Uluq alimğa tazim

0
385 ret oqıldı

Qarahaniylar dävridä yaşiğan uluq alim, mutäpäkkür şair Yüsüp Has Һaҗip türkiy ädäbiyatniŋ täräqqiyatini yeŋi basquçqa kštärgän mäşhur sšz zärgaridur. Uniŋ Qarahaniy-Uyğur dšlitiniŋ ikkinçi paytähti Balasağun şähiridä tuğulğanliği häm oqumuşluq ziyaliy ailisidin yetilip çiqqanliği şübhisiz.

Şämşidin AYuPOV,
«Uyğur avazi»

Rast, ädipniŋ hayati birla şähär bilän çäklinip qalmiğan. Mutäpäkkür şairniŋ ädäbiy mirasiniŋ kšpçilik qismi bizniŋ dävrimizgiçä yetip kälmigän. Şairniŋ on üç miŋ misradin oşuq «Qutadğu bilik» dastaniniŋ üç qolyazma nushisi bizniŋ zamanimizğa yetip kälgän. Mäzkür äsär XI äsir poeziyasiniŋ mäşhur ülgisidur vä dastanniŋ qedimiy uyğur yeziğida pütülgini Vena şähiriniŋ kitaphanisida saqlanmaqta. Uşbu şahanä äsärni ilmiy җähättin tätqiq qiliş işliri XIX äsirniŋ birinçi yerimidin başlanğan bolsa, XX äsir «Qutadğu bilik» äsiri boldi vä äsärni üginiş käŋ qanat yaydi. U җahan ädäbiyatiniŋ büyük bädiiy yadikarliği süpitidä mäktäp vä aliy oquş därgahliriniŋ programma häm därisliklirigä kirgüzüldi. Bu dastan üstidä V.Radlov başliğan, keyin S.Malov yetäkçilik qilğan ilmiy täkşürüş işlirini hazirqi taŋda kšpligän alimlar çoŋ muvappäqiyät bilän davamlaşturmaqta. «Qutadğu bilik» türk, rus, šzbäk, hitay, qazaq, qirğiz, uyğur tillirida näşir qilindi. Qisqisi, şu dävirdiki türk duniyasini birläştürüş, uniŋ ädäbiyat-sän°itini, mädäniyitini җahanğa tonutuş vä täräqqiy ättürüş yolida uluq sima, şair, mutäpäkkür, dšlät ärbabi Yüsüp Has Һaҗip zor hässä qoşti.
Ötkän şänbä küni ҖUEMniŋ Almuta şähärlik şšbisi vä Alimlar keŋişiniŋ uyuşturuşi bilän Almuta şähiridiki «Dostluq šyidä» bolup štkän uluq mutäpäkkür, alim vä şair Yüsüp Has Һaҗip Balasağuniniŋ 1000 jilliğiğa beğişlanğan «Yüsüp Has Һaҗip Balasağuniy iҗadiyitiniŋ duniya türk mädäniyitigä qoşqan tšhpisi» mavzusidiki häliqara ilmiy-ämäliy änҗumanda äynä şu büyük mutäpäkkür alimi vä u yaşiğan dävir häm uniŋ bizgä qaldurup kätkän bebaha mirasi — şahanä äsäri «Qutadğu bilik» dastaniniŋ yezilişi vä uniŋ tepiliş tarihi häqqidä täpsiliy sšz bolup, ädip rohiğa tazim qilindi. Mäzkür çarä-tädbirgä tonulğan qazaq, šzbäk, tatar, başqurt, äzärbäyҗan alimliri, җämiyät ärbapliri, muällimlär, sän°ätkarlar, şundaqla Almuta şähiridä paaliyät elip berivatqan birqançä etnomädäniyät märkäzliriniŋ rähbärliri vä җamaätçilik işliriniŋ aktivistliri, jigitbaşliri, hanim-qizlar, birtürküm uyğur alimliri bilän jurnalistlar qatnaşti.
Änҗuman moderatori, ҖUEM yenidiki Alimlar keŋişiniŋ räisi, biologiya pänliriniŋ doktori Mäsimҗan Velämovniŋ kirişmä sšzidin keyin, sšz noviti Qazaqstan Jumhuriyiti Parlamenti Mäҗlisiniŋ deputati, Qazaqstan hälqi Assambleyasi Keŋişiniŋ äzasi, Qazaqstan uyğurliriniŋ җumhuriyätlik etnomädäniyät märkiziniŋ räisi, şäriqşunas Şahimärdan Nurumovqa berildi. Natiq aval änҗumanğa qatnişiş üçün jiraq-yeqindin kälgän kšrnäklik alimlarğa, ziyalilarğa, etnomädäniyät märkäzliriniŋ rähbärlirigä minnätdarliğini bildürdi. Andin keyin Mäҗlis deputati Qazaqstan hälqi Assambleyasi Räisiniŋ orunbasari – Qazaqstan Jumhuriyiti Prezidenti Mämuriyiti Kativatiniŋ başliği Janseyit Tüymebaevniŋ, QHA äzaliri vä bir top Parlament deputatliriniŋ änҗuman iştrakçiliriğa yolliğan illiq salimini yätküzdi vä änҗumanniŋ tarihiy ähmiyitigä tohtilip, šz oyuni tšvändikiçä izhar qildi:
– Bügün biz duniyağa tonulğan, insaniyät tarihiğa šziniŋ çoŋ izini qaldurğan yarqin yultuzlarniŋ biri, uluq mutäpäkkür, alim vä şair, Yüsüp Has Һaҗipniŋ 1000 jilliq toyini atap štüvatimiz. Özäŋlar yahşi bilisilär, buniŋ aldida yänä bir yarqin yultuzimiz Mahmut Qäşqäriyniŋ şanliq sänäsini nişanlap štkän eduq. Qoş yultuzimiz demäkçi, bizdä miŋliğan yarqin yultuzlirimiz bar, biraq ularni üginip, tätqiq qilişni tehi başliğinimiz yoq. Uni, oylaymänki, nävrä-çävrilirimiz ämälgä aşuridiğan bolidu. Biz – äynä şundaq miŋliğan yarqin namayändilärni duniyağa äkälgän uluq häliq.
Bügün mana moşu büyük alimniŋ miŋ jilliq tävälludi munasiviti bilän uyuşturuluvatqan häliqara ilmiy-ämäliy änҗumanniŋ iştrakçiliriğa yänä bir qetim minnätdarliğimni izhar qilip, mäzkür çarä-tädbirniŋ utuqluq štüşigä tiläkdaşliq bildürimän.
Änҗumanda sšz novitini alğan Qazaqstan Jurnalistika Akademiyasiniŋ prezidenti, tarih pänliriniŋ doktori Sağımbay Qozıbaev «Bügün uyğurniŋ rohi vä Qarahaniylar dšlitiniŋ rohi qaytidin tirilgändäk kün boldi. Ändi şu dävirniŋ mutäpäkkür alimliriniŋ biri bolğan Yüsüp Has Һaҗip bilän Mahmut Qäşqäriy äynä şu qedimiy mädäniyätniŋ egisi bolğan uyğur millitiniŋ yarqin väkilliridur. Bügün büyük alimniŋ bebaha äsäri «Qutadğu bilik» dastaniniŋ näsriy yäşmisini uyğur qerindaşlarniŋ näşirdin çiqirip, oqurmänlärniŋ diqqitigä havalä qilivatqinimu, älvättä, diqqätkä sazavär çoŋ izgü iştur», däp šziniŋ sämimiy oyini bildürsä, «Agidel» başqurt etnomädäniyät märkiziniŋ räisi, pän doktori, professor Azamat Rıskildin šz pikrini tšvändikiçä yätküzdi:
– Keŋäş dävridä biz, türkiy häliqlärdin säl uşşağiraq millätlär, umumiy türkiy klassikliridin säl jiraqlişip, ruslişiş täripigä štüvatqanda, bolupmu uyğur hälqi äynä şu klassiklarniŋ varisi ekänligini bildürgän halda, ularniŋ izbasari süpitidä tärğip qilip, ädäbiyatlirida kšrsitip kälgini, hazir biz üçün häm mädät, häm çoŋ mänbä boluvatidu.
ҖUEMniŋ Almuta şähärlik şšbisiniŋ räisi, meditsina pänliriniŋ namziti Äbäydullam Җapparov änҗuman iştrakçiliri bilän jiraq-yeqindin kälgän mehmanlarğa häm şahanä äsär «Qutadğu bilik» dastaniniŋ näsriy yäşmisini komp'yuterda terip, näşirgä täyyarliğan milliy mädäniyitimizniŋ җankšyäri Sadiqҗan Yunusov bilän mäzkür ämgäkniŋ näşirdin çiqişiğa hamiyliq qilğan sahavätlik insan Dolquntay Abduhelilğa minnätdarliğini bildürdi. Andin keyin u «Qutadğu bilik» dastanini Yüsüp Has Һaҗipniŋ 18 ayda, yäni ällik yaştin alqiğan çeğida yezip çiqqanliğini häm mutäpäkkür alim buniŋdin başqa «Säyasätnamä», «Qabusnamä» äsärlirini yazğanliğini täkitligäç, bügünki kündä alimlirimizğa äynä şu äsärlärni vä çät äl arhivlirida çaŋ besip yatqan talay namayändilirimizniŋ nadir ämgäklirini izdäştürüp, ularni qetiqinip tätqiq qilişniŋ zšrürlügini eytip štti.
Änҗuman җäriyanida Almuta şähärlik QHA Kativatiniŋ rähbiri Nazar Balğımbaev, Äzärbäyҗanniŋ Qazaqstandiki älçihanisiniŋ väkili Ramil Raev, tarih pänliriniŋ namziti Munir Erzin, R.Suleymenov namidiki Şäriqşunasliq instituti, Uyğurşunasliq märkiziniŋ rähbiri, tarih pänliriniŋ doktori Risalät Kärimova, Uyğur teatriniŋ artisti Turdibüvi Ablizova, «Uyğur avazi» gezitiniŋ baş muhärriri, QHA äzasi Erşat Äsmätov, A.Rozibaqiev namidiki 153-mäktäp-gimnaziyaniŋ mudiri, ҖUEM yenidiki uyğur tilida bilim beridiğan mäktäplär assotsiatsiyasiniŋ räisi, Almuta şähärlik mäslihätniŋ deputati Şavkät Ömärov, M.Ävezov namidiki Ädäbiyat vä sän°ät institutiniŋ dotsenti, filologiya pänliriniŋ namziti Qıdır Tšräli, «Turan duniyasi» türkiy häliqlär mädäniyät fondiniŋ räisi, Duniya türkiy häliqlär Assambleyasiniŋ äzasi Karlin Mähpirov sšzgä çiqip, mäzkür änҗumanni uyuşturuşqa kšp küç çiqarğan şähslärgä häm bügün kšpçilikkä tonuşturuluvatqan bebaha miraslirimizdin biri bolğan şahanä äsär «Qutadğu bilikniŋ» näsriy yäşmisini näşirgä täyyarliğan vä komp'yuterda tärgän, milliy mädäniyitimizniŋ җankšyäri Sadiqҗan Yunusovqa vä baş hamiy, ҖUEMniŋ Almuta şähärlik şšbisi räisiniŋ orunbasari Dolquntay Abduhelilğa minnätdarliğini bildürgäç, ularniŋ paaliyitigä utuq tilidi vä kün tärtividiki mäsilä boyiçä šz oy-pikirliri bilän ortaqlaşti.
Änҗumanda Qazaqstanniŋ hizmät kšrsätkän ärbabi, yazğuçi-dramaturg Ähmätҗan Һaşiri Qazaqstanda büyük namayändilirimiz Mahmut Qäşqäriy bilän Yüsüp Has Һaҗipniŋ isimlirini äbädiyläştürüş mäsilisi toğriliq pikrini otturiğa qoydi. Şahimärdan Üsäyinoğli deputat süpitidä juqurida sšz bolğan mäsiligä qisqiçä eniqlima bärgäç , mundaq dedi:
– Mevilik däräqqä dayim taş etilidu ämäsmu. Şuŋlaşqa yahşi adämni, sšzsiz, hämmimiz bizniŋ däymiz. U täbiiy җäriyan. Biraq şu närsä hämmidin muhimki, alimlirimiz äynä şu dävirdiki türk duniyasini birläştürüş, uniŋ ädäbiyat-sän°itini, mädäniyitini duniyağa tonutuş yolida zor hässä qoşqan Mahmut Qäşqäriy, Yüsüp Has Һaҗip ohşaş büyük simalirimizniŋ bebaha äsärlirini tätqiq qilişni, şundaqla yänä başqimu kšpligän namayändilirimizniŋ çät äl arhivlirida besilip yatqan nadir äsärlirini izdäp tepip, qetiqinip üginişni qolğa elişimiz vä ularni kälgüsi ävlatlirimizğa beҗirim halättä tapşurup berişimiz lazim. Ändi büyük namayändilärniŋ isimlirini äbädiyläştürüş mäsilisigä kälsäk, şähsän män, deputat süpitidä, täläp-hät yollap, Taraz şähiridiki koçilarniŋ birigä çoŋ alim İbragim Suleymenovniŋ naminiŋ berilişigä, şundaqla Qarağanda vä Nur-Sultan şähärliridiki koçilarniŋ biriniŋ Berdiğoja baturniŋ nami bilän atilişiğa yeqindin arilaştim. Ändi insaniyät tarihiğa šzliriniŋ çoŋ izini qaldurğan qoş yultuz, büyük namayändilirimiz Mahmut Qäşqäriy bilän Yüsüp Has Һaҗipniŋ ismini Qazaqstanda äbädiyläştürüş mäsilisi boyiçimu tegişlik orunlarğa deputatliq täläp-hät yollidim. Alla buyrisa, bu mäsilimu iҗabiy yeşimini tepip qalar däp oylaymän.
Änҗuman davamida Almuta şähiri A.Rozibaqiev namidiki 153- mäktäp-gimnaziyaniŋ oquğuçiliri Yüsüp Has Һaҗip häqqidä sähnä kšrünüşini kšrsätsä, Q.Ğoҗamiyarov namidiki dšlät akademiyalik Uyğur muzıkiliq-komediya teatriniŋ «Nava» ansambli uyğur muqamliridin çaçqa çeçip, änҗumanniŋ tehimu täsirlik häm ähmiyätlik štüşigä zämin yaratti.
Hulläs, uluq mutäpäkkür Yüsüp Has Һaҗipniŋ miŋ jilliğiğa beğişlanğan häliqara ilmiy-ämäliy änҗuman äynä şundaq kštiräŋgü käypiyat vä milliy rohta ayaqlaşti.
Mäşür SASİQOV çüşärgän sürätlär.

Mäşür SASİQOV çüşärgän sürätlär.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ