä äta qilidu. U moy qäläm bilän täğdiriniŋ mäkkäm çirmaşqanliğini çoŋqur his qilğan halda yeŋi-yeŋi äsärlärni, polotnilarni yaritişqa intildi. Bu yolda muvappäqiyätlärgä yetip, uyğur milliy täsviriy sän°itiniŋ rivaҗlinişiğa munasip tšhpilirini qoşti vä qoşuvatidu.
Täl°ät šzi yaşavatqan Qirğiz Jumhuriyitiniŋ täbiät mänzirisini, ämgäk adämlirini sizişqa җiddiy kšŋül bšlüvatidu. Uniŋ Oş häqqidiki sizğan räsimliri sšzümizniŋ yarqin misalidur. Şundaqla u Vätän mänzirisinimu alahidä zoq bilän sizğan. Uniŋ «Yarğol», «Harabiyliq» käbi polotnoliri qedimiy uyğurlar zimini şähärlirini, ularniŋ bügünki harabiyliqlirini kšrsitip bärdi. Ändi «Täbässüm», «Baliliq», «Ğoraz tutqan bala» vä başqimu räsimliridä nazuk bir lirizm, äҗayip bir tuyğu bayqilip turidu.
Ataqliq rässam Täl°ät Mirrähimovniŋ ismi hazir kšpligän çät ällärniŋ sän°ät muhlisliriğimu yahşi tonuş. U kšpligän mämlikätlärdä uyuşturulğan häliqara kšrgäzmilärgä šz äsärliri bilän iştrak qilip, medal', diplomlar bilän mukapatlandi. Şundaqla šzi yaşavatqan Qirğizstanni eytmiğanda, Qazaqstanda, Rossiyadä, Germaniyadä, Lyuksemburgta, Frantsiyadä, Amerikida, Türkiyadä, Bel'giyadä vä başqimu ällärdä äsärliriniŋ şähsiy kšrgäzmilirini uyuşturup, sän°ät muhlisliri, mutähässisliri täripidin mahariti juquri bahalandi.
Täl°ät Mirrähimov birsirliq, kšpqirliq rässam, u portret sizişniŋ häm mahiri, ularmu šz aldiğa bir duniya-tšhpä. Һärbiri bir-birigä ohşimaydiğan alahidiliklärgä egä. Täl°ät tallavalğan qährimanniŋ içki duniyasini, iradisini, qiyapitini yarqin eçip beridu. Uniŋ qolidin pütülgän Keŋäş İttipaqiniŋ Qährimani Sülhi Lutfulinniŋ, Qazaqstan häliq artisti Gülvira Razievaniŋ, ata-anisiniŋ vä başqimu namayändilirimizniŋ portretlirini kšrgändä buni roşän bayqaymiz.
Talantliq moy qäläm sahibi Täl°ät Mirrähimovniŋ uyğur milliy täsviriy sän°itini täräqqiy ätküzüş yolida ünümlük, iҗadiy ämgäk qilip kelivatqiniğa yerim äsir vaqit boptu. Ämgäk tšhpisi munasip bahalanmaqta. U SSSR vä Qirğizstan Rässamlar ittipaqiniŋ äzasi, Qirğizstanniŋ hizmät kšrsätkän sän°ät ärbabi, G.Aytiev namidiki Dšlät mukapitiniŋ vä mustäqil «İlham» mukapitiniŋ laureati degän yüksäk namlarğa muyässär bolup, kšpligän medal'lar, diplomlar vä pähriy yarliqlar bilän täğdirländi.
Täl°ät nahayiti kämtar, addiy, sämimiy insan. Uniŋğa mahtiniş, gediyiş hislätliri tamamän yat. Mana moşundaq aliy insaniy päzilätliri bilän här yärdä sämimiy hšrmät-izzätkä egä. Uniŋ üçün äŋ muhimi – iҗat. Rässam hazirmu qizğin iş üstidä. Moşu jilniŋ beşida Täl°ät vä Heliçäm Mirrähimovlar bilän İspaniyadä täsadipi uçrişip qalduq. Birnäççä kün billä bolup, keräklik җaylarni ziyarät qilduq. Täl°ät bu yärgä ismi duniya miqiyasiğa tonulğan ispaniyalik mäşhur rässam Sal'vadora Dali namidiki Teatr- mirasgahini kšrüş armini bilän kälgän ekän. Billä jürüp ziyarät qilduq. Bu qedimiy munitsipalliq teatriniŋ benasi ekän. U grajdanlar uruşi vaqtida harabiliqqa uçriğan. Uni Sal'vadora Dali hususiylaşturup, җšndäp, käŋäytip, haşamätlik benalarniŋ qatariğa qoşqan. Teatr-mirasgahniŋ 22 zali bolup, ular asasän Sal'vadora Daliniŋ vä başqimu kšrnäklik rässamlarniŋ äsärliri bilän toluqturulğan. Uni aylinip çiqiş helä kšp vaqitni täläp qilidu. Täl°ät Mirrähimov bu yärdin çoŋ täsiratlar bilän qaytti. Şundaqla u Barselonaşähiridiki mirasgah vä başqimu kšrnäklik җaylarni arilap kšrüp, šzigä çoŋ täsirat, pütmäs ilham elip qaytti. Demäk, rässam yänimu yeŋi äsärlärni yaritidu, degän sšz.
Täl°ät ailidimu bähitlik insan. Uniŋ moşundaq utuqlarğa qol yätküzüp şan-şäräplärgä muyässär boluşida, vapadar räpiqisi, җämiyätlik işlarniŋ mahir täşkilatçisi, milliy mädäniyitimizniŋ җankšyäri Heliçäm Mirrähimovaniŋ hässisi çoŋ, yoldişiğa tšküvatqan mehir-eqidisi bebaha. U – härqaçan Täl°ätniŋ yenida, uniŋ tağdäk tayançisi, mäslihätçisi, ilhamçisi häm hamiyi. Rässamniŋ hatirҗäm işlişigä dayim şarait yaritip berip, uniŋ äsärliriniŋ җay-җaylarda kšrgäzmilirini uyuşturuşiniŋ täşäbbuskaridin bolup, säpärliridä dayim billä boluvatidu. Oçuq eytqanda, Heliçämniŋ bay milliy mädäniyitimizni tärğip qilip, rivaҗlanduruşqa siŋirivatqan ämgigi tilğa alarliq. Ularniŋ inaq ailisidä duniyağa kälgän oğli bilän qizimu işbilärmän yaşlardin bolup, atisiniŋ iҗadiy paaliyitini qizğin qollap-quvätläp, hämdäm bolup kelivatidu.
İnavätlik inimiz Täl°ät Mirrähimovni şanliq 75 yaşliq tävälludi bilän qizğin täbrikläp, uniŋğa yänimu çoŋ iҗadiy utuqlar, ailisigä bähit-saadät tiläymiz.
Abdukerim TUDİYaROV,
Qazaqstanniŋ Pähriy
jurnalisti.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ